MD hám PQJ / Xalila Dáwletnazarov shıǵarmalarında ózlestirme sózler

Qálbimde saǵan dım zárúriyat bar. Qız jigit enisse, durıs sháriyat bar, Bir súygenim boldı altı ay azıq.

(“Bir súygenim boldı altı ay azıq” 110-bet) Misli qaraqshıday alaqlap,

Awıl sırtın aylandım jalǵız,

Ílaylanıp aǵar tentek jap, Aǵısları tınbaydı hárgiz.

(“Oylarım sen haqqında” 46-bet) Jazılajaq kewil sherimnen,

Men unamsız qaharmanıman.

(“Iyesiz jurt” 203-bet)

Ilim, bilimge baylanıslı tómendegi sózler parsı-tájik tilinen ózlesip, shayır qosıqlarında sheberlik penen qollanılǵan.

Muwsa, Nurabılla, saz, jır quyashı, Kewli dástanlardıń altın uyası,

Quwday sıńsıp, ǵazday ǵanqıldap ótken, Qańtarıwlı qobız, sherli qıyası.

(“Qaraqalpaq bayazı” 199-bet) Aldarqatıp úlken aǵalarımız,

Gáde eki ortada xat tasıp kettik.

(“Yad shıraqları” 12-bet)

31

Xalila Dáwletnazarovtıń qosıqlarındaǵı ózlestirme sózlerdi tallaǵanımızda, olardıń kópshiligi abstraktlıq máni bildiretuǵınlıǵı kórinedi.

“… Usındayda ásirese, gápińe qulaq qoyıp dártlerińdi azmaz da bolsa bólisip, awırıńdı jeńillestirgendey, ózińizdey bir yaran tabıla qoyǵanda ma?”

(“Xosh qal, jaslıǵım” 7-bet) Júrekti qurıtelli,

Jılatqanıń qaladı, Dárt,

ıza pıshaǵına, Tırnatqanıń qaladı.

(“Sen qayǵını qoy endi” 15-bet)

Úmitler de egiler dándey, Gáde izzet, gáde quwǵında, Bir biyshara qara shorılar.

(“Úmitler” 8-bet) Kóz jastıń kómegi joq, Sen qayǵını qoy endi.

(“Sen qayǵını qoy endi” 16-bet) Mısallardaǵı dárt, ıza, úmit, qayǵı – bular adamnıń hár qıylı

sezimlerin ańlatatuǵın uǵımlar bolıp, tiykarınan bul sózler parsı-tájik

32

tilinen, bizińshe kitabıy stillerden, jazba ádebiyat nusqalarınan enip, uluwma xalıqlıq tilimizde de jedel qollanıladı.

Usınday adamnıń hár qıylı emociasın bildiretuǵın sózler parsı-tájik tillik tómendegi sózler arqalı da bildirilip, shayır shıǵarmalarında mına mısallar quramında qollanıladı.

Ayırılısıw ushın ushırasamız, Hijran azapalrın tartıw ushın, Qushtarlıqtıń shiyrin azapların, Kewilden kewilge sarqıw ushın.

(“Ashıq bolmaǵan kim bar?” 7-bet) Biz

úmitsiz … jatarmız “ólip”,

Kún shashırap shıqqanǵa deyin… (“Qorazlardıń gúnayı nedur?” 11-bet)

Íǵbal ańızları soǵa súrilgen, Waqıt gúndesiniń ger paznasında.

(“Qaraqalpaq bayazı” 189-bet)

Bul atap kórsetilgen mısallardaǵı hijran, shiyrin, azap, úmitsiz, ıǵbal sózleri

– tiykarınan kitabıy stilge tán til birlikleri. Al shayır shıǵarmasında emociyanalekspressivlikti jáne de tereńletiw maqsetinde parsı-tájik tillik ózlestirme sózlerdiń kitabıy stilge tán birliklerin durıs tańlap alǵan. Parsıtájik tillik ózlestirme sózlerdi bunnan basqa da tómendegi mısallardan da

33

kóremiz. Bir tutas gápte bir neshe parsı-tájik sózleriniń qatarlasıp keliwin tómendegi mısallardan kóriwimizge boladı.

… Awa óziniń tolıp tasıwı, kókiregin shadlıq kernegen balalıǵımız ótken qayta tákirarlanbas sol uzaqta qalǵan jıllarda sennen nur aǵar edi, gáwhar, dúr aǵar edi, qanshadan-qansha kewillerge quwanısh bolıp quyılǵan yoshlı jır aǵar edi….

(“Xosh qal, jaslıǵım” 9-bet)

Bul atap ótilgen mısallar shayırdıń ózi atap ótkendey nasıriy qosıqları, tematikası boyınsha gáwhar, dúr konkret predmetlerge baylanıslı atama bolıp, parsı tilinde “hasıl tas” uǵımın bildirse nur, shadlıq, yosh sózleri abstract uǵımlardı bildiredi.

Bul parsı-tájik sózlerinen gáwhar, dúr sózleri sinonimlik jaqtan mánileri jaqın bolıp dúr sózine “inji, merwert” degen anıqlama beriledi.1

Parsı-tájik sózlerine tematikalıq tárepten itibar qaratqanımızda hár qıylı konkret predmetlerdiń atamaların bildiretuǵın tómendegi sózler de Xalila Dáwletnazarov shıǵarmalarında stillik maqsetlerde qollanıladı. Mısalı:

Hár báhárde keler qarlıǵash,

Shiylewsiz sol dálizimizge.

(“Iyesiz jurt” 202-bet)

1 Бекбаўлов. О, Mәмбетназаров. Қ, Қаҳарманлық дәстанлардағы өзлестирме сөзлердиң түсиниги, Нөкис,

Билим, 1992, 32-бет.

34

Ózimizdi, kewlimdi muhabbatımdı, Appaq qaǵazlarda kórgim keledi.

(“Sen maǵan kerekseń” 45-bet) X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında ósimlik dúnyasına baylanıslı

qollanılǵan tómendegi sózler shıǵısı boyınsha parsı-tájik tilinen kirgen sózler bolıp esaplanadı.

Kewilli kúnleri baslanar endi, Kimleri uyıqlamay atıradı tań, Quslar da salar shaqalarına, Daraqlar olarǵa boladı watan.

(“Daraqlardı oyattı quslar” 32-bet) Burımlarıń oynar tawlanıp,

Qos anarıń dúgise baslar.

(“Seniń súwretleriń” 46-bet)

Das’lepki mısalda daraq tuwra mániste qollanılsa, keyingi mısalda qızdıń portretin jasaw ushın onıń siyneleri anarǵa uqsatılıp predmettiń uqsas belgileri názerde tutılıp, metaforizaciya qubılısı kózge taslanadı.

Tábiyat qubılısına baylanıslı Xalila Dáwletnazarov shıǵarmalarında qollanılǵan tómendegi sózlerdi de parsı-tájik sózleri bolıp, tilimizde tek bir ǵana mánisi menen qollanılıwın tómendegi mısallar belgilep kórsetedi.

Tas tóbemnen dónip turıptı,

Awılımnıń kógis aspanı.

35

(Sonda 47-bet)

Anam aytar edi “Quwanısh jarmanıń”

Báhár áyyamında tolıp tasqanın.

(“Xat” 4-bet)

Aspan sózi tilimizde de aspan keńisligi mánisin bildirse, al báhár sóziniń tilimizde tek máwsim, belgili pasıl ekenligi bizge málim. Al parsıtájik tilinde báhár sóziniń eki mánisi bar. 1. Kóklem (máwsim). 2. Gúldiń atı. Tilimizde báhár sózi gúldiń ataması mánisinde qollanılmaydı.

Parsı-tájik tilinen kirgen sózlerdiń shayır qosıqlarında qollanılıwında bunnan basqa da birlikler kóplep mısal bola aladı. Mısalı, Berdaq shayır shıǵarmaları boyınsha arnawlı ilimiy monografiyanıń avtorı Sh.Ábdinazimov uluwma tilimizge arab-parsı tillerinen kirgen sózlerdi eki toparǵa bólip qarastıradı.

1.Házirgi ádebiy tilimizdiń sózlik xorınan orın alıp, óz sózimiz sıyaqlı bolıp ketken shıǵısı arab-parsı tillik sózleri bolǵan sózlerdiń kópshiligi qaraqalpaq tiline awızeki túrde qońsılas otırǵan tuwısqan túrkiy tilleri arqalı kelip kirse, ayırım sózler kitabıy til arqalı ózlestirilgen;

2.Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde qollanılmaytuǵın diniy hám abstract túsiniklerdi bildiretuǵın Orta aziyalıq túrkiy ádebiy tili arqalı ózlestirilgen arab-parsı sózleri.1

1 Абдиназимов.Ш, Бердақ шығармалары тили, Ташкент, Фан, 2006, 188-бет.

36

X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında qollanılǵan shıǵısı boyınsha arab-parsı, parsı-tájik tillerinen ózlesken sózler haqqında da ilimpazdıń joqarıdaǵı pikirlerine tolıq qosılıwǵa boladı, yaǵnıy birinshi belgisi boyınsha atap kórsetkenimizdey, shayır X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında qollanılǵan parsı-tájik tillik sózlerdiń derlik basım kópshiligi tilimizde óz sózlerimiz sıyaqlı aylanısqa enip ketken.

3. Monǵol tilinen ózlesken sózler

Xalila Dáwletnazarov shıǵarmalarında arab-parsı, parsı-tájik hám parsı tillik sózler menen birge monǵol tillik sózler de ushırasadı. Kórkem shıǵarmanıń tilinde basqa tilden kirgen sózlerdiń stillik (uslublıq) qollanılıwı jóninde qazaq tiliniń ilimpazlarınan Áset Bolǵanbaev óziniń “Qazaq tili leksikologiyası” degen miynetinde1 qısqasha toqtap, onda basqa tilden kirgen sózlerdi qollanılıwdıń hár túrli jolların anıqlap, qazaq xalqınıń belgili klassikleri Abay Qunanbaev, Aqan Seri shıǵarmalarınan mısallar keltirip, onda basqa tilden kirgen sózlerdi qollanıw

ózgesheligine analiz jasaydı. “Bunda kórkem shıǵarmanıń tilinde basqa tilden kirgen sózler birinshiden: belgili bir xalıqtıń shın ómirin, turmıs-saltın súwretlep kórsetpekshi bolǵanda sol eldiń milletlik ózgesheligin súwretlew maqseti menen sapalı túrde qollanıladı”. – deydi.

Demek, X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında basqa tillik sózler, solardıń ishinde parsı tillik sózler de qollanılıwı boyınsha:

1 Болғанбаев. Ә. Қазақ тилиниң лексикологиясы, Алмата, Мектеп, 1988, 95-96-бет.

37

-personaj tilindegi ózgeshelikti real kórsetiw maqsetinde;

-ózlestirme sózler shıǵarmanıń mazmunına sáykes túrde qollanılǵan;

-waqiyaǵa sáykes jergilikli kaloritti ashıp beriw maqsetinde;

-shıǵarmanıń sóz obrazlıǵın jasaw maqsetinde jumsalǵan dep kórsetiwge boladı.

X.Dáwletnazarov shıǵarmalarında monǵol tilinen ózlesken sózler arab, parsı-tájik hám parsı tilinen ózlesken sózlerge qaraǵanda az muǵdarda jumsalǵanın kóriwimizge boladı.

Olardıń tilimizde adam múshelerin hám adam mánisine baylanıslı uǵımlardı ańlatatuǵın monǵol tilinen awısqan sózlerden tómendegiler qosıq qatarlarında stillik maqsetlerde qollanılǵan.

Dóhmet pánjesinde ketken sol maqsım,

Xalqınıń qalqanı bolǵan jan maqsım,

Mańlayına sıymay qaraqalpaqtıń,

Túrkmenmen baspana tapqan Xanmaqsım.

(“Qaraqalpaq bayazı” 199-bet) Tán sınar, lábizler sınbawı shártdur, Bul xalıq shıǵısında jaw júrek mártdur.

(“Qaraqalpaq bayazı” 193-bet) Arpa ishinde biyday tartıptı boyǵa, Kewlimiz rábáreń, san qıyal oyǵa.

38

(“Qarındanaǵım” 87-bet) Zamannıń, xalqınıń janı jara biy, Ilimde azımshıq bunday dara biy.

(“Qaraqalpaq bayazı” 192-bet)

Dáslepki mısalda monǵol tilinen kirgen “mańlay” sózi adam múshesin bildirse, al ekinshi mısaldaǵı adam múshesin ańlatatuǵın júrek sózi “jaw júrek” túrinde sóz mánisi awısıp metoforizaciya usılında kelgen. Úshinshi mısalda boyǵa tartıw – frazeologiyalıq sóz túrinde kelse, sońǵı mısalda jara monǵol tillik sózi awısıp qollanılǵan.

Tilimizde hár qıylı buwın atamaların bildiretuǵın sózler de tiykarınan shiǵısı boyınsha monǵol tillik sózler bolıp, ol shayır qosıqlarında tómendegi mısallarda ushırasadı.

Dártiń yaman boldı, qıylı qal boldım,

Názer aǵımında ishqım sal boldı!

(“Muhabbat tilinde sóyler kózleriń” 150-bet) Siyreksipti mayda jiydemiz,

Kiyatırman qolımda baltam, Kóp qırshılıp shabılǵan tallar, Bolıp qaptı-aw dımgene jaltań!

(“Iyesiz jurt” 203-bet) Jıs toǵayday qalıń qaraqalpaqlar,

Balta qırǵıǵa dus kelgen sıyaqlı.

39

(“Qaraqalpaq bayazı” 190-bet) Búlbúller bunsha kúygelek, Júregim-aw ah altın baǵım.

(“Júregime” 4-bet)

Miywe hám oǵan baylanıslı uǵımdı bildiretuǵın tómendegi sózler de monǵol tilinen kirgen sózler bolıp, qosıqta kórkemlik boyaw berip tur.

Muhabbattıń altın miywası,

Sabaǵında sarǵayıp pisti. (“Úmit paslında” 111-bet)

Qurǵaq aǵash bolsaq jemiksiz,

Qás jolınday jaynasa jolıń,

Hár kún, hár jıl ótse eger izsiz,

Quwanısamız nesine onıń.

(“Bizler” 40-bet)

Bunnan basqa da parsı sózlerin tómendegi mısallardan da kóriwimizge boladı.

Sarqılmas bulaqtay san mıń salalı, Tánge tirishilik jigerin quyar.

(“Júrek” 123-bet) Hijranlar keselbent, arsızlıq jıǵıl,

Bilmegen kim emin tabıwı múmkin.

40