MD hám PQJ / Xalila Dáwletnazarov shıǵarmalarında ózlestirme sózler

Qaraqalpaq tiline arab tilinen ayırım sózlerdiń hám terminlerdiń awısıwınıń baslı sebepleri dinniń hám xalqımızdıń ótmish tariyxı menen tikkeley baylanıslı. Solay etip, xalıqtıń tilinde ómir súrip atırǵan arab tiliniń túpkilikli sózleri onıń awızeki ádebiy tilinde, jazba ádebiy tili, sonıń ishinde jazıwshı hám shayırlardıń shıǵarmalarında tereń sáwleleniwi sózsiz.

Qaraqalpaq tilinde arab tilinen kirgen sózler haqqında pikirler ayırım ilimpazlardıń miynetlerinde aytılǵan. Mısalı, H.Hamidovtıń miynetinde uluwma qaraqalpaq tilindegi hám qaraqalpaq klassikleriniń shıǵarmalarınıń tilindegi arab tilinen, parsı tilinen hám t.b. kirgen ózlestirme sózlerdiń tillik ózgeshelikleri fonetikalıq, morfologiyalıq, leksikalıq táreplerine itibar qaratılsa1, al D.Saytovtıń2 monografiyasında da XVIII-XiX ásirlerdegi qaraqalpaq shayırları Jiyen jıraw, Kúnxoja, Ájiniyaz hám Berdaq shıǵarmalarınıń materialları tiykarında tillik

ózgesheliklerge hár tárepleme tallaw júrgiziledi.

Shayır X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında arab tilinen kirgen sózler oǵada

ónimli qollanıladı. Bunıń baslı sebeplerinen biri qaraqalpaq tili leksiaksında arab tili sózleriniń de belgili orındı iyeleytuǵınında dep esaplaydı.

1Ҳусниддин Ҳамидий Шығыс тиллериндеги жазба дереклер, Нөкис, Билим, 1991. 22-бет.

2Сайтов.Д XVIII-XIX әсирлердеги қарақалпақ шайырлары шығармаларының тили. Нөкис, Қарақалпақстан,

1989.

11

X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında diniy termin túrindegi ózlestirme sózler kóplep ushırasadı.

Mısalı:

Sabaq ótse ázázúllikten, Shaytanda da jayrap qaldırǵan, Basqa emes sol aqıl dáneler, Haqıyqattıń da belin taldırǵan.

(Ashıq bolmaǵan kim bar? Payǵambarlar, 19-bet)

Qaysı ǵayrı jurtta boldı eken qaza, Iyman aytıldı ma, oqıp janaza, Búgin júreklerge enedi shım-shımlı, Ótmishte tunshıqqan bir muńlı saza.

(“Xosh qal jasliǵım” Sadaǵań keteyin ulamalar-aw, 88-bet)

Mısallardaǵı “ázázúl”, “shaytan”, “iyman”, “janaza” sózleri arab tillik sózler bolıp, iyman sózine – isenim, diniy isenim dep túsinik berilse, janaza – ólgen adamdı shıǵarǵanda aytılatuǵın sóz dep túsinik beriledi.1

Sonday-aq tómendegi mısallarda da diniy terminlerdi ushıratamız. Jalınıp hám jalbıranıwımız,

Tınlanbadı, bolmadı qabıl,

1 Шәмшетов.Ж, Қарақалпақ тилиндеги шығыс тиллеринен кирген сөзлер тарийхынан, Нөкис, Қарақалпақстан, 1984, 34-бет.

12

Ázireyli keldi qoltıqlap, Jazıp bolmas qara kitabın.

(“Xosh qal, jaslıǵım” Iyesiz jurt, 214-bet) Qolǵa-qol berisip tiresip iyin,

Iyshan qalamızda bir ullı jıyın, Qollapquwatlawǵa el-jurtıń mútáj, Tilenipqol jaydıń ilahi Áwmiyn!

(“Xosh qal, jaslıǵım” Sadaǵań keteyin ulamalar-aw, 89-bet)

Dinge baylanıslı arab tillik ózlestirme sózlerdiń bir gáptiń ishinde bir neshewiniń birgelikte keliwi de ushırasadı. Mısalı, shayırdıń “Xosh qal, jaslıǵım” kitabına jazǵan óziniń alǵı sózinde:

“Dáwletnazar Berdimurat ulına – qúdireti kúshli allataladan, ana xalqımnan keyingi sıyınarım, qollap-quwatlawshı mádetkár – Ákejanım! Ózińiz ushqın inám etip ketken kókiregim qumbiǵında órtenip shıqqan sózlerden ibarat usı kitabımdı siziń ruwqıńızǵa baǵıshlayman!”

(“Xosh qal, jaslıǵım” 3-bet)

Ayırım waqıyalarda diniy ózlestirme sózlerdiń kontekstlik sinonim bolıp keliwin de ushıratamız.

Mısalı:

Men olarǵa ótmish-taǵdirin,

Usınaman almaqlıqtı yad,

Súrenlerin basqasha jazıp,

13

Álle kimler tapqan shápiyat.

(“Ashıq bolmaǵan kim bar?! Qorazlardıń gúnayı nedur? 11-bet”)

Gúnayı neligin bila-bilálmay, Saqalı jas juwıp ketken iyshanlar.

(“Sadaǵań keteyin ulamalar-aw” 88-bet.) Qosıqlarım saǵan unaǵay,

Aspanlatar usı dawımdı, Saqlaǵaysań tilla duwaday, Oǵan meniń demim salıwlı.

(“Saǵan arnalar” 20-bet)

Mısallarda keltirilgen iyshan – bul diniy dárejeli adam mánisin bildirse, gúná sózi arabsha ayıplı bolıw degen uǵımdı ańlatadı.

Duwa – sózi haqqında J.Shámshetov diniy mazmundaǵı “jalınıw, ótinish, namaz oqıw” degen mánisti bildiredi, dep kórsetedi.1

X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında diniy dárejeli lawazım ataması tómendegi qosıq qatarlarında da sol qosıqta aytılǵan waqiyasın ele de ayqınlastırıp beriwde qollanılǵan.

Dawıl básekesin tán almas shamnıń, Túrin kórip qorıqqan zamannıń-zańnıń, Kaabada ilahiy Islam shıraǵı,

1 Шәмшетов.Ж, Қарақалпақ тилиндеги шығыс тиллеринен кирген сөзлер тарийхынан, Нөкис, Қарақалпақстан, 1984, 34-бет.

14

Imam iyshanımız shuǵlası tańnıń.

(“Qaraqalpaq bayazı” 199-bet)

Bul qosıq qatarında arab tillik ózlestirme sózleri bir neshewi izbe-iz kelgen. Kaaba – musılmanlardıń ibadat qılatuǵın ornı bolsa, Islam – dinniń atı, al iymam, iyshan – bul joqarı dárejedegi diniy adam.

X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında mámleketlik ómir, áskeriy islerge baylanıslı da tómendegi ózlestirme sózler qollanıladı.

Sen sózi shiyrin, sen qálemqassań, Men nárwan talday, sen narttay jassań, Shashıń dar bolǵay, sen meni assań,

Jállad kózleriń janımdı alsın.

“Ishqıń tıyıǵı kóksimde qalsın” 108-bet) Ótmish jolınıń kóp bálent-pásleri,

Kúnlerińniń bardur baqır hám zeri, Mergenler uzaqtı alǵan nıshana, Dúbir salıp ótken atlı áskeri.

(“Qaraqalpaq bayazi” 190-bet) Ilim-bilimlendiriwge baylanıslı tómendegi arabsha ózlestirme sózlerdi

ushıratamız.

Bes kórikte appaq “aq úshkil” boldı,

Amaniyaz muǵallim bir ushqın boldı,

Ballardı oqıtıw dım múshkil boldı,

15

Obal emes, sawat arqalar edi.

(“Amaniyaz Arshekov” 94-bet) Usı qaǵazdaǵı sózler, h’aripler,

Qosıqlar túspey-aq qoysın kózińe, Tek te japıraq, japiraq aq paraqlardan, Júregim kórinse edi ózińe?

(“Sen maǵan kerekseń” 118-bet) Mısallardaǵı muǵallim, hárip sózleriarab tilinen ózlesken sózler bolsa, al

das’lepki kuplettegi aq ushqın sózi shkol russha sózi (mektep) awızeki sóylew tilinde berilip, qosıqtaǵı uyqasıqtı beriw hám tas’irsheńlikti kúsheytiw ushın jumsalǵan.

Bilimlendiriwge baylanıslı arab tillik ózlestirme sózlerdi tómendegi mısallardan da kóriwimizge boladı.

Sóz samalı taw-tastı da tesedi, Samal emes, qanjar jandı kesedi, Qariya tariyxqa kitap ashtırsań, “Túrkistandı

– Ata jutıń” – desedi.

(“Qaraqalpaq bayazı” 192-bet) Dawam etse ańgime usılay,

Qıyal qálem, siltener jıraq.

(“Anama xat” 73-bet)

16

Mısallardan kórip atırǵanımızday, ilim hám bilimge baylanıslı

ózlestrimelerden basqa da qıyal, áńgime sózleri de arab tillik sózler bolıp esaplanadı. Demek, bul tárepinen qaraǵanımızda uluwma xalıqlıq leksika quramınıń basım kópshiligi arab tillik ózlestirme sózler quraydı, degen juwmaqqa kelemiz.

Shıǵarma tilinde arab tillik ózlestirme sózlerdi tematikalıq jaqtan qaraǵanımızda tuwısqanlıq uǵımdı bildiretuǵın sózler de qollanılǵanlıǵın kóremiz.

Ketti ákem dúnyadan biywaq,

Balalıqta-aq qayǵıǵa toydıń,

Anajanım sizge de,

Durıslı xızmet etpey-aq qoydıq.

(“Anama xat” 59-bet) Sol sárkarda hayal Alp etip tuwǵan, Mártlik hám sulıwlıq nurına juwǵan.

(“Qaraqalpaq bayazı” 198-bet)

Perzentimen tuwǵan xalqımnıń, Izlep júrgen ilham bulaǵı, Baxıtlıman qatnasqanıma, Kórkeytiwge

Watannıń baǵın.

(“Anama xat” 60-bet)

17

Mısallarda áke, hayal, perzent sıyaqlı tuwısqanlıq atamalardı ańlatıw ushın kelgen ózlestirme sózlerden tısqarı xızmet, xalıq, bulaq, ilham, watan sózleri de arab tillik ózlestirme sózler bolıp, biraq búgingi kúnde tilimizge óz sózlerimiz sıyaqlı sińisip ketken.

X.Dáwletnazarov poeziyasında onamastikalıq leksika da ónimli qollanıladı. Bunıń baslı sebebi arab tillik komponentlerdiń, adam isimleriniń (antroponimlerdiń) keń orın alıwı bul ásirler dawamında xalqımızdıń turmıs tárizi menen birge qarısıp ketkenliginde.

Qayda deysiz Abbazday bolıw,

Jurt uyıǵan aytqan sózine.

(“Anama xat” 64-bet)

X.Dáwletnazarov shıǵarmaların tek qosıq qatarı menen jazbay prozalıq tilde de óziniń belgilep kórsetiliwi boyınsha “nasıriy qosıqlar” da dóretken shayır. Usı prozalıq baǵdarda jazılǵan “Xosh qal, jaslıǵım” kitabında tómendegishe arabsha

ózlestirme sózler ushırasadı.

… Maǵan tanıs, maǵan biytanıs qız-jigit! Jaynaǵan gúller, Serxosh búlbúller bostanı jaslıq,

Muhabbat máwsiminde onıń qádir-qımbatın bilip-bilmey, Súyipsúymey, janıp-janbay jasap ótken biz benen taǵdirles,

Biz benen pikirles biradar! Bizler bir-birimizdi júdá jaqsı túsinetuǵın shıǵarmız degen oydaman.

18

(“Xosh qal, jaslıǵım” 6-bet)

Mısaldaǵı tágdir sózi arab tilindegi aldın ala biliw, adamnıń bolajaǵı, peshanasında barı degen mánisin ańlatıp, nasıriy qosıqta da sonday-aq awızeki

ádebiy tilimizde de sózlik qatlamımızdaǵı sózler sıyaqlı tereń enisip ketken.

Shayır tilinde arab tillik ózlestirme sózler antonimlik máni menen de sheberlik penen jumsalǵanın tómendegi mısaldan kóriwge boladı.

Jánjelpaz – Arazlıq, kóregen – aqıl… Gá pás gáde bálent máslahát tóbe.

(“Máslahát tóbe” 17-bet)

Mısalda tilimizde frazeologiyalıq birliklerden biri naqıl-maqal “Ashıwaraz, aqıl-dos” sóziniń qosıq qatarında ashıwdıń ekinshi sinonimlik dubleti arqalı araz hám aqıl sózleri antonimlik qatnasta kelse, al ekinshi qatarda bálent-pás sózleri de qarama-qarsı mánide jumsalıp qosıqtaǵı kúshli emociyanı bildiredi.

X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında arab tillik ózlestirme sózlerden abstrakt mánidegi birlikler ónimli túrde ushırasadı. Mısalı:

Bir waqıya boldı sonda kewilsiz,

Sonnan jırqıshlıqqa júregim kekli, Hátte

óz balalrım qalay jalmaǵan, Tarǵıl pıshıǵımız buǵan sebepshi.

19

(“Qarlıǵashlar” 37-bet)

Jaǵasında qolı, tilde pikiri, Appaq ay – Anamnıń oyı-pikiri,

Ushqın shashqan Pirler porqan zikiri, Ot jalınlı qaraqalpaq ırǵaǵı.

mısallardan da kóremiz.

Endi qaytıp kelmeyseńbe sen?

Qıyıldıń kóp,

Dey almadıń qal, Júregińnen erke kózińnen, Láblerińnen berildi sawal.

(“Seniń súwretleriń” 47-bet) Saǵan tanıs súwretshi dostım, Bayqaysań ba, ózińe ashıq, Tıńla…

Onıń kewli bos dım,

Biraq saǵan emes múnásip. (“Xat”

19-bet)

20