MD hám PQJ / S.Májitov shıǵarmaları tiliniń leksikalıq ózgeshelikleri

a) Qanǵa baylanıslı atamalar: ata, ana (1,183), apa (1,183), aǵa

(1,181), áke (1,180), baba (1,179), qarındas (3,94), ene (1,172). Házirgi qaraqalpaq tilinde tiykarınan ene sózi «qayın ene» mánisinde qollanıladı, al shıǵarmalarda «ana» mánisinde jumsalǵan, bul sóz házir qubla dialektte de usılay qollanıladı. «Nemere ana» sózi de shıǵarmalarda qollanılǵan, bul tiykarınan qazaq tilinen kirgen sóz bolıp, dayı anası, yaǵnıy anasınıń anası, házirgi waqıtta mama kempir túrinde de qollanıladı.

b) Nekege baylanıslı atamalar: ayal (3,95), qatın (1,185), qayın ata

(1,165), kishe (1,124), shabazı (1,133), kelin (2,68), toqal, báybishe (1,135).

v) Jas ózgesheligine baylanıslı atamalar: qart (95, 2), qarrı (3,95), kempir, shal (3,102), gódek (3,108), qartań (1,184), jigit, ǵarrı (1,185), káywanı hayal (1,147). «Káywanı hayal» sózi jası 50-60 jaslardan ótken hayallarǵa aytıladı, sonıń menen birge tek jas ózgeshelikleri menen sheklenbesten bul sóz sóylegen sózi, háreket-ádepleri jaǵınan jaqsı kóringen hayallarǵa aytıladı. Qart sózi 60 jaslardan ótken adamlarǵa aytıladı.

1.2. Siyasiy-jámiyetlik sózler

S.Májitov óz dáwiriniń siyasiy jaqtan sawatlı adamlarınan biri boldı.

Buǵan avtordıń Qúlen bolıstıń xatkeri bolıwı hám XX ásirdiń basında bir neshe siyasiy-jámiyetlik islerge aralasıwı dáliyl bola aladı. Shayır óz shıǵarmalarında orıs tili arqalı ózlesken jańadan siyasiy terminlerdi qollanıw menen birge, sol dáwirdegi xalıq arasında qollanılıp júrgen arab hám túpkilikli túrkiy tilindegi jámiyetlik-siyasiy sózlerden de jaqsı paydalanǵan. Shıǵarmalardaǵı bul tematikadaǵı sózlerdi rus tili arqalı kirip kelgen sózler, xalıq tilinde qollanılıp júrgen túpkilikli sózler dep eki toparǵa bólip úyreniwge boladı.

Rus tilinen kirip kelgen sózler: sovet (1,67), xlopkom (1,49), pristawitil

(4,53), komanda (1,117), soyuz (1,41), oyaz, bolıs (1,152), nagan (1,35).

11

- Xalıq tilinde qollanılıp júrgen túpkilikli sózler: ıqtısad (67), nızam, qarar, mádeniy jurt (1,72), kamolat (1,77), tálim, ádebiyat (1,88), abat (1,28), jarlıq, móhir (1,168), jarlı, japakesh, jamay, taj, taxt (1,21), jumhúriyat (2,77), qallash (1,49), jámiyet (1,49), wálayat (1,30), atalıq, biy, bay, xan

(1,170), máhrem (1,166), qul (1,168), hákim (1,128), murap (1,129), molla, imam (1,148), porxan (1,144), qazı (1,150), diywan molla (1,151), shıyıq

(1,151), aqsaqal, eliwlik, kátquda, jarımshı (1,152), beldar (1,139), dilmash

(5,6), qálpe (1,174), baqqal (1,177), sarrap (5,36), mádeniyat, awıl, sháhár

(1,83), quraltay (1,73), bazar (1,97). Bulardan málim bolǵanınday, bul toparǵa kiriwshi sózlerdiń kópshilik bólegi arab-parsı tiliniń sózleri, sebebi XX ásirge shekemgi dáwirde hákimiyat tiykarınan xan, biy, din iyeleri bolǵan imam, qazılardıń qolında boldı. Iqtısat, kamolat, wálayat, jumhúriyat, quraltay sózleri sol dáwir ushın jańadan kirgen sózler esaplanadı. Mısallardaǵı xan, biy, bay, atalıq, máhrem, murap, imam, qazı, iyshan, eliwlik sózleri xan dáwirindegi ámel atların bildirse, baqqal - mayda-shúyde satıwshı, sarrap-aqsha almastırıwshı, qálpe sózieki túrli mánide jumsaladı, biri qus úyretiwshi, bunı Ájiniyaz shayırdıń «Dáwran bolmadı» qosıǵında

«Qálpe, sayyadlarım maman bolmadı», qatarlarında da kóremiz. Ekinshi mánisi eski medresede «topar jetekshisi» «qálpe» dep júritilgen. Shıǵarmalarda bul sóz eki mánide de qollanılǵan. Al, oyaz, bolıs, sózleri Patsha Rossiyası dáwirindegi aymaqlıq ámel atları bolıp, úezd, volost sózlerinen kelip shıqqan.

12

1.3. Sharwashılıq tarawına, qus hám haywanlar dúńyasına

baylanıslı sózler

Tariyxtan belgili bolǵanınday, qaraqalpaq xalqı burınnan sharwashılıq, balıqshılıq kásibi menen shuǵıllanǵan. Bul taraw leksikasın ilimpazlarımız til tariyxınıń altay qatlamı menen baylanıstıradı6. Sonday-aq, qaraqalpaq tilinde sharwashılıq leksikası tuwralı Q.Paxratdinov tárepinen kandidatlıq dissertaciya jazıldı.7

S.Májitov shıǵarmalarında sharwashılıq, haywanlar dúńyasına baylanıslı bir qansha sózlerdiń qollanılǵanın kóremiz.

Qaramalǵa baylanıslı sózler: qaratuwar, buzaw, baspaq, túlek, bas tana, qunanshıǵar, dónen, besli, ógiz, buǵa, urǵashı baspaq, tánekey, jazım qashar, qunajın qashar, dónejin sıyır, tuwǵan sıyır (2,50).

Jılqı atları: qulın, jabaǵı tay, qunan, dónen, besli, ayǵır, aqta at, baytalsha, baytal, biye (2,51), japaltan at, tulpar (1,165), bedew (1,134), jorǵa

(2,67).

Qoy-janlıqqa baylanıslı sózler: qoshqar, azban, sawlıq , tusaq, isek, boydaq, toqlı, marqa qozı, eshki, teke, serke, serkeshik, tusha, shıbısh ılaq

(2,51).

Bul mısallardaǵı qunan (úsh jasar), dónen (tórt jasar) sózleri dóretpeler tilinde haywanlardıń barlıq túrine baylanıslı qollanılǵan. Mısalı, Búgin keshte bir qunan qoydı soydıramız (qoyǵa baylanıslı) (1,148). Men tórkinlep barsam aǵamnıń ógiz qılaman dep qoyǵan qunanshıǵarı bar edi (úsh jasar tana) (1,128).

Biraq eki tillanı, bayraqqa qoysańız, qunan bayraq, tay bayraq degenleriń boladı

(úsh jasar at) (1,148). Ǵunansha, ǵunan túye (úsh jasar túye). Házirgi qaraqalpaq tilinde qunan sózi tek jılqıǵa baylanıslı aytıladı, bul «qunan» sóziniń mánisiniń tarayǵanınan derek beredi.

6Абдиназимов Ш. Бердақ шығармаларының тили. –Ташкент: 2006. –Б. 174.

7 Пахратдинов Қ. Животноводческая лексика в каракалпакском языке.: Автореф. дис. … канд. фил. наук. –

Н.: 1992.

13

Qoy-janlıqqa baylanıslı qollanılǵan toqlı, shıbısh ılaq, sózleri

«Devoni luǵati at turk» miynetinde de qollanılǵan. Bul sózge ilimpaz S.Mutallibov toqlı - altı aylıq qozı, shıbısh - altı aylıq ılaq, dep túsinik beredi 8.

Haywan hám jánlikler atları: bóri, túlki, arıslan, iyt, qoyan, ayıw, taylaq, sırtlan, sher (1,111), dońız (1,70), qaplan (1,115), qarshıǵa (2,75), tırna

(1,192), shayqus, tawıq, ǵaz (1,141), úki (1,64), quw, órdek, palapan (1,64),

ǵarǵa, torǵay (1,69), shımshıq, kepter (1,111), ópepish (ópepek), (1,112), molla torǵay, poshsha torǵay, qarlıǵash, búlbil (1,112), qumırı (1,62), súylin (1,80), suńqar (1,97), baqa, tasbaqa, maqluq, jılan (1,141),

aqquw, shayan (1,106), gúbelek, shıbın (1,112), peshshe (1,66).

Balıq atları: bekire, sazan, súwen, aqmarqa, tıran shabaq, qaragóz shortan, móńke, kókjún sıla, qılısh shabaq, májid shabaq, alabuǵa, qızıl qanat

(2,48).

1.4. Ósimlik atları

Ósimlik atamalarına baylanıslı sońǵı waqıtları qaraqalpaq tilinde

Q.Bekniyazov tárepinen kandidatlıq dissertaciya9 jazıldı. S.Májitov shıǵarmalarında qollanılǵan ǵálle, palız hám mal otı shópleri qaraqalpaq tilindegi ósimlik dúńyasındaǵı atamalardı belgili dárejede qamtıǵanın kóremiz.

Ǵálle hám palız atları: biyday, júweri, arpa, tarı, salı, shigin, másh, lobiya, burshaq, gúrish, qawın, qabaq, palawkádi, jambılsha, qıyar, tárnek, geshir, piyaz (2,47), ǵarbız (1,47). Palawkádi sózi qubla dialekt tiline tán,

ádebiy tilde palawqabaq túrinde qollanıladı.

Ot-shóp atları: jońıshqa, pishen, ǵawısh, topan, salma qamıs, saban, urıq, jeken, alaputa, qara sora, qańbaq, qarabaraq, aqbas, jantaq, porıq

8Муталлибов С. Морфология ва лексика тарихидан қисқача очерк. –Тошкент: 1959. –Б. 18.

9Бекниязов Қ. Корақалпоқ тилидаги мева ва полиз ноилари.: Филол. фан. номз. …дис. автореф. –Н.: 2006.

14

(2,48), gúl (1,55), shóp, óleń (1,66), gúl páshek (1,104), kegey (1,161) , kók egin, aq egin (3,109).

Porıq - qamıstıń tamırı, aq egin - jazda pisetuǵın eginlerdiń túrleri.

Qaraqalpaq tilindegi diyxanshılıqqa, miywe hám palızǵa baylanıslı kóp sózler parsı-tájik tilinen ózlesken. Mısalı, diyxan (parsı tilinde «deh»- awıl, «xan»- xan, yaǵnıy awıldıń xanı) miywe, palız sózleriniń ózi-aq bunıń ayqın dáliyli esaplanadı. Sebebi parsı xalıqları burınnan otırıqshı xalıq bolıp, olar tiykarınan diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan hám biziń xalqımızǵa da diyxanshılıq usı xalıqlardan ótken.

1.5. Úy turmısı buyımları atları

S.Májitov óz shıǵarmalarında xalqımızdıń kúndelikli turmısındaǵı turaq jay, kiyim-kenshek hám bezeniw zatları, xojalıqtaǵı kerekli buyımlardıń atamalarına baylanıslı sózler de ónimli ushrasadı.

1. Turaq jayǵa baylanıslı qollanılǵan sózler: ılashıq (4,41), qos

(1,181), otaw (1,135), kúrke (1,161), shatpa (4,52), pátik (1,43), tuwrılıq

(2,163), ergenek (1,113), esik (1,175), sıpa (1,151). Mısallardaǵı kúrke, shatpa sózleri XI ásirdegi jazba estelikler tilinde shatır sóziniń sinonimi sıpatında qollanılılıp, «kiroku», «sotma» túrinde keltirilse, Berdaq shıǵarmalarında gúrke, shatpa túrlerinde qollanılǵan10. Pátik sózi eki túrli mániste qollanıladı, 1. jaydıń tóbesi; 2. diywaldıń joqarısına zat qoyılatuǵın tekshe. Shayır shıǵarmalarında bul sóz jaydıń tóbesi mánisinde qollanıladı.

«Tuwrılıq» qara úydiń sırtınan beline shekem jabılatuǵın kiyiz.

2. Kiyim-kenshek atları: móreli shapan (1,50), eski shapan, ton (1,65), beshpent (1,124), kóylek (1,181), qara shekpen (1,170), qurash (1,178), bórik

(1,178), jegde (1,161), bóz (1,182), páshshayı (1,128).

10 Абдиназимов Ш. Бердақ шығармаларының тили. –Тошкент: Фан, 2006. –Б. 177.

15

Móreli shapan - jıltıratıp islengen shapan, beshpent - jeńi bar astarlı kiyim, qara shekpen - ishine jún, paxta salıp sırıp tigilgen uzın kiyim, al qara sózi «úlken» mánisinde kelgen. Qurash - qoy terisinen tigilgen bas kiyim. Bórik sózi, bizińshe, bóri hám -úk sóz jasawshı affiks, yaǵnıy «bóri terisinen tigilgen kiyim» sózinen kelip shıqqan bolsa kerek, biraq keyin ala bul sózdiń mánisi keńeyip, hár túrli teriden tigilgen bas kiyimlerge aytılıp ketken. Mısalı, Qundız bórik basında («Qırq qız» dástanı). Qundızdan qara bórik basında (Berdaq), Sonday-aq Maxmud Qashǵariydiń «Devanu luǵat atturk» miynetinde de bórik

- bas kiyim mánisinde jumsalǵan, bunnan erte zamanlardan baslap-aq «bórik» sóziniń mánisiniń keńeygenligin kóriwge boladı.

3. Azıq-awqat hám kúndelikli turmısta qollanılatuǵın zatlardıń atamaları: qurt, irimshik (3,107), asqatıq, jarma (1,47), qara jarma (3,102), jiyde (1,177), súttiń kóbigi, qaspaq (1,181), ayran (1,123), shapshaq (1,181), gúbi (1,123), digirman (1,134), kersen (1,164), qazan ayaq (1,47), gúnde, moyınturıq, shawjın, samyan, pazna, mala, arqan, oraq, ketpen, bel, kepshe, shıǵır, arba qos, ógiz, boqsha (2,64), tez (1,43), jaba, ayrı, tırma (1,175), balǵa

(1,25), shıpta, qarshın, sabayaq (1,131), gúlli tekiymet, alaqshın, karnaylı shılım (1,142), áteshkúr, sabaw (1,149), shiy, boyra (1,151), oshaq, shaqmaq

(1,173), qozaq .

Asqatıq - jarmaǵa qatatuǵın ayran yaki qatıq, qara jarma- asqatıqsız, aǵarǵansız jarma, qaspaq - súttiń astına qatqan qırındısı, gúbi - qatıqtı pisip, mayın alıw ushın isletiletuǵın ıdıs, kersen- aǵashtan islengen úlkenlew tabaq, qazan ayaq - ayaq sózi «Devanu luǵat atturk» miynetinde «kese», «ıdıs» mánisinde jumsalǵan11, bul sóz iytayaq túrinde iytke awqat quyatuǵın ıdıs mánisinde házirgi waqıtta da qollanıladı. Jer aydaw ásbaplarınan gúnde - aǵashtan islengen jer súriwshi qural, moyınturıq - kúsh-kólikti qosqa jekkende gúndeni haywanǵa ildiriwge beyimlestirilgen aǵash, shawjın -

11 Махмуд Қошғарий. Девану луғат иттурк. –Тошкент: Т. III. 1963. –Б. 36..

16

moyınturıqtı gúndeniń oǵına tirkeytuǵın sherimnen esilip islengen jip, pazna - gúndeniń ushına ilinetuǵın temirden islengen qural, mala - súrilgen jerdiń kesegin eziwge arnalǵan qural, boqsha - kitap salatuǵın tawardan tigilgen tórtmúyeshli sumka, tez - aǵashtı iyetuǵın yaki dúziwleytuǵın qural, qarshın - ishine hár qıylı zatlar salınatuǵın úy buyımı, sabayaq - aǵash qutı (tumbochka), gúlli tekiymet - kiyiz, alaqshın - oshaqtıń átirapındaǵı taqtadan islengen zat (tazalıq hám hárnárse qoyıw ushın), kernaylı shılım - mıs qumanǵa usaǵan ishine temeki salınıp shegiletuǵun zat, áteshkúr - O.Dospanov áteshkúr sózin tájik tiliniń «otash» hám ózbek tiliniń

«kurak» sózleriniń birigiwinen jasalǵan12,- dep keltiredi, tájikshe «gir» sózi

«al» feyilin bildiredi, bizińshe «áteshkúr» - ekewi de tájikshe sóz bolsa kerek.

Shiy - qamıstı ezbey, boyra qamıstı ezip toqılǵan tósek, shaqmaq - ot alıstıratuǵın tas.

1.6. Ólshem birliklerin bildiretuǵın sózler

Shayır shıǵarmalarında burınǵı xalıq arasında taralǵan, tariyxtan belgili

ólshem birlikleri menen birge rus tili arqalı kirip kelgen, házirgi kúnde de jumsalatuǵın ólshem atları qollanılǵan: úsh shayı (88), eki shırwan (4,51), teńge

(1,186), on pul (1,52), tilla (1,133), elli manat, shayı, shırwan, teńge, tilla, manat - aqsha birlikleri, bir qarın sarı may (5,6), on seri (1,44), batpan (1,148), eliw tuwar (1,133), úsh qadaq shay, bes qadaq qant, yarım qadaq kóknar, bes aǵarı aq temeki (5,13), batpan (40 kg), qadaq (400 gr), qos aǵarı (600 gr), on seri (10 kg) - awırlıq ólshem birlikleri, kilometr, metr (92) uzınlıq ólshem birligi mánilerinde qollanılǵan.

1.7. Toponimler hám antroponimler

12 Доспанов О. Қарақалпақ тилиниң қубла диалектиниң лексикасы. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1977. -Б. 44.

17

Dóretpelerde bir qansha mikrotoponimler menen bir qatar ayırım makrotoponimler de qollanılǵan: Sarıton, Qızılayaq, Jelqaraǵan (1,138),

Qaratalshı, Jamanawıl, Esengeldi, Kókli, Xojan, Jaman qońırat (1,148),

Náwpirshi (1,88) bul mısallardıń ayırımları urıw atları menen atalǵan awıl atları,

Shımbay, Kegeyli (1,161), Shomanay, Dáwqara (1,164), Qıpshaq rayonı (1,90),

Taxiatash (1,91), Miskin ata (1,92), Xorezm (1,54), Qıtay (1,178), Anatoliy

(1,186), Máskew (Moskva), Viktoriya atawları, Frans-Yosif, Chelyuskin tumsıq

(1,95), Arktika (1,96).

S.Májitov shıǵarmalarında qollanılǵan adam atları, tiykarınan, tariyxta bolǵan adamlar, zaman jetiskenliklerin sóz etiwshi qosıqlardaǵı aldıńǵı qatardaǵı adamlardıń atları, sonday-aq dramalıq shıǵarmalardaǵı adam atları esaplanadı: Mamanbiy, Aydos (1,166), Ótepbergen, Ernazar, Nuralı, Sadıq

(1,169), Qutlımurat, Xatamtay (1,171), Nasratdiyn (1,176),

Makariya (1,166), Kárimberdi (1,178), Begdulla, Sáyeke, Elibek (1,180), Hilal,

Súyindik, Ǵayıp (1,181), Ayzada, Ánar, Sapar (1,182), Qalbiybi, Bekturdı,

Bákesh, Siyrek (1,183), Azip (1,186), Iniyat (1,30), Injener Mıshatov, Yadigar,

Tankurov, Mırzambet, texnik Rıbınkov, Zverov, Raximqul (1,91), Valeriy Chkalov, Georgiy Baydukov, Aleksandr Belyakov (1,96), Qojan, Qannazar,

Mátirza, Baǵdagúl, Aymereke, Sámeke, Názigúl, Shámshet, Qánigúl, Gúlbiyke,

Imsın, Ádil, Mırzabek, Máteke, Misha (1,120), Gúlim, Tayman.

18

II. S.Májitov shıǵarmaları tilinde basqa tillerden

kirgen sózler

S.Májitovtıń shıǵarmalarında óz sózlik qatlamǵa tiyisli sózler menen birge basqa tillerden ózlestirilgen sózler de bir qansha ónimli jumsalǵan.

Ózlestirilgen sózlerdiń tiykarın túrkiy tillerine ertede kirgen arab, parsı sózleri hám XIX-XX ásirlerden baslap kirip baslaǵan rus tilinen hám rus tili arqalı basqa tillerden kirgen sózler quraydı.

2.1. Arab hám parsı tilleriniń sózleri

Túrkiy tillerge, sonıń ishinde qaraqalpaq tiline arab-parsı ózlestirmeleriniń qáliplesiwi arab basıp alıwları menen baylanıslı bolǵan arab tiliniń ústemligi mádeniyatınıń tásiri, ilimniń rawajlanıwı hám dinniń baspúkil engiziliwi13 usaǵan jaǵdaylar menen sıpatlanadı. Professor N.A.Baskakov qaraqalpaq tiline arab-parsı sózleriniń kirip keliwiniń tiykarǵı deregi parsı ádebiy tili bolǵanlıǵın, keyin ala Qaraxanid hám Xorezm mámleketinde qáliplesken Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tili ekenligin kórsetip ótedi, sonday-aq tilimizde ónimli qollanılatuǵın arab-parsı sózleri qaraqalpaqlarǵa qońsılas

Xiywa ózbekleriniń tásirinen kelip kirdi dep keltiredi14. Shayır shıǵarmalarında jumsalǵan arab-parsı sózleri siyasiyjámiyetlik, din hám aǵartıwshılıq, sawda isleri hám abstrakt túsiniklerge baylanıslı sózler ekenligin kóremiz. Biz de burınǵı alımlardıń dástúriy izertlewlerine súyengen halda S.Májitov shıǵarmalarında qollanılǵan arabparsı sózlerin házirgi ádebiy tilimizdiń sózlik qorınan orın alǵan ónimli qollanılatuǵın sózler hám qaraqalpaq ádebiy tilinde qollanılmaytuǵın arabparsı sózleri dep eki toparǵa bólip úyrenemiz. Sebebi shıǵarmalarda jumsalǵan arab-parsı sózleri solay bólip izertlewdi talap etedi.

19

1. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde qollanılatuǵın arab-parsı sózleri qaraqalpaq tiline beyimlesip, ayırım fonetikalıq hám semantikalıq ózgerislerge ushırap qollanıladı. Olar tómendegiler: Alla (a), ráhim (a), ashıq-mashuq (a), dos, dushpan (p), saat (a), bende (p), hal (a), húr (a), kár (p), mashqul (a), tálim

(a), ádebiyat (a), májlis (a), húkimet (a), márhamat (a), nama , puxara (a), lepsi

(a), xalıq (a), axun molla, ustaz (p), beyish (p), quday (p), dáret, hápte (p), maqluq (a), músápir (a), nashar (p), qádirdan (a), mámleket (a), alım (a), wásiyat(a), hákim (a), shaytan (a), ráhmáti (a), pátiya (a), xuptan (p), lánat (a), jáhángir (p), ruwzıger (p), xalıs (a), pasıq (a), tákabbır (a), hayt (a), pıǵan (a), duwa (a), muxabbat (a), h. t.b. Bul sózler xalıq tilinde ónimli jumsalıp tiykarǵı sózlik qordan orın alǵan.

Bul sózlerden qaraqalpaq tiliniń qubla dialektinde, sonday-aq

ǵárezsizlikten keyingi jılları ózbek tiliniń tásirinde qaraqalpaq tilinde de jumsalıp júrgen ayırım arab-parsı sózleri de S.Májitov shıǵarmalarında qollanılǵan: jism, mahsus, afǵan, jáhalat, mansap, hususan, kursi, mulaqat, daqıyqa, dáris.

2. S.Májitov shıǵarmalarlarında jumsalǵan arab-parsı sózleriniń ekinshi toparı házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde qollanılmaytuǵın arab-parsı sózleri bolıp, ol sózler sol dáwir ushın júdá túsiniksiz emes, bálki Orta Aziyalıq túrkiy

ádebiy tilinde keń qollanılatuǵın sózler esaplanadı. Sonlıqtan zamannıń hár tárepleme sawatlı adamı S.Májitov bunday leksikalıq birliklerden paydalanbawı múmkin emes edi. Mısallar: Ózin masul tutar, sawal degen ne? (1,76). Masul arab sózi bolıp, juwapker mánisin ańlatadı, bul sóz házirgi ózbek tilinde ónimli jumsaladı.

Ahun molla dárisin qatım etip qaytqan edi (1,173). «Xatıma» arabsha juwmaqlaw, tawısıw mánisin ańlatadı. Házir «Quran qatım» sóz dizbegi xalıq tilinde ushırasıp turadı, bul birewdiń ruwxına baǵıshlap qurandı tolıq oqıp juwmaqlaw degendi bildiredi.

20