MD hám PQJ / Ǵárip ashıq dástanı (janrlıq ózgeshelikleri, obrazlar dúzimi)

Shasánemdi kórdińiz be?

Ǵárip bull sózlerdi aytıp turǵanda Aysánem qız kánizegi menen kóshki

ústinde zulpıların tawıstan taranıp, qasındaǵı qızlar juldızday, ózi ayday bolıp otırıp, Ǵáriptiń qálenderler menen sóyleskenin kórdi hám sózin esitti.

Aysánemniń qasındaǵı Tánekey degen qız Ǵárip bull islerin kórip:

-Bul ne qılǵan jigit? Qızlar menen otırıp, taqatı bolmay, qayaqtaǵı bir qalenderler menen sóylesedi,-dep hayran qaldı.

Qayıl degen jáne bir qız bar edi. Ol Aysánemge bir neshe jerden tımsal keltirip, bir sóz aytıp turıptı:

-Aysánem kórdiń be sáwer yarıńdı, Qáddi boyı ájep ráwan kóriner.

Sabırıń ketti, aldı yar qararıńdı Xosh minayım, ózi dana kóriner

Qayıl bull sózdi aytıp bolǵannan soń, kánizekler:

-Qayıl bull sózdi durıs aytadı, bizler aytpaǵa uyalıp otırıp edik,- dep, ekiekiden, úsh-úshten sıbırlaspaǵa qaradı. Aysánem kewlindegi qayǵıların bildirmeslik ushın, kánizeklerge mına sózdi aytıp tur:

-Quda buyrıǵı ózge bolmas kánizler, Haq hámirine moyınsınbaq kerekdur. Paydasızdur bull aytılǵan kóp sózler Taqat etip oǵan turmaq kerekdur.

Aysánem bull sózlerdi aytıp boldı, toy da tarqadı. Aysánemdi Ǵáripke neke qıydı, sarayǵa salıp, óz ıqtıyarlarına qoydı. Aradan úsh kún ótti. Ǵárip, Aysánemge qarap, jumǵan awzın ashpadı. Aysánem, Ǵáripti sóyletpek ushın, jigitlik yoshın keltiretuǵın bir neshe tımsallardı aytıp, Ǵáriptiń aldında otırdı. Túrli shirelerdi altın

32

keselerge toltırıp ákeldi. Ǵárip shirelerden azıraq tatıp, bir sózlerdi sóylemekshi bolıp edi, Aysánemniń táháti bolmay, Ǵáripke qarap:

-Ne sebepten qattı qayǵıdasań?-dep zar-zar jılap, bir muxalles ayttı: -Sóyle, meniń bawırımdı kebap etpe, nigarım, Kewlim

ǵamlı, júzimdi qara etpe, nigarım,

Bull ómirimdi qor áylep, dilgir etpe, nigarım, Salıp turman sizdi dártke, biytap etpe, nigarım, Ráhim

áylegil halıma, qárep etpe nigarım.

Aysánem bull sózlerdi tamam etken waqıtta, Ǵárip ilajsızdan ne aytarın bilmey, oyaq-buyaǵına qaradı. Ol ózine-ózi «Eger Shasánem degen yarım bar dep aytsam , Aysánem kewli awır qayǵıda boladı. Eger aytpasam, Aysánem menen áyshi-áshiret etpegim kerek, men bunıń kewlin qapa qılmayın, bunnan juwap alıp bolmas pa eken?»,

-dep Aysánem qarap:

-Súwretiń xon minayım, sóylewge tiliń joq, baǵında gúliń joq eken. Sen jaqsı-jamannıń parqın bilmediń, sóylegen sózińdi maqsetiń barma, yarıń bar ma, dúnya kerek pe? –dediń Aysánem keler-kelmes sózlerdi aytpa! Meniń kewlimdi basqa maqsetim bar. Ǵarrı annam bar edi, ketkende izimde qalǵan Gúljamalday qarındasım bar edi, olar men ketkende zar jılasıp qaldı. Olardıń halı ne bolıp atır eken, -dep kúni-túni solardı oylayman. Meniń olarǵa bergen shartım bar edi. Men solardan ruqsat alıp kelsem, wádeme wapa etsem, -dep oylayman, - dedi Ǵárip. Sóytip, Ǵárip, Aysánemniń kewlin alıp, bir sóz dedi:

-Búgin mine sol sóz túsip yadıma, Otırǵanda meni nege qoymaysań?

Órtenippen sol kábamnıń otına, Shıdamadım, meni nege qoymaysań?

33

Sóz aytasań ne maqsetiń bar deyseń, Bull baǵımda meniń gúlim tar deyseń, Kewlińde sáwer yarıń bar deyseń, Kewilde gúptikey bar nege qoymaysań?

Bull sózdi aytıp bolǵannan soń Aysánem:

-Ǵáripr meniń bilmegenimdi bildirdi. Durısında Ǵárip anasınan ruqsat alıp kelgeni maqul bolar, -dep biymálel ruqsat berip, Ǵáripke qarap bir sóz dedi:

-Bar, ruqsat berdim saǵan, Bir jıldan soń kel, Ǵáribim. Kelmeseń kúyip janarman, Bunı taqiq bil, Ǵáribim.

Bull sóz tamam bolǵannan keyin, Aysánem:

-Meni ashıqlıq otına jaqpa, wádelesken kúninde kelgeyseń, -dep ruqsat berip jiberdi.

Ǵárip patshanıń janına kelip, ruqsat alıp ketti.

Ǵáriptiń yadına Shasánem túsip, ayralıǵına botaday bozlap, kewli wayran bolıp kiyatır edi, aldınan úlken bir mereke shıqtı. Merekeni basqarıwshı qırq jigit Ǵáripti kórip, onnan hal-awhal soradı.

Birewi Ǵáripke qarap:

-Kewliń qapa, júzinń solǵıń kórinedi, saǵan ne boldı? – dedi. Ǵárip jigitlerge awhalın bir-bir bayan etip tur:

-Áy yaranlar, musılmanlar, Bir yar ushın jılayman, Dildarazım, jan joldasım,

34

Sáwer yar ushın jılayman.

Ǵárip sózin tamam etkennen keyin, jigitler:

-Sen jılama, kewline hesh qanday qapalıq keltiriwshi bolma, qız kerek bolsa alıp beremiz, -dedi. Bull sóz Ǵáriptiń kewline kelip:

-Áy jigitler, magan Shasánemnen basqa, peri bolsa da keregi joq, -dep,

Ǵárip olarǵa qarap, bir sóz ayttı:

-Jandırdı janımdı, jaqtı bawırımdı, Janǵa japa bolar sózleriń seniń.

Bull sózlerdiń tuwrı kelmes hesh biri, Otqa jansın gúlli qızlarıń seniń.

Bull sózdi Ǵárip aytqannan soń merekege jıynalǵan adamlar:

-Bul haqıyqat shın ashıq eken. Buǵan hesh qanday sóz aytıwǵa bolmaydı, -dedi. Hár bir sózi bilgen adamga aqıl, hárkimniń súygen yarı hámmeden de artıq boladı, -dep, Ǵáripti jolǵa shıǵarıp saldı. Ǵárip

Álepshırawanǵa jol tarttı. Birneshshe kún jol júrip, tawlardı, taslardı, shóllerdi asıp, Álepshırawanǵa keldi. Hár tárepke qarap, «bull qalada

Aqshanıń yarı –Azberxoja kózim túspes pe eken?», -dep otırdı. Tap sol waqıtta Aqshanı izlep, Diyarbákir jurtına ketpek bolıp turǵan Azberxoja jolıqtı.

Sol jerde hal-awhal sorasıp bolıp:

-Shasánemge meniń sálem ayt, hal-awhalımdı bayan et, -dep Azberxojaǵa mına sózlerdi bayan etip tur.

-Xojam barsań, zińhar bayan et, arzı-xalım, Lámge toldı kózlerim, ketti tánnen majalım, Túsip tur paryadqa kórip hámmeden zıyada, Bardım sháhár baǵdartqa tek Sánemdur qıyalım.

35

Baǵdatta bir ay boldım, qayǵı-hásiretke toldım, Keldim saǵan qosıldım, bilseń mine, usı halım. Bull ziba sayraydı ashıq otına kábapdur, Bilseń xojam, qárapdur yarsız meniń awhalım.

Ǵárip bull sózdi tamam etkennen soń, Azberxoja Ǵárip peen xoshlasıp, Diyarbákirge júrip ketti. Gá otırıp, gá júrip, túnde uyqılap, kúndiz júrip, birneshshe kúnlerden keyin Diyarbákirge keldi. Azberxoja sawdager túrinde Sánemniń kóshkisiniń astına kelip, túrli zatların shıǵarıp, sawda etken kisi bolıp otıra berdi. Shasánem menen Aqsha meni tanıp, olar menen xabar alar, -dep otırıp edi. Bir waqıtları Shásánem menen Aqsha kóshkiniń ústinen qarasa, bir adam dúkan ashıp otırıptı. Shasánem, Azberxoja ekenin tanıp, Aqshaǵa yarınıń kelgenligin bir-bir bayan etip turıptı:

-Súyinshi ber, Aqsha apa, Sen tilegen yarıń keldi. Endi súrgil zawqı-sapa, Sen tilegen yarıń keldi.

Sánem, Aqshaǵa bull sózlerdi aytıp, kánizek qızlarınıń birewin jiberip, Azberxojanı shaqırttı. Aqshanı bir jayǵa jasırıp qoydı. Azberxoja, Shasánemniń shaqırǵanına kelmedi. Azberxoja:

-Men muradıma jete almaytuǵın qusayman, -dep qorıqtı. Kánizek:

-Shasánemniń qasına heshkim bara almaydı, eger barmasań seni adam jibertip, qol-ayaǵıńdı baylatıp aldıradı. Onnan da meniń menen

36

qıldıraman! –dedi. Sol waqıtta Azberxoja, Shasánemge qarap, ırasın aytıp, bir sóz dedi:

-Álepten shıqqanman yarımdı izlep, Sol yarımnıń atı –Gúlnahal edi.

Sebep soldur bunda keldim aqtarıp,

Sol yarımnıń atı-Gúlnahal edi.

Azberxoja bull sózdi tamam e tkennen soń, Shasánem áste sózin tıńlap: -Seniń gúnańdı keshtim, Azberxoja, Álepshırwanda Ǵáripti

kórmediń be? –dedi. Azberxoja:

-Keterpde Ǵáripti kórdim, maǵan arzı-halın bayan qılıp, sizge kóp sálem ayttı, -dedi.

Shasánem, Ǵáripti sorap, bir sóz dedi:

Shasánem:

Sóyle, sen bázirgen, qaydan kelerseń?

Kórseń-bileseń Ǵáribimnen xabar ber.

Irasın ayt, bolmasa xojam ólerseń,

Kórseń-bilseń, Ǵáribimneń xabar ber.

Azberxoja:

Qılmısım ne boldı, nedur gúnayım?

37

Sabır áylegil, sawdur keler Ǵáribiń.

Mákanım aytayın Álepdur jayım.

Sabır áylegil, sawdur, keler Ǵáribiń.

Xoja Shasánemniń sawalına juwap bergennen soń:

-Háy Shasánem! Ǵáribiń saw, seniń ushın mudamı sergizdanlıqta júr. Ol maǵan Shasánemge arzı-halımdı ayt, -dep zinharlap qalǵan edi. Mine, men saǵan Ǵáriptiń amanatın ayttım. Endi meniń Aqsha yarımnan xabar ber, -dep bir sóz dedi:

-Tabıladı, xosh ettińiz kewlimdi, Qáne, meniń sáwer yarım, Sánemjan? Izlep keldim azap shegip yarımdı, Qáne, meniń sáwer yarım, Sánemjan?

Azberxoja bull sózdi júz mıń árman menen aytıp turǵan máhálde, Shasánem qánizekleri menen qıdırıp, kúlisip:

-Xojam, qarıydar ekensiz, miynetińiz kúyipti. Aqsha qashshan sennen

úmitin úzip, basqa bir jerge ketti. Bıyıl on eki jıl boldı. Saǵan yar kerek bolatuǵın bolsa, yarıńdı izlep tawıp ala beriń. Munda ózińniń paydalı sawdagerligiń ushın kelip, yarıńdı izlegen bolasań. Saǵan Gúlnahal joq, -dedi. Azberxojanıń betawızların shań basıp, etlerine qaltıratıp tiydi. Ah urıp, «wa dariyha, yarımnan ayrılǵan ekenmen», -dep, biyhush boldı.

Sánem:

-Haqıyqat ashıqi e ken. Men bunı háleklemeymen –dep oyladı da: -Azberxoja, saǵan yarıńdı tawıp bersem, ne derseń? –dedi.

Azberxoja esine kelip, kewli xosh bolıp:

38

-Qáne, Shasánem, ırasın sóyle, -dep Shasánemge sawal berip, Shasánem juwap berip, alma-gezek aytısıp tur:

Azberxoja:

Ne deseń de, alǵıl tilegenińshe, Irazıdurman, tawıp bergil yarımdı. Meni búytip oynap-sınǵa salǵansha, Irazıdurman, tawıp bergil yarımdı.

Shasánem:

Meniń maqsetimdi óziń bileseń, Zat etemen, tawıp bermey yarıńdı, Meniń bir maqsetli isim qılmasań, Zat etemen tawıp bermey yarıńdı.

Shasánem bull sózdi aytıp bolǵannan soń xojaǵa:

-Yarıńdı tawıp ákeleyin, -dedi. Azberxojanıń kewli xosh boldı. Shasánem:

-Aqsha apa kelińiz. Sizdi kóre almay Azberxojanıń taqatı bolmay tur, - dedi. Aqshanıń da Azberxojanı kóriwge taqatı bolmay tur edi, bull sózdi esitkennen keyin, pinhamı jaydan dolanıp, ayaǵın ǵaz-ǵaz basıp, júz mıń jılwa menen kelip, Azberxoja menen kóristi. Eki ashıq bir-biri menen kórisip bolǵannan keyin, ekewi Aqsha turǵan jayǵa ketti. Azberxoja bir nesheshshe ay turıp, óz sawdasın pitkerdi.

Aradan birneshshe waqıt ótti. Kúnlerde bir qún Shaabaz Shawalat atlı sárkardasına Shasánemdi bermege uyǵardı. Shabbaz:

-Qızım Shawalattı qabıl etsin, -dep adam jiberdi. Shaabbazdıń jibergen adamı kelip, bull xabardı Shasánemge ayttı. Shasánem:

39

-Men Shawalatqa kerek bolsam, ol jeti ay, jeti kún-tún toy bersin, - dedi. Onıń bull sózdi aytqanınıń sebebi, kewlinde mınanday pikir boldı: Ǵárip penen wáde e tkeninen jeti jıl tolıp, jeti ay qalǵan e di.

«Usı waqıt ishinde toydıń dábdebesin esitip, Ǵárip tiri bolsa, bir jaqlardan kelip qalar», -dep oyladı.

Shawalat, Shasánemniń bull ótinishin qabıl etip, jeti ay toy bermege tayarlıq kóre basladı. Toy baslandı. Diyarbákirdiń sazendegóyendeleri jıynalıp, Shasánemniń kóshkisiniń dógeregin alıp jata berdi. Saz hám sáwbet baslandı.

Kúnlerde bir kún Shasánem sáhárde uyqısınan oyandı da, ózinen-ózi:

«Shawalat birneshshe aydan beri toy berip atır, máwletli kúnniń tolmaǵına da azǵana waqıt qaldı», -dep qapalandı.

Azberxoja, Aqshanı alıp, óz e latına qaytıp ketpekshi boldı. Shasánem, Azberxojaǵa mına sózdi aytıp tur:

-Xojam, bayan áyle usı halımdı, Mennen sálem degil, kelsin Ǵáribim,

Áliptey búgilgen qáddi-dalımdı, Aytqıl, sálem degil, kelsin Ǵáribim.

Shasánem bull sózdi aytıp, Aqshanı Azberxojaǵa berip, uzatıp salıp, xoshlasıp, kewlindegi ármanların aytısıp, uzaq saparǵa shıǵarıp saldı. Azberxoja menen Aqsha birneshe kún jol júrip, óz walatına sawsalamat barıp jetisti. El-elatın jıydırıp, jeti kún, jeti tún toy-tamasha berdi.

Bull toyǵa Ǵárip keler me eken? –dep kútip edi, Ǵárip kelmedi. Bir kúnleri Ǵárip, Azberxojanıń kelgenin esitip, onıń janına barıp, Shasánem yarın soraǵanda, oǵan Azberxoja bir sóz dedi:

Ǵárip:

40

-Sadaǵan bolayın gúl júzli xojam, Xojam meniń yarım sen qalay kórdiń? Ashıqlıq

órtedi kúndiz hám túni, Xojam meniń yarım sen qalay kórdiń?

Azberxoja:

-Seniń ushın Sánem jılap júripdur, Ayralıqtan renjip, hásiret, shegipdur, Biyıqtıyar Shawalatqa beripdur,

Men seniń yarıńdı tap solay kórdim.

Bull sózlerdi aytıp bolǵannan keyin Azberxoja, Ǵáripke:

-Ǵáripjan, eger toy ótpesten burın barsań, yarıńdı kórip, onıń menen qosılarsań. Eger barıp jete almasań, biynesip bolıp qalarsań, -dep, alıp ketpekshe boldı.

Ǵárip:

-Jeti jıldan beri bunda bolıp, birneshshe adamlar menen yar-dos bolıp qalıp edim, men olar menen xoshlasıp keleyin, sen Sultan Tabrizdiń aldına barıp tur, -dep jiberdi. Ǵárip barlıq yar-dosları menen xoshlasıp, Babaniyazdan ruqsat sorap, bir sóz aytur tur:

-Men ketemen Diyarbákir eline,

Keter boldım, yar-doslarım, xosh qalıń, Búlbúl bolıp qonıp yardıń gúlińe, Keter boldım, yar-doslarım, xosh qalıń.

41