Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

101

Bári-bári tanıs maǵan Esapshınıń shot tasınday. Sanayman men ot basında.

Mınaw jiydeliktiń sırtı, Pálenshe aǵanıń jurtı. Anaw Shımbay aeroportı,

Hár samolet ushkan waqta Jas qıyalım qanat qaqqan.

Gúlte jońıshqa ósken óńir Búklik edi tuye sińir, Qas qarayıp tússe ińir,

Bir saǵal tórt dawıs penen, «Konсert» berer edi-aw bálem.

Súylinler kóp bul óńirde. Atıń úrker dúrlegende, «Qırǵawıldıń hár párinde Ázireyliniń bir túgi bar» Dep durıs aytar ǵarrılar.

Góne ırashlar - jer tırtıǵı,

Paxta ekken bárin jıǵıp,

Jol óz súrdewinen shıǵıp,

Jańa gúzar menen júrer,

Jer jańarsa, jol gónerer.

Biyik kópir, qıysıq salma, Ot alǵanman bunda malǵa. Kelemen dep anaw talǵa, Bir jiyen qız aldap ketken. Neler ótpey, neler ótken...

Balalıǵım, balalıǵım! – Dúzden tergen qaramıǵım,

102

Kóp jıllardıń aralıǵın

Atlap, sen túseseń eske,

Usap keshe kórgen túske.

Jıl artınan jıllar júzip, Oyınıńdı keter buzıp. Balalıq bir altın júzik, Túsip qalǵan soń qolınan, Hár kim izler óz jolınan...

Úlep shábbelerdi jebir, Top oynadım bolıp sebil.

Besjap, Taǵjap, Arshan kebir, Juwa terdim Álishepten,

Tattım sobıq, sútilmekten.

Gazetke orap zaǵaramdı,

Asınıp semiz boqshamdı. Jollarda suwırıp shańdı, Men qalaǵa qatnaǵanman, Oqıw dese jatpaǵanman.

Sol ótken balalıq shaqtı, Eske alsam waktı-waqtı,

Aldımnan Kegeyli aqtı, Umıtıp geyde sabaqtı, Qara batpaq qayırında, Oynay-oynay qırǵalaqtı, Sonnan túrim qara bolǵan.

(Hámmeler de bala bolǵan).

Ne bol deseń tayın boldım. Bilim quwıp sayıl boldım. Qızlarıń Zuhra balǵanda, Men ıshqında Tayır boldım.

Sennen shıqqan shayır boldım...

103

Hár kimniń bir kásip-isi,

Bir nárseden nesibesi...

Nesibeń mıń jortsadaǵı.

Kóp jerge duz tartsadaǵı,

Dańq-mártebeń artsadaǵı, -

Tuwǵan jer ushın balasań,

Oǵan bas iyip barasań.

1961-1966-jıl

BERDAQQA

Sen qosıqsań jırtıq úyde tuwılǵan, Ash xalıqtıń ármanına juwılǵan. Tuwılıwdan ıǵbal izlep xalqıńa, Jalań ayaq qardı basıp juwırǵan.

Iyniń tiyse pútinirek kiyimge, Sheship japtıń onı bóten iyinge.

Qosıq jazar xoshım joq dep yosh ańlıp, Otırmadıń may kekirip úyińde.

Zalımlardıń kózine sen jin boldıń, Qarlıqqanǵa shańqıldaǵan ún boldıń. Qaqaman qıs xalıqtıń ápshin quwırsa, Sen olarǵa kempir quyash kún boldıń.

Boz ordada ayshı-áshiret qurmadıń, Dánsiz jerde torǵay bolıp shırladıń. Qarlıǵashtay awzıń menen suw tasıp, Prometeydey táńiriden ot urladıń.

Bayron bolıp dańqıń túspes jáhánǵa,

Onıń menen kemip qalmas bahań da.

Kewillerdiń gúli bolıp jasarsań,

104

Óziń ótken, biz tuwılǵan mákanda.

El dártine dárman bolǵan giyasań. Xalıq ármanı tuwǵan poeziyasań,

«Ataq emes, sóz quwagór, balam» dep,

Kóz aldımda turasań da qoyasań.

1965-jıl.

** *

Aldı ilim dárejesin, ataǵın,

Burqıtıp doktorlıq aylıq alıp tur.

Endi onıń jazǵan hár bir kitabın

Pul tólep oqıtıw ǵana qalıp tur...

** *

Táǵdir kóp keshigip jaratqan seni,

Sóylegende tiliń tósińe túser. Adamzattıń haslı maymıl ekeni Seni kórgen sayın esime túser.

** *

«Poeziya! Ol ne? Altın ba, dur me? Bolmayma olsız da ómir súrmege?» - Der birewler. Durıs ǵoy. Jasawǵa boladı.

Máselen, haywanlar she? Jasamay júrme?...

105

«KEWIL KEWILDEN SUW ISHER» kitabınan

1971

XALÍQ SÓZLERI

Xalqım dana desem bolar,

Naqıl etken bile-bile:

Sóyley-sóyley sheshen bolar,

Kósem bolar kóre-kóre.

Naqıl kóptiń múlki bolar,

Adam sumı túlki bolar,

Iyt juldızǵa kúlki bolar,

Ayǵa qarap úre - úre.

Qorıqqanlarǵa qos kóriner,

Joldaslıq jolda biliner.

Júrgende jormal iliner,

Kóp kórerseń júre-júre.

Bádhasılǵa hámel jetse,

Puqarasın talar iytshe.

Qumırısqaǵa qanat pitse,

Hálek piter kele-kele.

Xalqım qalpı aytsın qalay?

Zamanlardı kórgen talay.

Birew ótken jılay-jılay,

Birew dáwran súre - súre.

Shayırlıq etse nadanlar,

Bálege qalar adamlar.

Aqmaq aytar, aqıl tıńlar,

106

Zeyin menen ile - ile.

Menmenlikke bastı shatpań,

Shımshıq óz tasına batpan, Eshek ozsam deydi attan, Jelmayaday jele - jele.

Kúshigennen búrkit bolmas, Teńiz suwın sırqıp bolmas, Jartıwlı jún qırqıp bolmas, Ala qoydı bóle - bóle.

Adamnıń bir parası bar: Oqımay-aq sanası bar.

Ot jaqqıshtan dana shıǵar, Sózge qulaq túre - túre.

Qızlar belin qınasadı,

Márt maydanda sınasadı,

Qıymıldaǵan qır asadı,

Eńbek etken eme-eme.

Kirpikten kewilge jara

Tússe, oǵan bar ne shara?

Biytártip ósken qız bala

Bále tabar kúle -kúle.

Astarlap aytar mamanlar,

Bunıń mánisin kim ańlar

Atadan altaw tuwǵanlar

Jetew bolar óle - óle? ...

Qalawın tapsań qar janar,

Júysiz ursań balta sınar,

Jigit jaslay dilwar bolar,

Májiliske kire - kire.

107

Dúnya quwǵan bayır, óter,

El qıdırǵan sayıl óter.

Iz qaldırıp shayır óter,

Sóz marjanın tere - tere.

1970-jıl.

ANA TILIME

Jıraw seni báygi atınday baplaǵan, Sheshenler dawda shıńlap seni taplaǵan.

Alpamıslar uran etip urısta, Berdaq seni qural etip saplaǵan.

Bayterekseń ósken góne tamırdan, Dilwarlıǵıń qıl suwırǵan qamırdan. Qaraqalpaqtıń kewil qusı sayrasa, Sóz qıysını ǵáziyneńnen tabılǵan.

Gúlparshınlar bawırı ottay qamınıp Qızlar sıńsıp muńın aytqan shaǵınıp, Sen arqalı xandı jumsap qatınlar, Ájiniyaz sayraǵan elin saǵınıp.

Naqıllarıń, shaǵıp kórsem, mańızdan. Juwabıysań zeyin suwın aǵızǵan. Atam saǵan azamatlıq jan berip, Anam saǵan miyrim sútin tamızǵan.

Írasgóyseń durısın aytqan ańqıldap, Sahrayısań qattı dawıs shańqıldaq. Jalǵan sóylep jaǵınıwdı bilmeyseń, Sıbırlasań ǵazlar úrker ǵańqıldap.

Men teńeymen seni jegen nanıma,

108

Uwız benen ruwhıń sińgen qanıma.

Es bilgeli til jatırqap kórmedim,

Biraq sen dım jaqınsań-aw janıma!

Sazǵa qossam, hawalaǵan alasar. Ilme sultan sulıwlıǵıń jarasar. Qanday jaqsı aǵayinniń kópligi! «Jaqınbız» dep saǵan kóp til talasar.

Ana tilim, sen - basqadan ayırmam, Sen turǵanda men de ádewir shayırman. Sonsha qatal súrginlerde joǵalmay,

Bul kúnlerge jetkenińe qayılman.

20-sentyabr, 1970-j.

KESHKI IŃIRDE URÍQLÍQTAN...

Keshki ińirde urıqlıqtan

Bir top torǵay ushtı ketti...

Seniń qız bolǵan shaǵlarıń

Yadlarıma tústi ketti...

Qayda barsań, júrdim birdey

Qoshantayday erip saǵan.

Erkelettiń óz inińdey,

Awzıńdaǵını berip maǵan.

Umıtpayman sol shaǵıńdı: Kiyimińdi durısladıń. Ádiraspan monshaǵıńdı Sińliń taqsa urıspadıń.

Jeńgeńe qoldasıp kúnde,

Sen digirman tartar ediń.

Aqboz atlı álle kimdi

109

Qosıq etip aytar ediń.

Aytta, toyda, átkónshekte

Jigitler súykense saǵan, Ashıwlanbay, kúlip tek te, Qarap qoyar ediń maǵan.

Bir kúni sen qawın qosta

Boldıń da shashıńdı tarap, Qara kóziń tolıp jasqa,

Úybetińe turdıń qarap.

Dediń maǵan kúlip muńlı: «Kózime shóp tústi meniń ...

Bala janım sezip turdı

Hesh qanday shóp túspegenin.

Basıp jumsaq kókiregińe, Súydiń, maqtap boylarımdı. «Jaksı jigit bol» dep jáne Sıypay berdiń aydarımdı.

Jiydelik artınan taǵı

At kisnedi, sen asıqtıń,

«Meni umıtpa» dediń daǵı, Qaltama bir alma tıqtıń.

Umıt qaldı sınıq aynań,

Men «ketpe» dep jılap turdım.

«Kerek emes bergen almań»

Dep izińnen ılaqtırdım.

At kisnegen urıqlıqta,

Bir top torǵay ushıp ketti...

Qashıp ketken sol aqshamıń Búgin yadǵa túsip ketti.

110

SALLANA - DOLANA BARAR BIR JÁNAN ...

Keń dalada kewli dáryaday tasıp,

Bir jigit baratır tań sáhár shaǵı.

Shekpeni jelbigey, kókiregi ashıq,

Janbasqa shırpıldar qosbaw shashaǵı.

Ózin Berdaq sezer, ózin xan sezer, Sozsa házir qolı jetkendey ayǵa. Kewli keń dalanı sharq urıp gezer,

Ísqırar sayraǵan poshsha torǵayǵa.

Qurashın jelkege súrip bir wakta,

Názerlep ol qarsı aldına qaradı.

Ańlay-ańlay serlep kórse, uzaqta

Sallana-dolana bir qız baradı.

Jigit kórdi anıq anaday jerden:

Qumırısqa suwretli názik bel eken.

Qınama báshpenti tamamı zerden,

Qız eken ándamlı «kelseń-kel» degen.

Qızıl kóylek lawlap barar buralıp, Kim kórgen bunıńday sulıwdı burın! Nazlı ayaqlardan «júr» dep soranıp, Óksheni qamshılap barar qos burım.

Jem kórgen qırǵıyday jigit jutınıp,

Ash názerin tikti suǵı ótkenshe.

Júregi sháwkildep, kózleri tınıp,

Asıqtı sol qızdı quwıp jetkenshe.

Mine, jaqın keldi, esitti hátte

Sırtıldısın jez mıyıqlı gewishtiń.

Jigit qurıjlanıp mindi de pátke,