MD hám PQJ / M.Nızanov kino-scenariyleriniń kórkemlik ózgesheligi

- 31 -

alınǵan bolıp, usı kórinis te adamlar arasındaǵı bir-birewge isenim h’ám isenimsizlik sıyaqlı qásiyetlerdiń kinofilm scenariyine isenimli tárizde sińdirilip berilgen.

Kolliziya-kórkem shıǵarmada xarakterlerdiń arasında gúres yamasa xarakterler menen sharayatlar arasındaǵı qarama-qarsılıq.1

Saxnada qoyılǵan shıǵarmada, ómirdegi mashqalalar personajlar oyında keshirilmese, waqıyalar ruwxıy ishki tuyǵılar arqalı súwretlenbese, yaǵnıy, kolliziya dárejesine jetkerilmese, onday shıǵarma haqıyqıy kórkem shıǵarma bola almaydı.2 Máselen; V.Shekspir tragediyalarında tragediyalıq kolliziyalar

ústem bolsa, Hamza Hákimzada Niyaziy, Kamil Yashın dramalarında dramalıq kolliziyalar, A.Qahhardıń gúrrińlerinde komik kolliziyalar súwretlenedi. Demek, kolliziya shıǵarmadaǵı konflikttiń ishki ózegin súwretleydi. Kolliziyanıń payda bolıwında, aytıp ótkenimizdey,xarakterlerdiń gúresleri maqsetine erisiwdegi soqlıǵısıwları, rol oynaǵanday qaharmanlardıń minez-qulqı, ómirdegi ornı, izleniwleri, qátelesiwleri, kútilmegen hádiyseler de úlken orın tutadı.

Biz pitkeriw qánigelik jumısımızda analizlep atırǵan M.Nızanovtıń kinoscenariylerinde bolsa konflikt jaratıwda kóbirek komik kolliziyalar ushırasadı. Pikirimizshe bunıń baslı sebebi, avtordıń derlik bárshe kinofilmleri komediya janrında jaratılǵan bolıp, syujetiniń waqıyaları kóbinese yumorlıq planda dóretilgen. Onıń «Qońsılar» kinofilmindegi waqıyalar dizbegi bir-birine sıbaylas otırǵan jan qońsılar Qudaynazar h’ám Allanazarlar ortasındaǵı bir-birine qarama-

1Ахметов С., Есенов Ж., Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сөзлиги. –Нөкис, Билим, 1994, 100-бет.

2Имамов Б. Ҳаѐт ва драмалик конфликт. Т., 1968, 57-бет.

- 32 -

qarsı súwretlengen. Sebebi, olardıń dúnya qarası da, xarakteri de birbirinen parıq qıladı. Qudaynazar kútá sháddes, átirapındaǵı adamlarǵa, jaqın qońsılarına kún bermeytuǵın, tek ǵana óz mápin oylaytuǵın insan bolsa, Allanazar onıń bul qılıqların elestire bermeytuǵın, Qudaynazardı jası úlken sıpatında h’úrmetleytuǵın keń peyil jigit. Biraq ta Qudaynazar óziniń qırsıq minezligine barıp Allanazar kóship kelgennen baslap kún bermey baslaydı.

Qudaynazar: -Há, qońsı, túyeni sattıń ba?

Allanazar: -Háy, sadaǵası keteyin, Bul bazarǵa túye túspeydi eken. Kettim bardım da zorǵa mına sawın sıyırǵa awmastırdım.

Qudaynazar: -Túyeńe jarima salǵan sanepid, sıyırıńdı aldına alıp otırar deppe ediń! Onnansha mebel-sebil alıp qoyaǵoymaysań ba?

Allanazar: (kúlip) –Mal bazarda mebel bolmaydı eken dá, aǵa!… Oyın

ǵo, Qudaynazar aǵa, tuyaq ornına tuyaq bolsın dedim.

Qudaynazar: -Him! Shesheń malqorada tuwǵan shıǵar sirá!1

Olar arasındaǵı usınday mazmundaǵı qarama-qarsılıqlar kún ótken sayın shiyelenisip bara beredi. Waqıyalar jeńil yumor túrinde súwretlengeni menen ayrım orınlarda turmıs mashqalaların, insanlardıń bir-birine bolǵan adamgershilik qatnasların kórsetetuǵın orınlarda personajlardıń ishki keshirmeleri tamashagóylerdi oylanıwǵa, bir-birewge meh’ir-miriwbetli bolıwǵa shaqıratuǵın epizodlardı da ushıratamız. Bunnan kórinip turǵanınday avtor óz shıǵarmasınıń tiykarǵı ideyasın ashıp beriwde kńrkem konflikt

1 Нызанов М. «Қоңсылар» кино-сценарий, «Қарақалпақфильм» репертуар фонды. 12-бет.

- 33 -

jaratıwdıń kolliziya usılınan h’ár qıylı baǵdarda sheber h’ám orınlı qollanǵanlıǵı bayqaladı.

Kórkem shıǵarmada ómirdegi qarama-qarsılıqlardıń súwretleniwi, shıǵarmanıń dramatizmin asırıw, avtor ideyasın hám maqsetin xarakterler arqalı tásirli súwretlew, yaǵnıy, kórkem konfliktti keltirip shıǵarıw jolları túrlishe. Olardıń arasında eń áhmiyetliorın iyelaytuǵın usıllardıń biri-intriga.

Intriga (latınsha-intrlare-shiyelenistirmek degen soz’den alınǵan)- epikalıq yamasa dramalıq shıǵarmada personajlardıń kútilmegen hám shiykelisken jaǵdaylarǵa tap bolıwı, personajlardıń arasındaǵı qatnaslardıń qatań keskinlesiwi.1 Intriga syujetti qızıqlı, tartımlı etiw ushın personajlar arasındaǵı konfliktti, qarama-qarsılıqlardı kúsheytiw ushın, xarakterlerdi tolıǵıraq ashıw ushın qollanıladı.

Biz kórkem shıǵarmadfa kórgenimizdey, intrigaǵa-hiyle, aldawshılıq, jaǵÍmpazlıq, qızǵanshaqlıq, hám taǵı basqa unamsız illetler kiredi. Bul unamsız illetlerdiń hámmesi anıq insannıń minezqulqı menen baylanıslı bolıp, onıń óz maqsetine erisiw ushın hesh nárseden qaytpaytuǵın háreketlerinde payda bolatuǵın varakterlerdiń ishki tuyǵıların kórsetetuǵın usıl. Usıǵan baylanıslı intriga xarakterlerdiń shiynelisken formasındaǵı konfliktti keltirip shıǵaradı.

«Qońsılar» komediyasında xarakterler arasındaǵı konfliktti keltirip shıǵarıwda avtor intriga usılınan da paydalanǵan. Nápsiqaw Qudaynazar taza qońsısı Reypnazar kóship kelgenge shekem óziniń unamsız h’áreketlerin dawam ettiredi.

1 Ахметов С., Есенов Ж., Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сөзлиги. –Нөкис, Билим, 1994, 87-бет.

- 34 -

Qudaynazar: -Bul bala ózi qayaqta isleydi?

Allanazar: (kúlip) –Reyipnazar ma?

Qudaynazar: -Awa. Miliysada ma?

Allanazar: -I-i!

Qudaynazar: -Purkiral ma?

Allanazar: -Ti-tix!

Qudaynazar: -Onda qayaqta – salıqta ma?

Allanazar: -Yaǵaw! Pochtada ǵo!

Qudaynazar birazǵa deyin úndemey qaladı.

Qudaynazar: -Ne bolsa da, biraq, zań-zakundı iship alǵan e ken? Purkiralıńdı albıratadı.

Allanazar: -Qudaynazar aǵa, bir nárse aytayın, kewlińizge kelmeyme?

Qudaynazar: -Ayt, ayt! Usı waqqa deyin kewlime kelgendey gáp aytqan

joq ediń.

Allanazar: -Onı birewler kóship kelmesten burın qorqıtqan al, Qudaynazar degen bir aqsaqal bar, kim bolsań da ońıstırmaydı, sháddes! Ele jayıńdı qaytarıp sata almay áwere bolasań, degen.

Joq jerden gáp tawıp, sizden burın mush kóterip j6rgeni sol…

Qudaynazar: -He-e, solay de…

Qudaynazar birazǵa deyin úndemey qaladı.

Allanazar: -Aǵa, qapa boldıńız ba?

Qudaynazar: -Yaǵá! Sonda da «meshkey degen jaqsı at emes»degen gáp bar xalıqta… Mennen qońsılar biyzar bolsa…

- 35 -

Allanazar: -Yaǵaw, biyzar emespiz aǵa! Ekewmiz sirá sen-menge bardıq pa? Sırttaǵı adamlar «jıńǵıl dese qırǵın» dep ayta beredi.

Qudaynazar: -Bunıki de tuwrı boldı. …Ne de bolsa usı baladan aybınıp, bárin zákúnlestirip aldım. Óziń qayaqtan kiyatırsań?...17

Bul dialogtan soń Qudaynazar jańa qońsısı Reypnazardıń oǵan elespesiz, biraq kúshli qarsılıqları aqıbetinde oylanıwǵa, adamlarǵa basqasha kózqarasta qarawǵa májb6r boladı. Demek, Qudaynazar ózi burın kórmegen h’ám oylamaǵan kúshli qarsılıqqa ushıraǵan soń bul jaǵdaydan shıǵıp ketiwge qanshelli urınbasın báribir pikirinen qaytıwǵa, adamgershilik jolına túsiwge májbúr boladı.

Ulıwma aytqanda, jámiyettegi turmıstıń rawajlanıwındaǵı qaramaqarsılıqlar adamlar arasında tartıslar, psixologiyasındaǵı arpalıslar kórkem konfliktke tiykar bola aladı.

17 Нызанов М. «Қоңсылар» кино-сценарий, «Қарақалпақфильм» репертуар фонды. 35-бет.

- 36 -

III BAP. Qah’arman xarakterin jasawda dialog h’ám monologlardıń

tutqan ornı

Drama neden baslanadı? drama xarakterlerdiń soqlıǵısqan, gúreske jerinen baslanadı.

Varakterlerdiń soqlıǵısıwı konfliktti shıǵaradı. Demek, drama hám konflikt baslanǵan jerden óz rawajlanıwın baslaydı. Konflikttiń dramadaǵı áhmiyeti joqarıda aytıp ótildi. Ol saxnada háreketti iske keltiriwshi rıchag hám de ómirdegi qıyınshılıqlardıń kórkem sheshimi bolıp xızmet etedi. Bulardıń hámmesi konflikttiń xarakter menen baylanısınan, olardıń óz-ara tásirinen kelip shıǵadı. Sebebi,

“Eger konflikt bir mashinanıń motorı bolsa, xarakter sol motordı iske qosatuǵın, oǵan quwat beretuǵın kúsh” 1 – bolıp sanaladı.

Demek, konflikt xarakter menen tıǵız baylanıslı. Sebebi, konfliktti háreketke keltiretuǵın xarakter. Xarakterdiń rawajlanıwı drama waqıyasınıń jaqsı ya jaman bolıwın belgileydi. Bul avtordıń alǵan ideyasınıń qanday usılda beriliwine hám sheshiliwine baylanıslı.

Xarakter-minez (grekshe character – belgili, ayrıqsha oz’ine tán degen mániste) kórkem shıǵarmada ózine tán minez-qulıq oz’gesheliklerine iye bolǵan jáne insan dárejesine kóterilgen, hár tárepleme ashılǵan qaharman obrazı. Qálegen kórkem shıǵarmada qaharmanlardıń xarakteri ol jasap turǵan social-jámiyetlik sharayat, ortalıq penen baylanısta alınıp, onıń jeke umtılısları, ádepikramlılıq belgileri, turmıstıń ózindegidey renjiwleri, ishki ruwxıy psixologiyalıq jaǵdayı ashıp beriledi. Eger de buǵan qarama-qarsı

1 Абдуллаев М. Ҳозирги ўзбек драматургиясида конфликт ва характер, проблемаси. 79-бет.

- 37 -

qaharmanlardıń minez-qulqı, onıń jekke sıpatları, ruwxıy halatı ashıp berilmese, onda olar aldın ala tayarlanılǵan, tayar kestege qurılǵan isenimsiz, jansız qaharmanlar yamasa, Belinskiy aytqanınday “óli súlder” bolıp shıǵadı. Sońǵı waqıtlari qaharmanlar xarakterin ashıp beriwdegi tereńlik, kem-kem burınǵıday jasalmalılıqtan qutılıp, isenimlikke qaray bet burıwǵa, turmıstıń ózine jaqınlasıwǵa umtılıs, bul baǵdardaǵı kórkem psixologiyalıq súwretlew ayqın seziledi.1 Bul sıpatlı ózgeshelikler házirgi qaraqalpaq ádebiyatınıń barlıq janrlarında anıq kórinedi. Máselen; drama janrında da xarakter jaratılar eken, onıń ózinshellik táreplerine itibar beriledi. Bul bárinen de burın turmıs shınlıǵın súwretlewde psixologizmniń tutqan ornı menen baylanıslı.

M.Nızanov óz qaharmanlarınıń xarakterin sáwlelendiriwde, waqıyaquwalap ketpegen, al, kerisinshe orınlı jerlerde qaharman xarakterin, onıń psixologiyalıq jaǵdayın, oylanıw, pikir júritiwlerin dialog hám monolaog, remarka usıllarında ayqın, anıq súwretlegen.

Monolog – (grekshe monos – bir hám logos – sóz), kórkem shıǵarmada qaharmannıń kópshilikke yamasa ózine qarata aytqan sózleri. Monolog, kóbinese, dramalıq shıǵarmalarda ushırasadı. Mısalı, Shekspirdiń “Gamlet” tragediyasında Gamlettiń monologı onıń anıq obrazın hám ulıwma sol shıǵarmanıń ideyasın kúsheytipberiwge járdem etedi.2

1Ахметов С., Есенов Ж., Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сөзлиги. –Нөкис, Билим, 1994, 227-бет.

2Ахметов С., Есенов Ж., Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сөзлиги. –Нөкис, Билим, 1994, 138-бет.

- 38 -

Mine usı aytılǵanınday, monologlar M.Nızanov kinoscenariylerinde qaharmanlardıń xarakterin ashıwǵa, ideyasın kúsheytiwge, konfliktlerdi shiyelenistiriwge hám sheshiwge járdem etedi. Máselen, “Urı” kinofilmindegi awıl aqsaqalı Tórejan nawqaslanıp emlewxanaǵa túsken payıtında balasına aytqan násiyatı arqalı onıń xarakterindegi salmaqlılıq, h’ár qanday jaǵdayda da jası úlkenlik, ákelik parızın orınlay alatuǵın úlken qálib iyesi ekenligi seziledi.

(Tashkent. Emlewxana. Tórejan balası menen.)

Tórejan:- Balam, jamanlıqtı aldıńa sal, jaqsılıq h’esh jaqqa qashpaydı degen ata baba. Sol aytqanday nabada bir is bolıp qalsa, meni awılǵa ǵarrınıń janına alıp ketpey-aq qoy. Qalada h’ár jılı eske alıw kúnleri boladı, sonda el basshıları jurt qatarı menińám qábirime baradı, sonda meniń ruwxım shad boladı. Meniń saǵan aytayın degenim sol edi. Basqa jaǵınan kewlim toq. Taǵı aytarım ózińdi beglerdey tut. Meniń nawqasımnan albırama?

«Xan aq úyli qılǵanında,

Muńaymadı Ernazar biy»-degen Berdaqtıń qosıǵın bileseń be?

Balası:- Bilemen, aǵa.

Tórejan:- Bilseń, bárh’ámá sonday márt bol? Muńayma balam? Al endi doktorlarǵa barıp ayta ǵoy, dárilerin tayarlay bersin?1

Tórejannıń el aǵası sıpatındaǵı sózleri scenariydiń kópshilik epizodlarında berilip onıń jetilisken obraz sıpatında júzege keliwine tásirin tiygizedi. Sonday-aq, bas qah’arman Erbay obrazınıń xarakter sıpatında qáliplesiwine sezilerli tásirin tiygizedi. Film scenariyinde

1 Нызанов М. «Уры», «Қарақалпақфильм» репертуар фонды, 25-бет.

- 39 -

Erbaydıń awıl-el arasında jazıqsız urı atalıp qıynalǵan payıtlarındaǵı keshirmeleri de ishki monologlar arqalı beriledi.

Qah’armanlardıń túrli h’alatlardaǵı sezimleri, olardıń shadlıǵı, qayǵı-

ǵamı, tolǵanısları M.Nızanov kinofilmleri scenariylerinde monologtıń h’ár qıylı usıllarında (ishki h’ám sırtqı monologlar) jiyi qollanıladı.

Avtordıń «Qaysar» filminiń scenariyinde de bas qah’arman Saǵınbaydıń aldına qoyǵan maqseti jolındaǵı kórgen qıyınshılıqları, ayrım jaǵdaylarda isi júrisken payıtlarında islegen islerinen qanaatlanıwshılıqları monologlar arqalı berip ótilgenligin atap ótiw orınlı. Usınay momentlerdiń scenariyde jiyi-jiyi beriliwi arqalı xarakter qáliplesedi, personajdıń tipik obraz sıpatında qáliplesiwine unamlı tásirin tiygizedi.

Biz joqarıda M.Nızanov kino-scenariylerinde qah’armanlardıń minezin ashiwda monologlardıń áhmiyeti haqqında aytıp ótken edik. Al, endi usı punktte komediyadaǵı qaharmanlıq xarakterin jasawda dialog hám remarkalardıń tutwan ornına toqtap ótemiz.

Dialog – (grekshe dialogos –eki adamnıń óz-ara sóylesiwi) kórkem shiǵarmada waqıyanı túsindiriwge, xarakterdi ashıwǵa járdem beretuǵın usıllardıń biri. Sialoglar tuwra gádler menen beriledi.1

Al, remarka – (fransuzsha remargus – túsimlik mánisinde).2- dramalıq shıǵarmalardaǵı avtordıń túsindirme sozi. Dramalıq shıǵarmalardıń súwretlew múmkinshiligine, ondaǵı sheklewshiliklerge baylsnıslı avtor

1Ахметов С., Есенов Ж., Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сөзлиги. –Нөкис, Билим, 1994, 176-бет.

2Сонда. 176-бет.

- 40 -

tárepinen qaharmanlardıń túr-túsi, kásibi, is-háreketi, minez-qulqı tuwralı túsinik beriwi zárúr bolıp qaladı. Sonıń ushın da, remarkalar piesanıń durıs túsiniliwine, onıń saxnada qoyılıwında, rollerdiń jaqsı atqarılıwında ayrıqsha

áhmiyetke iye boladı.

M.Nızanovtıń kinofilmleri scenariylerinde de qah’armanlardıń xarakterin jaratıwda dialoglardan nátiyjeli paydalanǵanlıǵın kóremiz. Sonday-aq, personajlardıń minez-kulqı, súwretlenip atırǵan waqıyalardaǵı h’ár qıylı h’alatlarǵa baylanıslı qah’armanlardıń is- h’áreketlerine, túr-túsine túsinikler beriw ushın remarkalardı da óz ornında, durıs qollana bilgen.

Biz jumısımızdıń keyingi bólimlerinde kino-scenariysttiń shıǵarmalarındaǵı qollanılǵan personajlardıń dialogları h’ám h’aqıyalar barısında qollanılǵan remarkalarınan mısallar keltirip, pikirlerimizdi tastıyıqlawdı lazım dep taptıq.

M.Nızanov tárepinen dóretilgen «Ómirdiń úsh pasılı» kinoscenariyi biz joqarıda aytıp ótkenimizdey avtordıń sońǵı dóretpelerinen bolıp, film xalqımızdıń súyikli atqarıwshısı Eshan baqsı Qospolatovtıń ómiri, dóretiwshilik jolı h’aqqında sóz etedi. Shıǵarma waqıyaları XX ásirdiń baslarınan baslanıp, onda xalqımızdıń sol dáwirdegi kúndelikli turmısı, jámiyetlik-siyasiy dúzim, el basqarǵan tariyxıy insanlardıń ómiri keń planda súwretlengen. Sonıń ushın da personajlardıń sóylew tilinde sol dáwirler ushın xarakterli bolǵan tereń mánililik, saldamlılıq, aytatuǵın h’ár bir sózine

úlken itibar menen sanal qatnas jasaw qásiyeti sińdirilgen. Mısalı