MD hám PQJ / I.Yusupov lirikasında folklorlıq dástúrler

Jurt aylanıp tek tıńlawshı qulaqqa Ózi sóylep, ózi tınar desedi.

qıymıldamaydı» degen sıyaqlı kóplegen narazılıq sózler orınlı orınsız túrde samalday gúwlep esip turadı.

Sonlıqtan da, tap usı jılları jazılǵan shayırdıń qayta qurıw ruwxında dóretken qatarlarında da pikirlerdi tereńlestiriw ushın alıǵan mınaday maqalǵa dıqqat awdarayıq:

Ya sen aytasań ba: «Sawmısań ózi?...

«Ana jer»,-dep qosıq jazǵan bolasań, Ne bolıp atqanın kórmey me kóziń?! Naqıl bar: «ne ekseń sonı orasań»… Atızıńda qısta oynap sırǵanaq, Aylanba qashılap suwdı urasań,

Bir jıllıq tabısqa bárin burmalap Izey suwǵa quwanıp qol juwasań»

(2-tom, 38-39-betler).

Jáne de mısallar eltirsek:

Xalıq qıyamet naqıl sózler dóreter: Bir jigit tusınan beterme-beter Sallanısıp júrgen dúrkin qız eter Esintukidegi sárwi-tallarday

(2-tom, 56-bet).

Mine, bul qatarlarda xalıq danalıǵı bolǵan naqıl-maqallardı shayır tek ǵana sol turısında kóshirip qoymastan, al olardı rawajlandırıp, ózinshe jetilistirip te paydalanǵanı seziledi.

Talant iyesiniń «Xalıq sózleri» dep atalǵan qosıǵınıń da pútkil ruwxıylıq kúshi menen barlıq ideyalıq-estetikalıq qásiyetleri milliy folklorlıq dástúrlerimiz benen ajıralmas baylanısqa iye. Qarańız:

Xalqımdı dana desem bolar,

Naqıl etken bile-bile.

Sóyley-sóyley sheshen bolar,

Kósem bolar kóre-kóre.

Naqıl kóptiń múlki bolar, Adam sumı túlki bolar,

Iyt juldızǵa kúlki bolar,

Ayǵa qaray úre-úre.

Mine, bunda da anaforalıq qatarlar menen birge milliy dástúrlerimizdegi belgili redifler de áhmiyetli orın tutıp, olardıń barlıǵı xalıq danalıǵın poetikalıq túrde oǵada tásirli súwretlegen. Sonıń menen irge, qosıqtaǵı danalıq filosofiyalıq pikirlerdi beriwdegi dúnya hám turmıs qubılısların birbiri menen tıǵız baylanıstırıp, salıstırıp qarawshılıq qásiyetler de folklorlıq dástúrlerge uqsas túrde alınıp, buoar ómir qubılısların keń hám tutas halında da alıp, túsinip pikirlewge múmkinshilik beredi. Ol mınaday qatarlarda anıǵıraq belgili bolıp tur:

Shayırlıq etse nadanlar,

Bálege qalar adamlar.

Aqmaq aytar aqıl tıńlar,

Zeyni mnene ile-ile.

Menmenlikke bastı shatpań,

Shımshıq óz tasına batpan.

Eshek ozsam deydi attan,

Jelmayaday kele-kele («Búlbil uyası», 9-bet).

Haqıyqatında da, bunday salıstırıwlar ómir qubılısların óz-ara baylanısta alıp túsiniwge hám durıs pikirler júrgizip bahalawǵa alıp keledi, olar dóretpeniń tásirliligin, oy tereńligin arttırıp baradı.

Ulıwma alǵanda bulardıń barlıǵı folklorlıq miyraslardıń derlik barlıq janrlıq túrleri de shayırdıń poetikalıq yoshı menen ruwxıy dúnyasınıń, dúnyanı kórkemlik penen tanıp sáwlelendiriwiniń haqıyqıy aǵar bulaq kózi boldı desek arzıydı. Qálem iyesi folklorlıq dástúrlerdiń hár qıylı usılları menen baslı principlerin mudamı jazba realistlik ádebiyat dástúrleri hám zamanagóy ómir shınlıǵı menen suwgarıp, olardı bayıtıp hám ózinshe talant sháshmeleri menen suwgarıp ózlestirip, rawajlandırıp jetilistirip paydalanadı. Nátiyjede, bular shayır dóretpeleriniń shın mánisindegi xalıqlıǵın, milliylik sıpatların, olardıń ulıwma ápiwayı oqıwshılardıń da dúnyatanımı menen estetikalıq talǵamına júdá sáykes kelgen qonımlılıǵın payda etip otırdı. Sol sebepli de, ájayıp talanttıń barlıq dóretpeli xalıq súyiwshiligine miyasar bolmaqta.

Juwmaq

Shayır I.Yusupovtıń dóretpelerinde folklorlıq dástúrlerdi ózlestiriw usılları hám jolları, onıń bir neshe ayqın kórinisleri mıń san túrli bolıp keledi. Ulıwma, bir tutas aytqanda, shayırdıń folklordı qollanbay, onnan naq túrde paydalanbay, folklorımızdıń ruwxınan tásirlenbey dóretilgen lirikalıq dóretpeleri júdá kem ushırasadı desek te qátelespeymiz. Bunı óziniń kóp lirikalıq shıǵarmalarında awız

ádebiyatınıń dóretpeleriniń atların jiyi-jiyi atap otırıwları, folklorlıq qaharmanlardı da tez-tez tilge alıp, onıń úlgi qásiyetlerine óziniń lirik qaharmanların yamasa taǵı basqalardı da salıstırıw retinde kósetip barıwı, folklorlıq terminlerdi de tez-tez isletiwi h.t basqalar sóz sheberiniń milliy folklorımızdıń ruwxı menen tábiyǵıy túrde ana súti menen qarısıp sińgen qásiyetlerinen hesh qashan ajıratıp bolmaytuǵının ańlatadı.

I.Yusupov folklorlıq dástúrlerden óz poeziyasında, atap aytqanda, lirikalıq shıǵarmaları hám poemalarında nelerden paydalandı, awızeki xalıq dóretiwshiliktiń qanday unamlı qásiyetlerin isletip paydalandı degen sorawlar kelip shıǵadı. Bizińshe, sorawlarǵa eń aldı menen shayır óz dóretpelerinde awızeki sóz

ónerindegi ápiwayılıq penen jaydarılıqtı, ondaǵı onıń pikirlewlerindegi, dúnyanı kórkemlik penen tanıwınıdaǵı Q.Ayımebtov kórsetken «Xalıq danalıǵın», yaǵnıy, oy-pikirler tereńligin, ideyalıq baylıq penen onıń anıqlıǵın, sarraslıǵın, romantikalıq kóterińkilikti, oy-pikir júrgiziwdegi sharıqlaǵan qıyaldıń biyikligi menen baylıǵın, lirizmdi hám tereń psixologizmdi, pikir-ideyalardı obrazlı túrde jetkeriwdegi astarlıq, simvolika-metaforalıq, tımsalıylıq, allegoriyalıq sıpatlardı, qosıq qurılısındaǵı orınlı jerlerde terme-tolǵawlıq formalardı, olardaǵı danalıq filosofiyalıq, olardı qorshaǵan ortalıq penen salıstırmalı túrde beriwdi, orınlı túrdegi hám sulıw, oǵada tásirli shıǵatuǵın giperbolizmlerdi, naqıl-maqallardı nátiyjeli túrde paydalanıwdı, ańız-áńgimeler menen ráwiyat sózlerdi de isletiwdi h.t.basqalardı aladı. Qullası, biz I.Yusupov lirikalarınıń kópshiliginde olardıń ana folklorımız

benen qanday da bir táreplerinen yaki qosıq qurılısınan, yamasa mazmun baylıǵı menen oǵan formanıń sáykeligi jaǵınan, yaki ırǵaǵı ruwxıy jaqınlıq, ruwxıy

únleslikti sezemiz.

I.Yusupov lirikasında folklorlıq miyraslarımızdı búgingi dáwirge say qayta tiriltip poetikalıq jaqtan qayta islep paydalanıwdıń eń birinshi gezekte ruwxıylıq, milliy koloritlik hám milliy dúnyatanımlıq, estetikalıq táreplerine, ekinshiden, forma hám mazmunlıq birliklerdi: shayır dóretpelerinde sharıqlaǵan ushqır qıyaldıń baylıǵı arkalı kelip shıqqan orınlı romantizmdi, sol arkalı payda bolǵan lirizmniń de kúshli ekenligin, olardıń xalıq qosıqlarındaǵı muń-sherlerge, joqarı kóterińkilikke, ruwxıy quwnaqlıqqa da barıp ushlasatuǵınlıǵın atap ótiwimiz kerek. Sonday-aq, úshinshiden, oylardı beriwdegi tereńlikke qosı ideyalardı sáwlelendiriwdegi túsinikli hám jaydarılıq, naqma-naq anıqlıqtıń basımlıǵın, tórtinshiden, simvolika-meaforalıq tımsalıy obrazlardı jaratıwdaǵı obrazlardıń astarlılıǵı menen tereńligi, besinshiden, shayır shıǵarmaları menen folklorlıq dástúrler arasındaǵı qosıq qurılısı, ırǵak, motivlerdiń uqsas hám jaqınlıǵın belgilep otemiz. Bulardıń barlıǵı sóz sheberleriniń dóretpeleriniń tábiyǵıy jaratılısınan, onıń dóretiwshisiniń, haqıyqıy talantınan, oǵan ana súti menen enisip, qarısıp ketken milliy estetikalıq talǵam hám dúnyatanımınıń negizlerinde tuwılǵan dep esaplawǵa tuwra keledi. SHayır gúllán shıǵarmalarında folklorlıqkórkemlik dásturlerdi zamangóy jazba realistlik ádebiy tájriybeler menen tıǵız baylanıstırıp, ajıralmas túrde sintezlep isletti hám bul sintezdi de házirgi zaman ómir shınlıǵın, onıń janlı faktler menen bayıtıp bardı. Olardıń barlıǵın ájayıp sóz sheberi dóretpelirin ayrıqsha poetikalıq tabıslarǵa qaray jeteledi.

Ulıwma alǵanda bulardıń barlıǵı folklorlıq miyraslardıń derlik barlıq janrlıq túrleri de shayırdıń poetikalıq yoshı menen ruwxıy dúnyasınıń, dúnyanı kórkemlik penen tanıp sáwlelendiriwiniń haqıyqıy aǵar bulaq kózi boldı desek arzıydı. Qálem iyesi folklorlıq dástúrlerdiń

hár qıylı usılları menen baslı principlerin mudamı jazba realistlik ádebiyat dástúrleri hám zamanagóy ómir shınlıǵı menen suwgarıp, olardı bayıtıp hám

ózinshe talant sháshmeleri menen suwgarıp ózlestirip, rawajlandırıp jetilistirip paydalanadı. Nátiyjede, bular shayır dóretpeleriniń shın mánisindegi xalıqlıǵın, milliylik sıpatların, olardıń ulıwma ápiwayı oqıwshılardıń da dúnyatanımı menen estetikalıq talǵamına júdá sáykes kelgen qonımlılıǵın payda etip otırdı. Sol sebepli de, ájayıp talanttıń barlıq dóretpeli xalıq súyiwshiligine miyasar bolmaqta.

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Ахметов З. Өлең сөздиң теориясы. –Алма-Ата: Мектеп, 1973.

2.Ахметов С. Қарақалпақ совет поэзиясы. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1988.

3.Ахметов С., Есенов Ж., Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сөзлиги. –Нөкис, Билим, 1994

4.Бекбергенова З. Ҳəзирги қарақалпақ поэзиясында фольклорлық дəстүрлер.

Нөкис, «Илим», 2011.

5.Бар Л.Б., Ильин Н.Д., Монастырская Н.Ф. Анализ художественного произведения. –Ташкент: Ўқитувчи, 1995.

6.Бобоев Т. Адабиѐтшуносликка кириш. –Тошкент: Ўқитувчи, 1997.

7.Бобоев Т. Адабиѐтшунослик асослари. –Тошкент: Ўзбекистон, 2002.

8.Введение в литературоведение. –Москва: Высшая школа, 1979.

9.Генжемуратов Б. Əжинияз лиркасының поэтикасы. Нөкис: Билим, 1997.

10.Досымбетова А. Шаỳдырбай Сейитовтың лирикасында көркем форма.

канд.дисс. Нөкис, 2008.

11. Ешниязова Э. Төлепберген Мəтмуратовтың лирикасы (Идеялық-

тематикалық, жанрлық ҳəм көркемлик өзиншеликлери): Канд. дисс. –

Нөкис, 2001.

12.Есемуратов Г. И.Юсуповтың поэзиясы. Нөкис: Қарақалпақстан, 1976.

13.Есенов Ж. Поэзия жулдызы. Нөкис: Билим, 2004.

14.Жəримбетов Қ. XIX əсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қəсийетлери ҳəм раўажланыў тарийхы. –Нөкис: Билим, 2004.

15.Иззат Султон. Адабиѐт назарияси. –Тошкент: Ўқитувчи, 1986.

16.Карибаева Б. Қазирги қазақ лирикасының поэтикасы. –Алматы: Жазушы,

1988.

17. Квятковский А. Поэтический словарь. –Москва: Советская энциклопедия,

1966.

18.Мамбетова М. И.Юсупов поэзиясының қосық қурылысы. Кан.дис. Нөкис,

.

19.Мəмбетниязов Т. Поэзия ҳаққында ойлар. Нөкис, .

20. Мақсетов Қ. Қарақалпақ қаҳарманлық дəстанлары поэтикасы. Ташкент,

1965.

21. Мақсетова Ж. И.Юсупов поэзиясында шеберлик мəселеси. Канд.дис.

Нөкис, 1983.

22.Мустақиллик даври адабиѐти (Адабий-танқидий мақолалар, бадиалар). – Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги нашриѐт-матбаа ижодий уйи, 2006.

23.Нуржанов П. Дəўир талабы ҳəм көркем əдебият (Əдебий сын-мақалалар жыйнағы). –Нөкис: Билим, 1993.

24. Оразымбетов Қ. Ҳəзирги дəўирдеги қарақалпақ лирикасында көркемлик

излениўшилик. –Нөкис: Билим, 1992.

25.Оразымбетов Қ. Ҳəзирги қарақалпақ лирикасында көркем формалардың эволюциясы ҳəм типологиясы. –Нөкис: Билим, 2004.

26.Пахратдинов Д. И.Юсупов лирикасында Шығыс классиклери дəстүрлери.

Канд.дис. Нөкис, 2001.

27.Тимофеев Л.И. Слово в стихе. –Москва: Советский писатель, 1987.

28.Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. –Москва: Аспект-Пресс,

2001.

29. Тўйчиев У. Ўзбек совет поэзиясида бармоқ системаси. –Тошкент, Фан,

1966.

30.Худайбергенов К. Лирика ҳəм өмир. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1971.

31.Худойбердиев Э. Адабиѐтшуносликка кириш. –Тошкент: Иқтисодиѐт ва молия, 2007.

32.Ҳамидова А. И.Юсупов творчествосы ҳəм Европа əдебияты (Əдебий байланыслар ҳəм əдебий тəсирлер мəселеси): Канд. дисс. –Нөкис, 1999.

33.Юсупов И. Таңламалы шығармаларының еки томлығы. Нөкис:

Қарақалпақстан, 1992.

34. Юсупов И. Беглигиңди бузба сен. Нөкис: Қарақалпақстан, 1997.