MD hám PQJ / M.Nızanov kino-scenariyleriniń kórkemlik ózgesheligi

- 11 -

etiw maqsetindegi alıp barıp atırǵan minezlerin tipikalıq túrde súwretlep bergen. Jazıwshı bunı jeńil kúlki menen súwretleydi.

«Ániypa» gúrrińinde bolsa, xalqımızda «anasın kórip qızın al» naqılın esletiwshi waqıya sheber súwretlenedi.

Jazıwshınıń h’ár bir dóretpesinde turmıs shınlıǵı jatır. Jámiyettegi

ózgerisler, adamlardıń peyli, olardıń is-h’áreketleri dóretiwshi shıǵarmalarınıń tiykarǵı ózgesheliklerine aylanǵan. Atap aytqanda «Kúlme maǵan», «Eki dúnyanıń áweresi», «Qassapshıǵa jan qayǵı», «Jaqında miliysa ayttı», «Pul joq» h’ám t.b. shıǵarmalarında bul ózgeshelikler ayrıqsha kózge túsedi.

Belgili jazıwshı h’ám dramaturg M.Nızanov ádebiyatımızǵa ótken

ásirdiń 80-jıllarınan baslap kirip keldi. Ol óziniń jazıwshı sıpatındaǵı dóretiwshilik jolın dáslep kishi kólemdegi yumor-satiralıq gúrrińleri menen baslaǵan bolsa, keyin ala bir neshe povestleri, romanları menen qaraqalpaq kórkem prozasın rawajlandırıwǵa salmaqlı úlesin qostı. Jazıwshınıń h’ár bir shıǵarmasınıń mazmunı h’aqıyqıy turmısqa jaqınlıǵı, qah’armanlarınıń ózine say xarakterge iyebolıwı menen ajıralıp turadı.

M.Nızanovtıń «Para» atlı qıyalıy povestiniń waqıyaları tubalaw jıllarındaǵı ayrım insanlardıń iplas is h’áreketleri, óz lawazımınan paydalanıp h’ár qıylı qıńır islerge qol uratuǵın Arıslan Mırzaevichke uqsaǵan adamlardıń jámiyette kóbeyip ketkenligin ashshı turmısh’aqıyqatlıǵı menen ashıp beredi.

«Jat jurttaǵı jeti kún» povestinde avtor búgingi kúnniń eń áh’miyetli máseleleri bolǵan Adam h’ám tábiyat qatnasıqların,

- 12 -

qorshaǵan ortalıq problemasın shıǵarmanıń negizgi ideyası sıpatında sáwlelendiredi. Sonday-aq insan aqıl-parasatı, onıń adamgershilik pazıyletleri qıyalıy-yumorlıq usılda oǵada batıl túrde ortaǵa taslanadı. Povest jazıwshınıń tabıslı dóretilgen shıǵarmalarınan biri sanalıp, ondaǵı waqıyalardıń bayanlanıw usılları qızıqlılıǵı menen oqıwshını ózine taratadı.

Jazıwshınıń «Eki qanxor» povesti de qıyalıy-fantastikalıq waqıyalar tiykarında súwretlengeni menen ondaǵı qatnasıwshı qah’armanlar obrazı turmısımızda ushırasatuǵın insanlar. Olardıń is- h’áreketleri arqalı avtor turmıs h’aqıyqatlıǵın isenimli súwretley alǵanlıǵın kóremiz.

«Aqshagúl» povesti de M.Nızanovtıń sátli dóretilgen shıǵarmalarınan biri bolıp, óz waqtında kópshilik ádebiyatshı alımlar tárepinen joqarı bah’alanıp, kitap oqıwshıları tárepinen qızǵın kútip alındı.

M.Nızanov bulardan basqa da kóplegen gúrrińleri h’ám povestlerinde de sóz etilgen dáwir shınlıǵın ayqın ráwishte kórsetip bere alatuǵın qızıqlı waqyalardı úlken sheberlik penen súwretleydi. Bul shıǵarmalarda pútkil xalqımızdıń jaqın ótmishi, búgingi kúni, keleshektegi arzıw-ármanları jámlengen.

Avtordıń «Aqıret uyqısı» povesti oqıwshınıń dıqqatın pútkilley basqasha baǵdarǵa-insannıń tereń ishki dúnyasına baǵdarlawı menen qaraqalpaq ádebiyatında ózgeshelik payda etti. Bul povest syujetiniń tartımlılıǵı, qah’arman xarakteriniń jetik islengenligi, ásirese qaraqalpaq qah’arman psixologiyasın, onıń túrli jaǵdayları

- 13 -

arqalı analitikalıq súwretlewlerde ashıp bergenligi menen oqıwshıda tereń tásir qaldıradı. Máselen, shıǵarma qah’armanı Ótemurat ǵarrınıń kózi uyqıda, qálbi oyaw «tınıshsız ruwx tolǵanısları» oqıwshını tereń oyǵa saları sózsiz.

Jazıwshı óz dóretpelerinde turmıslıq, ápiwayı dep qaraytuǵın bazı bir waqıyalarımızdı júdá sheberlik penen paydalana alǵan. Usı qubılıslar avtordıń «Pul joq», «Rekomendaciya» sıyaqlı shıǵarmalarında anıq kózge taslanadı. Jazıwshı waqıya bayanın súwretley otırıp, zaman baǵıtın, dáwir nápesin de bere alǵan. Mısalı, «… Onıń bunnan keyin qansha ah’lap-úh’legenin, qansha

ıshqısta bolǵanın maydalap aytıp otırıwdıń bizińshe keregi bolmasa kerek. Sebebi, pútkil mámleketimiz boylap ekonomikanı qol ushına kóterip atırǵan bir waqıtta biz de sóz ısırapgershiligine jol qoya almaymız…» degen mısalda sóz qıysının, waqıyalar izbe-izligin orınlı-ornına qoyıp, izertlewge alınǵan qubılıstı «kámine keltirip» súwretlep, oqıwshı júregine dál qozǵaw salıwǵa erisken.

Jazıwshınıń qaysı bir shıǵarmasın alıp qaramayıq, h’esh birinde artıq aspay yaki jetpey turǵan kemtigin kóre almaymız. Hesh nárseni ısırap etpeytuǵın bul zamanda jazıwshı da h’esh bir sózdi ısırap etpegen. Avtor h’ár bir sózdi túrli muqamǵa dóndirip, sinonimlerin dizbeklestirip, pikirlerin shiyelenistirmeydi, al júdá ápiwayı ǵana elementlerden kúlki deregin tapqan. Sonlıqtan ol adamlar arasındaǵı ashshı h’aqıyqatlıqtı «mazalı kúlki» menen súwretlep bere alǵan.

«Qısqalıq talanttıń belgisi»,-degenindey M.Nızanovtıń dóretiwshiliginiń basqa jazıwshılardan ajıralıp turatuǵın jáne bir

- 14 -

ózgesheligi, onıń shıǵarmaları qısqa, lekin tereń mánismazmunǵa, obrazlılıqqa iye h’ám tema tańlawda da sol waqıyanı kórkemlep beriw menen baylanıstıra alǵan.

M.Nızanovtıń tema tańlaw sheberligin úyreniw barısında onda tómendegi qáliplesken dástúrlerdi úyrendik:

1)Soraw-gáp túrinde tema qoyıw.( «Hámelden túsken qanday boladı?» )

2)Buyrıq gáp túrinde. ("Kúlme maǵan!")

3)Naqıl-maqal túrinde. («Qassapshıǵa jan qayǵı»)

4)Sotsiallıq qubılıslarǵa tiykarlanıp tema qoyıw. («Pul joq»)

5)Sóylew tilinde. («Jaqında miliysa ayttı»)

6)Qısqa, bir sóz benen tema qoyıw. («Para»)

7)Adam atın paydalanıp tema qoyıw. («Ániypa»)

Juwmaqlastırıp aytatuǵın bolsaq, jazıwshı Muratbay Nızanov zamanımız sóz sheberi bolıp kózge túsip kelmekte. Sóz salmaǵın, shenin, tereń uǵına bilgen h’ám ádebiyatımızdıń abırayın aqlay bilgen jazıwshı dóretiwshiligi jıl sayın jańa shıǵarmaları menen bayıpbarmaqta.

Ǵárezsizlik jámiyetlik ómirdiń kóp ǵana tarawlarına unamlı ózgerisler kirgizdi. Burın rawajlanıwdan artta qalǵan tarawlar alǵa jıljıdı. Ásirese, dóretiwshiler ǵárezsizlik ideyalarınan ilh’amlanıp jańa shıǵarmalar dóretti, bunday shıǵarmalarda turmısqa jańasha qaraytuǵın, ómirdiń jańa qaynawıtlarında taplanǵan qah’armanlar payda boldı. Bunı dóretiwshiliktiń bárshe tarawlarında - ádebiyatta,

- 15 -

iskusstvo tarawlarında, sonıń ishinde kinoiskusstvosında da kóriwge boladı.

Qaraqalpaq kinoiskuustvosı tariyxında dáslepki márte Shayır hám ilimpaz N.Japaqov 50-jıllardıń ekinshi yarımında M.Melkumov penen birge

«Aral balıqshıları» dep atalatuǵÍn kinofilmniń cenariyin jazǵan edi. Bul kinofilmdegi 50-jıllardaǵÍ Aral kelbeti dúnyaniń kóplegen elleriniń kino teatrlarında kórsetildi. SońÍnan J.Aymurzaevtıń «Egiz qız», I.Qurbanbaevtıń

«Qırıq qız» dástanı tiykarında jazılǵan kinoscenariyleri jazildi.

Sońǵı jıllarǵa kelip Ózbekstandaǵı hújjetli filmlerdi túsiriw studiyası

bóliminiń Qaraqalpaqstanda ashılıwı úlken jańalıq boldı. Jazıwshı T.Qayipbergenovtiń «Qaraqalpaq qızı» romanı tiykarında

«Qaysar qız» kinofilmi «Ózbekfilm» kinostudiyası tárepinen túsirilgen bolsa, QaraqalpaqstandaǵÍ bóliminde hújjetli filmler tayarlawǵa B.Ismaylov, I.Yusupov, O.Ábdiraxmanov h.t.b. cenariyler jazdı. Bul studiyada «Ǵumsha»

hám «Tiǵin» atlı kinofilmler túsirilip xalıqqa kórsetildi. Dramaturgiya

janrında qálem terbep atirǵan avtorlar az bolıwına qaramastan, olarǵa úlken

waziypalar júklendi. Qaraqalpaqstan televideniesiniń ashılıwı menen

telekórsetiwlerde yumor-satiralıq, dramalıq shıǵarmalar jiyi kórsetilip barıldı.

70-80-jılları K.Raxmanovtıń «O dúnyaǵa mirát» tragokomediyası menen I.Yusupovtıń «Ájiniyaz» operasınıń librettosı janrlıq jaqtan jańa bolıw

- 16 -

O.Ábdiraxmanov, M.Nızanov, S.Jumaǵulov, sıyaqlı jas dramaturgler kelip qosıldı. Bul avtorlardıń dramalıq shıǵarmaları da teatr saxnalarında qoyılıp kelmekte.

Qaraqalpaq kino mádeniyatında mine, usınday unamlı islerdiń búgingi kúnge kelip dawam ettiriliwin «Qaraqalpaqfilm» jámáátinde de kóremiz. Bul dóretiwshilik jámáátke ele 1970-jılı tiykar salınǵan bolsa da 2002-jılǵa shekem tek bir film – «Gumm-gum» (1992-jıl) súwretke alınǵan e di. 2002jılı «Ózbekfilm»niń járdemi menen

«Tank» filmi súwretke alındı. Áne usınnan keyin bul jámááttiń dóretiwshilik islerinde sezilerli unamlı ózgerisler júz bere basladı. Ǵárezsizlik jıllarında

200den aslam h’újjetli filmler súwretke alındı. Olarda Qaraqalpaqstan respublikası turmısınıń kópshilik tarawları, xalıq tiline ilingen insanlar ómiri, dástúrlerimiz, ekologiya mashqalaları, tábiyat kórinisleri sáwlelendi. Bul filmler búgingi kúnde Ózbekstan h’ám Qaraqalpaqstan televidenieleri arqalı kórsetilmekte. Jámááttegi bunday unamlı ózgerislerdiń negizinde M.Nızanovtıń kórsetip atırǵan xızmetlerin atap ótiw orınlı. Sońǵı jıllarda tamashagóyler názerine usınılıp atırǵan kino filmler scenariyleriniń derlik bárshesi M.Nızanov qálemine tiyisli ekenligi avtordıń milliy kino mádeniyatımızdaǵı salmaqlı ornın belgilep beredi.

Avtordıń «Tank» filminde nápsi máselesi tiykar etip alınǵan bolsa da, onda turmıstıń ayırım táreplerin yumor arqalı súwretleydi. Jámiyette orın alıp atırǵan ǵárezgóylik illetleri tiykarǵı súwretlew obyekti bolǵanı menen isenim, qaraqalpaq xalqına tán bolǵan sadalıq sıyaqlı qásiyetler filmniń bas qah’armanı – Shamurat obrazı arqalı

- 18 -

rawajlandırǵan xalıq tilinde aytılatuǵınınday arqalı baqsı. Filmde Esjan baqsınıń balalıq dáwirinen baslap ómir jolı, baqsı sıpatında qáliplesiwi isenimli jaratılǵan. Qaraqalpaq jıraw-baqsılarına tán bolǵan ustaz-shákirt dástúri, olardıń bir-birine sıylasıǵı h’ám sadıqlıǵı qusaǵan kásiplik h’ám adamgershilik paziyletler de berilgen. Ibrayım bolıs, Barlıqbay bolıs qusaǵan tariyxıy shaxslardıń obrazları da isenimli shıqqan. Xalıq ibaraları, júyeli sózler óz ornında isletilgen.

Filmde mınaday kishkene waqıya bar. Ibrayım bolıs awıl aralap kiyatırsa film personajlarınıń biri Jumabay (15-16 jasar óspirim) malın padaǵa aydap kele beredi. Bolıstıń tusınan ótip baratırıp ta oǵan sálem bermeydi. Sonda bolıs onı irkip atı-jónin, kimniń balası ekenin soraydı h’ám

«-Ákeńe aytıp bar, qaytadan tósek jańalasın, áke atın shıǵaratuǵın perzentli bolıp júre-me,» - dep aytıp ketedi. Jası úlkendi sıylaw, oǵan sálem beriw degen pazıyletler biziń xalqımızda adamgershiliktiń tiykarǵı normalarınan esaplanadı. Onı bilmegen balaǵa el aǵasınıń joqarıdaǵıday eskertiwi júdá orınlı shıqqan h’ám ol ataǵa da, balaǵa da teńdey eskertiw edi. Filmde XX

ásirdiń 30-jıllarındaǵı repressiya waqıyaları da berilgen. Xalıq dushpanları sıpatında sol dáwirdiń bilimli adamları, qurǵın xojalıq iyeleri quwdalanǵanı menen h’aqıyqıy xalıq dushpanları badıraq nıqabın kiyip alǵan Jumabay qusaǵanlar edi. Ol Esjan baqsınıń qosıqları jazıp alınǵan magnit plenkaların

órtep joq qılıw qusaǵan jerkenishli iske de qol uradı. Filmde baqsılardı qosıq ayttırıp jarıstırıw arqalı xalıq namaların bunnan bılay da rawajlandırıw isleri kórsetiledi. Xalıqtıń E sjan baqsını h’aqıyqıy jaqsı kóriwi bir qansha epizodlar

- 19 -

arqalı ashıp beriledi. Máselen, filmniń bir personajı Esjan baqsınıń qosıǵın esitemen dep eki eshkisin satıp radio satıp ákeliw ushın kempirin bazarǵa jiberiwi, onıń bazardan jetip kelemen degenshe taqatsızlanıp kútiwi, radionı

ákelgennen keyin de onda birden Esjan aytıp kete bermedi dep kempirin sabalawı qusaǵan epizodlarda yumorlıq súwretlewler bolǵanı menen onda turmıs shınlıǵı orın alǵan. Durıs, filmde azı-kem bolsa da kemshilikler bar. Onda Esjan baqsınıń baqsıshılıǵına qaraǵanda onıń gór yamasa kózi

ázziligine tiykarǵı dıqqat berilip ketkendey seziledi. Kóp orınlarda onıń gór ekenligi aytıla beredi. Biraq Esjan baqsı gór bolǵanlıǵı ushın emes, al talantlı baqsı bolǵanı ushın tariyxta, adamlardıń tilinde qalǵan.

Ulıwma óziniń ayrıqsha talantı menen xalıqtıń mádeniy, ádebiy

ómirinde iz qaldırǵan insanlar jóninde bunday kórkem filmler dóretiw h’ár qanday qollap-quwatlawǵa ılayıq. Sebebi, milliy qádiriyatlardı h’úrmetlew, olardı propagandalaw búgingi jas áwlad tárbiyasında qol keletuǵının el basshımız bir neshe mártebe tákirarlaǵan. Esjan Qospolatov qusaǵan talant iyeleri áne, usınday insanlardan esaplanadı.

«Qaraqalpaqfilm»niń sońǵı ónimleriniń biri «Qaysar» filminde búgingi kún teması sóz etiledi. Elimizde burınǵı kollektiv jámáát, sotsialistlik jámááttiń ornına awıl xojalıǵındaǵı miynetti shólkemlestiriwdiń jańa forması

– fermershiliktiń shólkemlestirile baslawı, ondaǵı qıyınshılıqlar, qaramaqarsılıqlar filmniń tiykarın quraydı. Filmniń bas qah’armanı Saǵınbay obrazı arqalı jańasha oylay alatuǵın, shólkemlestiriwshilik qábiyletke iye, jigerli, qaysar jigit

- 20 -

sáwlelenedi. Ol ápiwayı ójet emes, óziniń alǵa qoyǵan maqseti – qalay bolsa da fermerlik isti rawajlandırıw h’ám keńeytiw maqseti jolında qaysarlıq qıladı.

Úlken májilislerde de, úlken basshılardıń aldında da buǵıp qalmaydı. Sonıń menen birge ol qayır-saqawatlı insan. Járdemge mútáj awıllaslarınan qalıs kómegin ayamaydı. Bunı ol oqıwǵa tólemli kontrakt penen kirgen awıllasınıń balasına kontrakt pulın fermerdiń esabınan tólep beriwi, múgedek qızǵa mayıplar arbashasın sawǵa etiwi arqalı kórsetedi. Saǵınbay obrazın jaratıwda tiykarǵı kásibi akterlıq bolmasa da Dáwletmurat Qalqorazovtıń akterlıq qábiyletiniń bar ekenin kórsetkenin atap ótiwimiz kerek.

Ulıwmalastırıp aytqanda, búgingi kúnde «Qaraqalpaqfilm» xalıq turmısın, ómirdi ekran arqalı kórkem sáwlelendiriwde ádewir jemisli islep atırǵanın atap ótkim keledi. Bunı men mádeniy ómirdi ápiwayı baqlawshı, onıń jan kúyeri sıpatında aytıp otırman.

«Jaqsınıń jaqsılıǵın ayt, dáwleti tassın» deydi dana xalqımız. Sol aytqanda iyni kelgende usı jámááttiń direktorı, joqarıda biz atap ótken barlıq filmlerdiń scenariy avtorı, belgili jazıwshı h’ám jurnalist Muratbay Nızanovtıń da miynetlerin aytıp ketken orınlı boladı dep oylaymız. Ol ómirdi tereń izertlewshi sıpatında tartımlı syujetlerdi h’ám tiyisli personajlardı taba biledi.

Kinoda h’áreketten tısqarı personaj sózi de tiykarǵı orında turadı. Usı kóz qarastan alıp qaraǵanda avtor h’ár bir personajdı filmde tutqan ornı, xarakterine baylanıslı sóylete alıwı da kózge taslanadı.

Házir «Qaraqalpaqfilm»niń ónimlerin tek ǵana Qaraqalpaqstanda emes,

Ózbekstannıń basqa oblasları menen Tashkent qalasında da