MD hám PQJ / S.Májitov shıǵarmaları tiliniń leksikalıq ózgeshelikleri

JUWMAQ

XX ásirdiń birinshi yarımında qaraqalpaq xalqınıń siyasiy-jámiyetlik hám mádeniy ómirinde úlken ózgerisler júz berdi.Qaraqalpaq xalqınıń óz

ǵárezsizligine erisiw ushın alıp barǵan kóp ásirlik gúresleri dawam ettirildi, milliy ózlikti ańlaw, aǵartıwshılıq-jádidshilik háreketleri keń en jaydı. 1924-jılı Qaraqalpaq avtonomiyalı respublikası dúzildi. Jergilikli baspa sóz payda boldı.

Qaraqalpaq tilinde dáslepki sabaqlıqlar dóretildi. Milliy qaraqalpaq jazıwı qáliplesti. Bul jumıslardı ámelge asırıwda talantlı kórkem sóz sheberi, belgili aǵartıwshı Seyfulǵábit Májitovtıń (1869-1938) ilimiy, dóretiwshilik xızmeti ayrıqsha boldı. S.Májitov óziniń prozalıq, poeziyalıq hám dramalıq shıǵarmaların dóretiw menen birge til bilimine, sabaqlıqlar dóretiw máselesine ayırıqsha itibar bergen kórnekliaǵartıwshı - sóz ustası esaplanadı. Bul dáwirde til máselesi úlken siyasat dárejesine kóterilip atır edi. Basqa da jádidshiler sıyaqlı qaraqalpaq jádid aǵımı wákili S.Májitov ta bul siyasiy processke belsene qatnastı hám qaraqalpaq ádebiy tiliniń rawajlanıw hám qáliplesiw jolında imla qaǵıydalar islep shıǵıw, milliy qaraqalpaq jazıwın qáliplestiriw, ádebiy tilimizdiń belgili bir normalarınıń turaqlasıwında kóplegen jumıslardı ámelge asırdı. Sonı da aytıw kerek avtor tárepinen dóretilgen dáslepki sabaqlıqlar sońǵı dáwirlerdegi jaratılǵan sabaqlıq hám oqıw qollanbalarǵa derek bolıp xızmet etti. Solay eken onıń kórkem shıǵarmaları, sabaqlıqları búgingi kúnde de óziniń qunın joytqan joq, óz aktuallıǵın saqlap qalǵan. Biz qaraqalpaq xalqınıń mádeniy ómirinde XX ásirdiń birinshi yarımında óshpes iz qaldırǵan S.Májitovtıń miyraslarınıń leksikalıq ózgesheliklerin úyreniw tiykarında tómendegidey juwmaqlarǵa keldik:

1. Shayır shıǵarmaları tilindegi sózlerdi tematikalıq toparlarǵa ajıratıp úyreniw arqalı shayır jasaǵan dáwirdegi siyasiy, sotsial-ekonomikalıq

51

sonday-aq turmıstıń hár qıylı tarawlarında qollanılǵan sózler hár tárepleme analizlendi. Ayırım sózlerdiń etimologiyası tuwralı pikirler bildirildi.

2. Shayır shıǵarmaları tilindegi ózlestirilgen sózlerdiń belgili toparın arab, parsı tilleriniń sózleri hám XIX-XX ásirlerden baslap rus tili hám rus tili arqalı basqa tillerden kirgen sózler quraydı. Sonday-aq shıǵarmalarda házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde qollanılmaytuǵın arab-parsı sózleri de ushırasadı. Al rus tilinen kirgen sózlerde xalıq tilindegi qollanılıwı boyınsha ayırım fonetikalıq ózgesheliklerge de ushıraǵan.

3. S.Májitov dóretpelerinde jumsalǵan sózlerdiń semantikalıq ózgesheliklerin izertlew arqalı shayırdıń qaraqalpaq tiliniń sózlik baylıǵın rawajlandırıwǵa qosqan úlesi úyrenildi. Shıǵarmalarda jumsalǵan sózlerdiń semantikalıq ózgesheliklerin anıqlawda sózlerdiń kóp mániligi, olardıń awısıw usılları, sinonim, antonim, omonim sózler hám frazeologiyalıq sóz dizbekleri

úyrenildi, olardıń qollanılıw ózgeshelikleri izertlendi.

4. S.Májitov dóretpeleri tilindegi qollanılıw órisi sheklengen sózler yaǵnıy awızeki sóylew tili birlikleri, dialektlik sózler, kásiplik sózler, vulgarizmler, tabu hám evfemizmler hár tárepleme úyrenildi. Bul toparǵa kiretuǵın sózler, shayırdıń ásirese, dramalıq shıǵarmalarında ónimli qollanılǵanı anıqlandı.

52

PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR

I.Siyasiy ádebiyatlar

1.Каримов И.А. Жоқары мəнаўият-жеңилмес күш. –Тошкент:

Маънавият, 2008. –174 б.

II.Monografiya, sabaqlıq, toplamlar

2.Абдиназимов Ш. Бердақ шығармаларының тили. –Ташкент: 2006.-

262 б.

3.Айназарова Г. Қарақалпақ тилинде теңлес еки компонентли фразеологизмлер (Оқыў –методикалық қолланба). -Нөкис: 2005. -118 б.

4.Əбдиназимов Ш. Бердақ ҳəм қарақалпақ жазба əдебий тили. -

Нөкис: Билим, 1997. -21 б.

5.Əбдиназимов Ш. Сөзлерим мерўертдур айтылған ҳəр бир. -Нөкис:

Билим, 1997. -32 б.

6.Əлеуов Ө. Қарақалпақстанда тəлим-тəрбиялық ойлардың қəлиплесиўи ҳəм раўажланыўы. -Нөкис: Билим, 1993. -504 б.

7.Байниязов Қ. Таң жулдызлары. -Нөкис: Қарақалпақстан, 1989. -160

б.

8.Байниязов Қ. Ағартыў қарлығашы. -Нөкис: Қарақалпақстан, 1996.

24б.

9.Баскаков Н. А. Состав лексики каракалпакского языка и структура слова. ИСГТЯ. Ч. IV. Лексика. –Москва: 1962. –С. 69-100.

10.Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Материалы по диалектологии. - М.: АН СССР, 1951. T. 1. – 398 с.

11.Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. - Нөкис:

Қарақалпақстан, 1990. -88 б.

12. Доспанов О. Қарақалпақ тилиниң қубла диалектиниң лексикасы. –

Нөкис: Қарақалпақстан, 1977. – 264 б.

53

13. Есемурат Бердимурат улы. Ҳəзирги қарақалпақ тили.

Лексикология. - Нөкис: Билим, 1994. -184 б.

14.Karimov A., Pirniyazov J. Ádebiy oqiw. 5-kl. –Nókis: Bilim, 2003. -

200b.

15.Қарақалпақ əдебияты классиклериниң шығармаларының тили /

Насыров Д., Доспанов О., Бекбергенов А., Сайтов Д. –Н.: Билим, 1995.

-172 б.

16.Қайырбаев Ж. Биринши класста саўат ашыў методикасының қысқаша очерки.-Нөкис: 1972.

17.Mambetov K., Jaqsimova G. Qaraqalpaq ádebiyati (Orta mekteptiń 7-

кlasi ushın sabaqlıq) -Nókis: Bilim, 2002. -254 b.

18. Махмуд Қошғарий. Девону луғат ит–турк. – Тошкент, 1960. –Т. I.,

1961–Т. II., 1963 –Т. III. –1390 б.

19.Муталлибов С. Морфология ва лексика тарихидан қисқача очерк.

–Тошкент: 1959.

20.Нажимов А. Соңғы дəўирлерде қарақалпақ тили сөзлик қурамының раўажланыўы // Ҳəзирги қарақалпақ тили раўажланыўының айырым мəселелери. -Нөкис, Билим, 1993. –Б. 39-53.

21.Насыров Д.С. Становление каракалпакского общенародного разговорного языка и его диалектная система. Нукус-Казань:

Қаракалпакстан, 1976. -400 с.

22. Нурманов А. Ўзбек тилшунослиги тарихи. -Ташкент: Ўзбекистон.

2002.

23.Сайтов Д. XVIII-XIX əсирлердеги қарақалпақ шайырлары шығармаларының тили. -Нөкис: Қарақалпақстан, 1989. -80 б.

24.Ҳамидов Ҳ. Қарақалпақ тили тарийхының очерклери. -Нөкис:

Қарақалпақстан, 1974. –356 б.

54

25.Шамшетдинов Ш. Аяпберген Муўсаев шығармалары тилиниң орфографиясы ҳаққында / Қарақалпақ тил билиминиң гейпара мəселелери ҳаққында. -Нөкис, 1994.

26.Шəмшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги шығыс тиллеринен кирген сөзлер тарийхынан. -Нөкис: Қарақалпақстан, 1984. -116 б.

III.Dissertaciya hám avtoreferatlar

27.Бекниязов Қ. Корақалпоқ тилидаги мева ва полиз номлари.:

Филол. фан. номз. …дисс. автореф. -Нөкис: 2006. -22 б.

28. Бобожанов Ф. Ўзбек жадид драмаларининг лисоний хусусиятлари:

Филол .фан. номз. …дис. –Cамарканд: 2002. -120 б.

29. Кудьярова Ш.Т. Қорақалпоқ ва қозоқ тилларидаги сўзларнинг лексик-семантик хусусиятлари.: Филол. фан. номз. …дисс. автореф. -

Н.: 2006. -25 б.

30.Оразымбетова З. Қорақалпоқ вақтли матбуоти тилиниң шаклланиши (1924-1940 йиллар матбуоти асосида).: Филол. фан. номз. …дисс. автореф. -Н.: 2006. -22 б.

31.Сейтмуратов Қ. Сейфулғабид Мажидовнинг маърифий-

жадидчилик фаолияти ва таълим-тарбиявий қарашлари.: Педог. фан.

номз. …дисс. автореф. –Т.: 2007. -24 б.

IV. Sózlikler

32. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги.

-Нөкис: 1985. -158 б.

33. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. I том. - Нөкис:

Қарақалпақстан, 1982. -402 б.

34. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. II том. - Нөкис:

Қарақалпақстан, 1984. -388 б.

35. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. III том. - Нөкис:

Қарақалпақстан, 1988. -368 б.

55

36. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. IV том. - Нөкис:

Қарақалпақстан, 1992. -634 б.

56