MD hám PQJ / Ǵárip ashıq dástanı (janrlıq ózgeshelikleri, obrazlar dúzimi)

Sırdáryanıń tómengi aǵımında oguzlar gruppasında dóretilip, keytsinirek Kavkaz hám Kishi Aziyaǵa ótken degen pikirdi aytadı.

Akademik V.M. Jirmunskiy hám prof. X.T. Zaripovlar «Ǵárip ashıq» tı

oguzlardıń kitabı «Dáden Qorqıt» dástanınan keyin Sırdárya átirapında dóregen, sonıń dawamınday yaki soǵan uqsas dástan dep kórsetedi. Bul

jaǵdaylardıń bári de dástannıń kútá erte zamanlardan – aq dórelip, XVI ásirde qáliplesip, xalqımız arasında tarala baslaǵanınan derek beredi9 degen

juwmaqqa keledi. Al, belgili túrkmen folkloristi X. Korogli «Ǵárip

ashıq» dástanın kóp jıllardan berli úyrenip júrgen ilimpazlardıń biri. Ol 1991jılı shıqqan miynetinde dástandaǵı Shaabbas patsha hám Shoveletti tariyxta real bolǵanın belgileydi. Máselen, «Shasánem hám Ǵárip» dástanınıń biri Shaabbas (Shah Abbas) usı dinastiyanıń (sefevidler) húkimdarı, tariyxıy shaxs. Dástanda jáne bir tariyxıy shaxs háreket etedi: bas qaharmannıń qarsılası Shaxwálet. Tariyxıy maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda ol túrkmenlerdiń Sefevidlerden jeńilgen Ak – Goyunlı dinastiyasınıń láshker basılarınıń biri bolǵan10....... dese, akademik H. Xamidov11 dástannıń payda bolıwı haqqında toqtalıp, ol arab shıǵısı menen baylanıslı ekenin onıń «Ǵárip – Shasánem» degen atamasınıń ózi kórsetip turıptı, deydi. Sebebi, «Ǵárip» sózi shıǵıs arab tilinen ol – «jat, belgisiz, shetten, basqa elden kelgen adam» degen mánisti

9Алимов А. Қарақалпақ лиро – эпикалық дәстанлары. Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1983, 120-бет.

10Короглы Х, Шасәнем и Герип, Касым оглан и другие туркменские народные повести. Москва, 1991, 13-бет.

11Хамидов Ҳ. Шығыс тиллердеги жазба дереклер ҳәм XIX әсирдеги қарақалпақ шайырлары. Нӛкис, «Билим», 1991, 102-бет.

12Арабско – русский словарь. Х.К. Боранов. Москва, 1958. стр-717.

12

qudayǵa megzes sulıw, gózzal» degendi bildiredi13 deydi hám pikirin juwmaqlap dástannıń dóreliwinde arab parsı ádebiyatınıń geybir faktleri túrkiy xalıqlarınıń ádebiy dóretiwshilik dógeregine túsip óziniń rawajlanıwın hám qáliplesiwin tapqan14. Bul anıqlamanı esapqa alıp qarasaq, «Shasynem – Ǵárip» haqqında syujettiń erte dáwirlerde yaǵnıy arab – parsı ádebiyatınıń názerine túskenliginen derek berse, al professor M. Kosaev tómendegishe maǵlıwmat beredi:

Ata Raxmanovtıń jıynaǵan maǵlıwmatlarına qaraǵanda chovdurlar arasında:

«Shasánem – Garıp»

«Aysánem - Garıp»

«Baysánem - Garıp»

«Xelalay - Garıp»

«Xondan qız» (Xandan peri)

«Uzık gız» (Uz peri)

Usılardan «Shasánem - Garıp», «Aysánem - Garıp», «Xelalay - Garıp»

«Shasánem – Ǵárip», «Aysánem – Ǵárip»,

«Xelalay – Ǵárip» variantlarında kórsetilgen el – jurt atamalarınıń dizimi A. Raxmanov16 házirgi Túrkmenstan Respublikasınıń Tashhawız (házirgi atı Dashoguz) oblastınıń territoriyası menen baylanıslı dep kórsetedi.

«Ǵárip ashıq» dástanınıń qaraqalpaqsha versiyası qaraqalpaq folkloristleri onıń payda bolıw dereklerin ańız, ráwiyatlarǵa tiykarlanıp Shaabbas (Beruniy) qalası, «Ǵárip ashıq» dástanınıń

13Сонда 565-бет.

14Хамидов Ҳ. Жоқарыда аты кӛрсетилген мийнетинде, 102-бет.

15Косаев М. Әдебият бадада сӛҳбет. Ашгабат, 20-бет.

16Рахманов А. Түкменстан халық магарыфы. 1991-й. № 4, 69-74-бет.

13

dóreliwinde bunnan tısqarı qaraqalpaqlardıń bir bólegi jaylaǵan jer Sırdáryanıń tómengi aǵısındaǵı Jand qalasınıń XI ásirdegi hákimi (Pútkil Xorezmdi jawlap alǵan) Shah Malik Ibn Aliydiń tapsırması boyınsha jıynatılǵan ańızlardıń biri, shaqabı delingen pikirler de bar17. Biz «Ǵárip ashıq» dástanınıń syujetiniń payda bolıw dárekleri haqqındaǵı pikirlerdi, kóz

– qaraslardı úyrenip shıqtıq. Belgili ózbek ilimpazı Dámin Turaev óziniń

«Tuwısqan xalıqlar dástanlarındaǵı bazı uqsas detallar» atlı maqalasına dástanlardıń ózgesheligi menen baylanıslı jóninde ayta kelip, tómendegi juwmaqqa keledi.

«Ashıq – Ǵárip hám Shasánem» dástanınıń jaratılıw ornı haqqında túrli kóz qaraslar, pikirler bolıwına hám de zamanlar ótiwi menen ózbek, túrkmen, variantları menen ázerbayjan, túrk variantları arasında úlken parqlar júzege kelgen bolıwına qaramay, bul variantlardıń negizgi nátiyjesi bir tamırǵa barıp taqalıwı, baylanısatuǵını málim18. Mine, sol aytqanınday xalıqtıń ózinshelik dástúri, psixologiyası jasaw sharayatı qanshelli sińgen bolsa da , barlıq versiyalardıń e le xalıqlardıń bólinbey turǵan dáwirinde dórelip, bir túbirden taralǵanlıǵın haqıyqatında tereńirek úńilgen sayın avyqınlasıp otıradı. Solay etip, «Ǵárip ashıq» dástanınıń syujeti Orta Aziyada, Kavkaz ellerinde, Túrkiyada hám basqa da túrkiy tilles xalıqlar arasında keńnen taralǵan.

Ásirese, ázerbayjan, túrkmen, ózbek, qaraqalpaq xalıqları milliy ádebiy miyrası retinde qádirleydi hám hár bir xalıq dástan variantlarına, milliy versiyalarına iye. Ol versiyalar original dóretpe bolıp esaplanadı.

Dástan Ázerbayjanlarda «Ashıq Kerip», túrkmenlerde «Shasánem - Garıp», ózbeklerde «Oshiq Ǵarib va Shohsanam», qaraqalpaq

17Алимов А. Қарақалпақ лиро – эпикалық дәстанлары. Нӛкис. «Қарақалпақстан» 1983, 119-бет.

18Тураев Дәмин, Қардош халқлар достонларидаги ўхшаш деталлар, ўзбек тили ва адабиѐти, 1974, № 3, 58-59-бетлер.

14

xalıqlarında «Ǵárip ashıq» degen atamalar menen belgili. Bunda hár bir xalıqtıń tiliniń fonetikalıq ózgesheligi demeseń bul, atamalardıń barlıǵı da bir mánistegi atamalar. Biraq, dástannıń qaraqalpaqsha hám túrkmenshe versiyaların teoriyalıq tárepten salıstırıp úyrengende onıń syujetinde, kompoziciyasında hám obrazdlar sistemasında uqsaslıq hám ayırmashılıqlar bar. Olardıń payda bolıwı hár bir xalıq atqarıwshıları ózleriniń milliy tradiciyasına sáykes etip bayanlawına baylanıslı júzege shıqqan. Dástanda

súwretlengen hár xalıqtıń úrp - ádetleri, taralǵan geografiyalıq ornınıń jaqınlıǵı, tariyxıy waqıyalardıń sóz etiliwi menen ayrılıp turadı. «Ǵárip

ashıq» dástanında waqıyalar belgili bir xalıqtıń tariyxıy waqıyaların bildirse

de, tek sol dáwirdiń jemisi bolıp qalmastan, hár dáwirge jańalanıp,

ózgeriwleri tájip emes. Sebebi dástan usı kúnge shekem jańalanıp, bayıp

kelgenligi belgili. Buǵan sebep xalıqtıń oy – pikirleriniń rawajlanıwı

nátiyjesinde, tariyxıy ózgerisler tásir etken.

Liro – epikalıq dástanlardı kóp waqıtlardan berli izertlep júrgen belgili ilimpaz Ásen Alımovtıń 1983 – jılı qaraqalpaq liro – epikalıq dástanları haqqında arnawlı kitabı baspadan shıqtı. Bul qaraqalpaq xalqınıń liro – epikalıq dástan versiyaları haqqında jazılǵan dáslepki kólemli miynet

esaplanıp, bunda liro – epikalıq dástanlardıń ózgesheligi, taralıwı, kórinis

hám atqarılıw sheberligi sóz etiliw menen birge liro – epikalıq dástanlardıń tradiciyasına da kewil bóledi. Sonday – aq, ilimpaz «Huliha – Hámra»,

«Yusup – Zliyha», «Farxad – Shiyrin», «Sayatxan – Xamra», «Ashıq

Nájep», «Ǵárip ashıq» dástanınıń qaraqalpaqsha versiyasınıń genezisi hám qolda bar variantları tuwralı toqtap bılay deydi: «Dástannıń házirgi qolda bar

15

jetiskenliginen derek beredi. Olardan 8 nusqası Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń kitapxana fondında saqlanadı»19. Bulardan tısqarı baqsılar da el arasında aytıp júrgen dástanınıń ele de 10 laǵan

nusqalarınıń jasap kiyatırǵanlıǵı anıqlandı. Kitapxanadaǵı nusqalardıń eń kólemlilerinen ataqlı baqsı hám kompozitor Japaq Shamuratovtan jazıp

alınǵan variantı informator Qayıpnazar Abutov tárepinen tapsırılǵan nusqası 214 bet. Joldas Babaniyazov variantı 300 bet. Á. Tarikov variantı 85 bet hám S. Mádentov variantı 30 bet t.b. Informatorlardıń tapsırǵan nusqaları dıqqatqa

ılayıq.

Sońǵı waqıtlarda joqarıda aytılǵan 9-nusqası menen tanısıp shıǵıwǵa miyasar boldıq. Bul varianttıń atqarıwshı hám qayta islewshi avtorı belgili shayır, qıssaxan Máwdit Bekmuhammed ulı Qazı máwlik, onıń balası Abdulla Ibadullaev Máwdit ulı dástandı muhiyatlap saqlap keledi. Bul variant

basqa nusqalarǵa qaraǵanda kólemi jaǵınan bolsın, mazmunı

menenkórkemligi jaǵınan bolsın artıqmashılıqqa iye. Kólemi qoljazba menen 650 bet20. Bul miynettiń jáne bir qunlı trepi A. Alimov dástanınıń Máwdit

variantı menen basqa variantların salıstırıp úyrenip shıqqan hám

ayırmashılıǵın belgileydi, kompoziciyalıq sapasın bahalaydı. Máselen, ol:

Máwdit óz variantında, mine, usı basqa variantlarında da az ushıraytuǵın

«Helalay Peri», «Aysánem» shaqapların kirgizgen. Bul jaǵınan da

«Máwdit» variantı basqalarınan ayrılıp turadı. Shayır bul shaqaplardıń mazmunınıa, ayılıw ornına qaray joqarı sheberlik penen jayǵasıtırwǵa háreket etken. Jańa shaqaplarpdıń kiriwi menen waqıyalar bóleklenip hár qaysısı óz aldına máni berip turmaydı.

19ӚзИАҚҚ ның филиалының қолжазбалар фонды: Р. 164-бет. инф 33705, Р. 164 инв, 480-61 Р. 164 инв

37401 тб.

20Алимов Ә. «Қарақалпақ лиро – эпикалық дәстанлары». Нӛкис. «Қарақалпақстан» 1983, 124-бет.

16

Dástannıń tiykarǵı qaharmanlarınan biri bolǵan Shahsánem – Helalaydıń tilinde de, Aysanemniń tilinde de refrizaday aytılıp, ózi barday eslenip júredi. Bunnan tısqarı Máwdit variantında waqıyanı keń túrde mazmunlı hám kórkem etip súwretlewge mehrin tókken21.

Al, «Qaraqalpaqstan» baspası 1960-jılı X. Tájimuratovtıń tayarlawında birinshi ret «Ǵárip ashıq» dástanınıń qaraqalpaqsha variantı baspadan shıqtı. X. Tájimuratov aytıwınsha baspaǵa tayarlanǵan bul dástan 1930-1934-jılları Qaraqalpaqstannıń ataqlı baqsıları Esjan Qospolatovtan, Qudaybergen baqsıdan jazıp alınǵan. Sonıń menen birge Baltabay qıssaxan degen kisiniń materiallarınan paydalanılǵan22. Dástannıń ulıwma xalıqlıǵı, taralıwı, kórkemlilik bahası haqqında T. Seytjanov hám A. Karimovlar tárepinen qısqasha kiris sóz jazılǵan. Arnawlı túrde bul haqqında professor Q. Maqsetov23 maqala járiyalap dástanǵa xarakteristika berdi. Al, akademik X. Xamidov bolsa baspadan shıqqan bul varianttıń geypara kemshilikleri haqqında pikir usınıslardı bildiredi. Qaraqalpaqsha versiyasın keyingi ret

A. Alimov, Q. Maqsetov, X. Tájimuratov, A. Kariov, H.M. Nizamatdinovlar baspaǵa tayarladı. 1985-jılı Ózbekstan ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan Filialı N. Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutı shólkemlestiriwinde qaraqalpaq folklorı kóp tomlıqtıń XIV tomında «Ǵárip ashıq» dástanı, «Sayatxan Hámra» dástanı menen birgelikte

«Qaraqalpaqstan» baspasınan shıǵarıldı. Buǵan alım A.Alimov tárepinen alǵı sóz jazıldı.

Bul dástannıń izertleniw tariyxına kóz jibrip qaraytuǵın bolsaq Q. Maqsetov, A. Alimov, A. Karimov, Q. Járimbetov, Q. Orazımbetov hám t.b. ózleriniń ilimiy miynetlerinde pikirler bildirgen.

21Сонда 128-бет.

22«Ғәрип ашық» Нӛкис1960. 4-б.

23Мақсетов Қ. «Ғәрип ашық» дәстаны ҳаққында. Хабаршы № 4. 1972

17

1.2. «Ǵárip ashıq» dástanınıń janrlıq ózgesheligi

Xalıq dóretiwshiliginiń kólemli hám qızıqlı janrlarınıń biri – dástanlar bolıp tabıladı. Dástanlar tematikalıq baǵdarlama, syujetlik hám ideyalıq mazmunına qaray: qaharmanlıq (batırlıq) dástanlar hám ashıqlıq (liro - epikalıq) bolıp ajıraladı.

«Liro – epikalıq dástanlar qaraqalpaq xalıq dóretiwshiliginde batırlıqtı jırlaytuǵın epikalıq dástanlar menen birge dórelip, birge ómir súrip kiyatır. Olarda qaharmanlıq dástanlardaǵıday batırlıq isler, gúres tutıw, sawash kórinisleri súwretlenbeydi, al bir – birin essiz súygen jaslardıń shiyelenisken táǵdirleri, ayralıq azapları, saǵınısh sezimleri beriledi. Sonıń ushın bunday dástanlardı qaraqalpaq folklorında ashıqlıq dástanlar dep júritedi, al xalıqaralıq ádebiy terminologiyada romantikalıq poemalar dep ataydı»24. Olardıń syujetleri shiyelenisken, qıyırman – shıyırman epikalıq waqıyalarǵa tolı bolıp keledi. Sonıń menen birge ashıqlıq dástanlarda súyisken jaslardıń, júrek sezimleri, ayralıq, saǵınısh zardabınan payda bolǵan ruwxıy xalatlar kewil dártleri tereń pirizm menen beriledi. Demek, ashıqlıq dástanlarda waqıyalar epikalıq jol menen bayanlanadı hám qaraqalpaqlardıń júrek sezimleri, ruwxıy halatları tereń prizim menen beriledi eken, usı berilgenine qaray ádebiyattanıw hám folklor iliminde ashıqlıq (romantikalıq) dástanlardı liro – epikalıq dástanlar yamasa liro – epikalıq poemalar dep ataydı. Ashıqlıq dástanlardı baqsılar atqaratuǵın bolǵan yamasa jeńil namalarǵa salıp qıssaxanlar oqıytuǵın bolǵan. Qaraqalpaq xalqı arasında keń tarqalǵan ashıqlıq dástanlarınan «Ǵárip ashıq», «Sayatxan – Hámra», «Ashıq Nájep» ti atap ótiwge boladı.

24 Жәримбетов Қ, Оразымбетов Қ. Қарақалпақ әдебияты, Нӛкис, «Билим», 2006. 52-бет.

18

«ǵárip ashıq» dástanı qaraqalpaq xalqınıń súyip tıńlaytuǵın dástanı bolǵan. Qaraqalpaq baqsılarınıń nama biliw dárejesi, ashıqlıq dástanların atqarıw sheberligi usı «Ǵárip ashıq» dástanı menen ólshengen. Shınında da,

«Ǵárip ashıq» dástanı óziniń ideyalıq mazmunı, syujetlik hám kompoziciyalıq pisikligi, kórkemlik dárejesi qosıqlarınıń lirikalıq tereńligi hám názikligi boyınsha ádewir ózgeshelenip turadı. Dástannıń ishindegi lirikalıq qosıqlardıń xalıq kewiline jaqqanı sonshelli, olardıń kópshiligi dástannan ajıralıp, óz aldına xalıq qosıqlarına aynalıp ketken. Mısalı, «Bes jıl boldı ayra tústim yarımnan», «Dártińnen», «Yardıń gúli keldi ózi kelmedi»,

«Keler sallana – sallana», «Ǵáribim», «Sánemjan», «Nigarim», «Sen yar ketkeli» hám t.b. qosıqlar ashıqtıń júrek sezimlerin, kewil dártlerin beredi.

Oyanıw dáwirinde feodalizm shınjırı keń qulash jayıp adam táǵdiri ermekke aylanǵan waqıtta, ashıqlardıń ahu – zarın jırlaw, oǵan rehimi keliw, ishten ashınıw, kewlin bildiriw, hátteki gúreske shaqırıw xalıq poziciyasında keńnen orın aldı. Usı dáwirlerde xalıq arasındaǵı kóp sanlı ertekler tiykarında

«Yusup - Zuleyha», «Láyli Májnún», «Farxad - Shiyrin» keyinirek «Tayır -

Zuxra», dástanları payda boldı.

Mine, usı ashıq – mashıqlardıń qásiyetli qıssasın súwretleytuǵın dástanlardıń keń e n jayıwı «Hurlixa – Hámra»,

«Ǵárip ashıq», «Ashıq Nájep» hám t.b. dástanlardıń dáslepki formalarınıń payda bolıwına jaǵday tayarlaǵan bolıwı tájip emes25. Usı dástanlardıń payda bolıwına baylanıslı bunday syujetke qurılǵan qaharmanlardıń atları, geografiyalıq atamaların ózgertiw jolı menen tuwısqan qazaq, tatar, noǵay xalıqlarınıń «Qız Jibek», «Qazı Kórkem

25 Алимов А. Қарақалпақ лиро – эпикалық дәстанлары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1983. 8-бет

19

- Bayan», «Sulıw» qusaǵan dástanları ipayda boldı26. Biraq bul jerde olardı bir – biriniń kóshirmesi degen oy bolıwı múmkin emes. Tek te olardıń uzaq jıllar dawamında óz-ara qarım – qatnasıqlardan keyin bir – birinen syujetliktásirlengenligi, bayıp atırǵanlıǵı ǵana názerde tutıladı. Sonıń menen bir qatar geypara ilimpaz ádebiyatshılar bul dástanlardı shayırlar tárepinen dórelgen dep te jazadı. Máselen,

«Záwre - Tayır» dástanınıń avtorı XVII ásirde jasaǵan. Balıqlı shayır Said Muxammed Sayediy27 hám XVIII ásirde jasaǵan túrkmen shayırı Mollanapes28 «Leyli Májnún», «Yusip - Ziliyha», «Zeynep - Erep» dástanların Andalibtiń (Nurmuhammed Ǵáriptiń) (XVIII ásir)

«Sayatxan-Hámra» hám «Nájep wálen» dástanların túrkmen shayırı Shabendiniń «Ǵárip ashıq» dástanınG. Araslınıń pikirinshe tabrizli isenimli shayırdıń jazǵanların xabarlaydı. Biraqta bul dástanlardıń dáslepki xalıqlıq variantınıń ertede dórelgenligin olarda biykarlaydı. Bul shayırlardıń individual shıǵarmaları, sol ertede dóregen xalıqlıq variantı tiykarında dórelgenligin xabarlaydı.

Feodalizm zamanında Shıǵıs xalıqlarında dástan jazıw dástúrge aynalǵan waqıtlarda qaysı shayırdı bolmasın bul gúzarǵa bir ákelip soqtırmay qoymadı. Biraq onıń qaysı waqıtta individual variantlarınıń dóreliwine qaray waqıyanıń bolǵan dáwirin belgilemey, dáslepki xalıqlıq variantlarınıń payda bolıw zamanların eske alıw kerek. Óytkeni, hár bir baqsı, qıssaxan, qosıqshılar variantın ózgeshe etip ózinshe qáliplestirgendey, shayırlarda onnan ózinshe ilhamlanıp keldi. Ataqlı qaraqalpaq baqsıları Ǵáripniyaz, Esibay, Atash, Nurjan hám Aqımbet, Musa, Súyew, Arzı, Juman, Sherniyaz,

Ámet, Japaq, Esjan, Qarajan, Tilewmurat h.t.basqalardıń

26Сонда, 8-бет.

27Аман Кекилов, «Моллапес», Ашқабад, 1957, 88-бет.

28Сонда

20

qosqan úlesi óz aldına bir tóbe. Óytkeni belgili dástan xalıq dóretpesi yaki individual dóretpe bolıp atqarıwshınıń múlkine aylanadı, yaǵnıy dástannıń avorların-dramaturg desek, atqarıwshı rejissiѐrlıq wazıypasın da atqarıp,

óziniń atqarıw monerasına, talant dárejesine qaray ózgerisler kirgizip otıradı.

Ásirese, bul tıńlawshı auditoriyasınıń xarakterine de baylanıslı.

Joqarıda keltirilgen bir qıylı mashmundaǵı dástanlar hár qıylı xalıqta aytılsa da, sol eldiń milliy ózgesheligine qaray olardıń turmıs sharayatına baylanıslı ózinshe kórkem – qurallar menen súwretlep beriledi. Ol shıǵarmalardan sol xalıqtıń úrp - ádetin, turmıs tirishiligin, dúnyaǵa kóz – qarasın kórihge boladı. Tap usı máseleden dástan menen usı xalıqtıń tariyxınıń arasındaǵı jaqınlıq anıqlanadı. Bulardıń barlıǵı ilimge, izertlewge obyekt bolıp, ilimiy material boladı. Al, keleshekte bunıń ilimiy ashılıwlar bolatuǵınlıǵına daw joq.

Sóz etilip otırǵan dástanlardıń shıǵısı qandayda bir tariyxıy dáwirge barıp tirelgen waqıtta da ol sol dáwirdiń jemisi bolıp qalmastan usınday ele onnan keyingi dáwirdiń de jemisi bolıp esaplanadı. Óytkeni, tariyxıy kórinistiń ózgeriwi menen adamlardıń da sana – sezimi de ósip, ózgerip otıradı. Turmısqa, dúnyaǵa bolǵan kóz – qarasta ózgeriske duwshar boladı. Sonlıqtan atqarıwshılar qandayda jámiyetlik dúzimdi súwretlese de, ózleriniń xalıqtıń turmısın, sezimin ideyalıq kórkemligi jaǵınan belgili dárejede

ózgeriske duwshar bolıp turadı. Bunday ózgerisler joqarıda aytılǵanday tek te baqsılardıń suwǵırıp solımay shayırlıq talantına, turmısqa bolǵan kóz – qarasına baylanıslı bolıp qalmastan, jalpı xalıqqa jámiyetlik turmıstıń ózgiriwine tariyxıy sharayatqa baylanıslı da boladı. Hár bir adam tábiyat inam e tkenindey óziniń

21