MD hám PQJ / I.Yusupov lirikasında folklorlıq dástúrler
.pdfdóretpesi xalıq arasında siyrek tarqalsa da, bálkim, shayırdıń óz qıyalınan dóretse de júdá utımlı tabıslı shıqqan.
Shıǵarmada kól jaǵasındaǵı jasaytuǵın bir ańshı jigittiń hayalı ólip qalıp, ol eki balası, bir úlkenlew qızı hám bir ul nárestesi menen qalıp, ol úylengen ekinshi hayalı ógey sheshe sıpatında kishkene náresteniń júregine jerik boladı. Al, ańshı jigit bolsa bunnan xabarsız, uzıq saparlarda ańshılıq penen shuǵıllanıp júredi. Ańshınıń qızı óz úkesin qoltıqlap kólge qaray biymezgil tún ishinde jolǵa shıǵadı.
Ógey ana qolında pıshaǵı menen nárseteni zayalawǵa umtılǵan waqtında opalı, sezimtal iyt olardı biymezgil ólimnen qutqarıp qalıw ushın ógey anaǵa topıladı. Biraq, náresteni kólge birden dawıl arkalı tolqınlar menen birge kelgen suw periler alıp ketedi. Sol kúnnen baslap, úkesin joǵaltqan qız aspandaǵı túnde janıp, kúndiz joq bolıp ketetuǵın, qarańǵıda ǵana jerge úńilip, joǵalǵan, suwǵa ketken inisin izleniwshi bir ómirzaya juldızǵa aylanǵan. Mine, usı ańız syujet negizinde shayırbes bólimnen ibarat bolǵan syujetlik qosıq dóretken.
Shıǵarmada joqarıda atalǵan tuwısqannan ayrılǵan ómirzaya juldızı qız obrazın sáwlelendiriw hám haywanat tuqımı iyttiń gumanistlik xarakterin beriw, juldızdıń kelbetin pútkio aspan álemi menen qosıp alıp súwretlew hám taǵı basqa da orınlarda lirizm kúshli, tásirlilik basım, kartinalıq kórinisler mol túrde kózge taslanadı. Bul orınlarda da, misli ertekler menen folklordıń basqa janrlarındaǵı sıyaqlı shayırdıń qıyalıy oyları menen fantaziyası bálent bolıp keledi. Mısalı:
Ómirimniń keshinde gewgim túsknde, Tawlar qabaǵında janar bir juldız. Kiyikler urlanıp qaq suw ishkende, Qápelimde birden sóner bul juldız.
…Aspan jiyiginde janǵanı nesi? Janıp turıp demde sóngeni nesi?
Azaplap bizge pánt bergeni nesi?
Janımdı otlarǵa salǵan sol juldız…
(«Búlbil uyası», 69-70-betler). Shayır, mine, usılayınsha berilgen lirikalıq sheginislerden keyin, biz
joqarıda aytqan ańshınıń xojalıq, turmıs jaǵdayın bayanlap beredi. Ertek emes, ertede jurt kóripti, Ana
bayǵus ármen menen ólipti. Ógey sheshe sol anadan tuwılǵan, Náresteniń júregine jeripti…
Besiktiń qasında jatqan qız bayǵus, Shorshıp oyanıptı kórip jaman tús. Peylin ańlıp jawız ógey shesheniń, Qashtı óz
úkesin alıp asıǵıs.
…Otırdı qız tańnıń atıwın kútip, Kóldiń eteginde qupıya jayda…
Syujetke tiyisli bolǵan usınday waqılar qısqasha hám tásirli súwretlenedi:
Bir waqta gúwildep bir dawıl esip, Qamıslar sıpsıńlap, gúwlep sóylesip, Kól shetine ıǵıp kelipti deydi,
Sonda terbetilip bir altın besik…
Mine, suwdıń betinde altın besikti yamasa altın sandıqtıń ıǵıp keliwi tipik syujet detalları sıpatında kópshilik folklorlıq shıǵarmalarda jiyi ushırasıp otıradı. Bul rawayatta da usıǵan uqsas fantastikalıq syujet detalı ushırasıp otır hám ol shayır tárepinen shıǵarma kompoziciyasında durıs, orınlı túrde qollanılǵan.
Etegin sherbenip suwǵa túskende,
Besik ıǵıp ketti sál araǵıraq….
Besikti tutsam dep sál xáreket etti,
Abaylamay tereń iyrimge jetti.
Qápelimde gúrpildegen aq tolqın,
Qızdı kómip birden battı da ketti (Sonda, 71-bet).
Usılayınsha, kórinisler shayır tárepinen ıqsham hám tásirli halında sáwlelengenliginiń gúwası bolamız. Sonday-aq, shıǵarmada suwperilerdiń qızǵa islegen hiylesi de ómirdiń ózindegidey haqıyqat realistlik penen sáwlelendirgenin kóriwimiz múmkin. Mısalı,
Tús kórip otırıp olgendey boldı, Bir topar qız átirapında sıńqıldap. Bunı ermek etip kúlgendey boldı.
Suw periler edi kúlisken bular,
«Peride miyrim joq»-degen, sóz de bar. SHeshindirip muzday qolları menen Biygúná sulıwdı áketti olar…(Sonda, 72-bet).
Bul háreketlerdi kórip turǵan qız benen balanıń sadıq, sezimtal hám opalı iyti olarǵa járdemge keledi. Usı iyttiń gumanistlik háreketlerin de shayır janlandırıp otırıp, dál súwretlegen. Qarańız:
Iyt jaǵısta shır-pır bolıp qańsılap, Bir sumlıq sezgendey jániwar jılap. Ózin suwǵa attı qızdıń izinen, Qutqara admadı iyesin biraq.
Tislep alıp tıqtı kóylegin ǵana, Táǵdirdiń isine kim turar ara.
Jılap atqan nárseteni aylanıp, Kólge qarap ulıdı iyt biyshara…
Solay e tip, usı waqıtta ıǵıp kelgen altın besikti alamagn dep qız suwǵa ketip, onı suw periler altın besikti bánelep, tolqın menen birge alıp
ketedi de, al náreste menen iyt kóldiń jaǵasında qalǵanında ógey ana kelip balaǵa pıshaq salıp, onıń júregin suwırıp almaqshı bolǵanında waqıya júzege keledi.
Pıshaq shıqtı jıltırap jeń ishinen, Sol waqta bas saldı iyt kelip birden, Qashtı
ógey sheshe qanı sorǵalap,
Alba-dulba bolıp shıqqanday górden…
Shayır bunnan sońǵı hádiyselerdi «Sonnan berli bayǵus ańshınıń qızı, táńirim ayap juldız bolıptı»,-dep súwretlep, ol barqılla jer betindegi inisine úńilip turar eken. Biraq, ol tek ǵana tún qarańǵısında janıp, al kúndiz bolsa qádimgi juldızlar sıyaqlı sónip, jasırınıp ketedi.syujetke tiyisli waqıyalardıń, konfliktlerdiń sheshiliw juwmaǵında shayır bizińshe tómendegishe túrde oqıwshılarǵa tásirli etip jetkergen hám bunda iyt obrazınıń alatuǵın gumanistlik áhmiyeti de folklorlıq dástúrlerdegi sıyaqlı unamlı sıpatta kúsheytip berilgen. Bul orınlı, utımlı shıqqanlıǵın ayrıqsha atap ótiwimiz kerek. Ol mınaday qatarlarda sáwlelengen:
Jıllar ótpes, kúnler batpas sanasa, Bala oynap otır endi qarasa Qaptalında iyti jatır gúzelep, Torsıq sheke ul bolıptı tamasha.
«Izep bastırmayman hesh bir jawızǵa, Qáterjam bol, sulıw»,-degendey qızǵa. Qaplan iyt bir ulıp qoyar ińirinde,
Qarap taw artında tuwǵan juldızǵa (Sonda, 73-bet).
Demek, usalayınsha shayır bul «Ómirzaya juldızı» atlı lirikalıq dóretpesinde folklorlıq ráwiyatlar, erteklik syujet milliy dátúr sıpatında xızmet etip, sóz sheberi onı poetikalıq til menen realistlik sıpatın kúsheytip, ómirge jaqınlastırıp, obyektivlik halǵa da keltirip, jazba realistlik ádebiyattıń tájriybeleri menen ushlastırıp otırıp paydalanǵan. Kórip
ótkenimzdey, qálem iyesi awızsha túrde tarqalǵan waqıya hám is-háreket, qıymıl qozǵalıslar kartinaların janlandırıp poeziya tili menen jaqsı sáwlelendirgen.
Talan iyesiniń folklorlıq syujetke, ańızǵa tiykarlanǵan jáne bir shıǵarması
«Úsh oq» dep ataladı. Awızsha syujet boyınsha toǵayda ómir súrip atırǵan bir keklik qustıń palapanın jawız tırnaǵınan aman alıp qaladı. «Sol waqta ses keldi toǵay ishinen…»:
«Adam ulı qanday jaqsı balasań Sıylıqqa sen endi úsh oq alasań.
«Attım!» shıqpaytuǵın jawıń joq, Kózi qattı kózmámbet sen bolsasń…
Tiri janǵa aytpa sen bul sırdı biraq,
Dus kelgenge atpa oqtı zayalap.
Eger aytıp qoysań bunı adamǵa,
«Attım»! degen oǵıń atılmas onda!» (2-tom, 57-bet).
Degen menen, bala ǵaybana sazadan eskertilgen bul sırdı durıs saqlay almaydı. Sawǵaǵa berilgen úsh oǵın alsa da, onı orınsız jerlerge: óz-ara urısıp qalǵan qońsı balanı atıwǵa, ekinshi oǵın bolsa, bir qızǵa ashıq bolǵan baqtalasın joq etiwge jumsap qoyadı. Endi onıń awısqan jalǵız oǵı ǵana qalǵan edi. Sońınan bolǵan hádiyseni shayır tómendegishe beredi:
Qatınǵa sır aytpas erkek kemde-kem,
Sharap ishken waqta maqtanıp dákeń.
Sırın aytıp qoydı. Qalǵan bir oǵı,
Atqan menen endi kóshpeydi eken (Sonda…).
Álbette, bul syujetli qosıqtı hár kim hár qıylı túsine beriwi múmkin. Degen menen biziń oyımız boyınsha, dóretpeniń baslı bahalılıǵı menen eń baslı ideyası sabır taqatlı, shıdamlı bolıwǵa, hár bir isti ornı menen isletiwge shaqırıw bolsa kerek dep oylaymız. Múmkin onı birazlar
jınısıy, seksuallıq jaqtan astarlı mániste de túsiniwi-hár kimniń ózine say maqsetke muwapıq keletuǵın jaǵdayları da bolatuǵın shıǵar. Qısqası shayırbul orında da folklorlıq dástúrdegi syujetti orınlı islete alǵan.
Sóz sheberiniń «Máńgilik» atlı qısqa syujettegi dóretpesinde de usıǵan uqsas qubılıs hám usıǵan jaqın ideyal-estetikalıq sıpattı ańǵaramız. Qosıqtıń syujetinde bir topar jigitler qońsı awıldaǵı toyǵa baratırıp, solardıń arasındaǵı kelte pámley beriwi mazarstannıń qaptalınan ótip baratırıp qaytıs bolıp ketken marhum dostısınıń qábirine kelip:
Marhum jatqan dostın toyǵa shaqırdı,
«Júrsáńá, jora!»-dep oynap baqırdı. Bir waqları záńgi qaǵısıp oǵan, Bir atlı kelip, qosıldı qaptaldan
(3-tom, 91-bet).
…Toy qızdı hámme más. Tek te bir jigit,
Únsiz bir nasharǵa kózlerin tigip, Íqtıyarı ketkendey-aq kózinen,
Otırdı ol qanı qashıp júzinen…
Solay etip, marhum jigit te gezeginde mazarstanǵa kelip sol jerde qalar waǵında tiri dostısına qarata: «Toyǵa mirát ettiń, raxmet, jora! Bir aqsham bizde de bolsań miyman», deydi. Dostı da bunıń mirátin jerde qaldırmaydı. Ol jerge barsa:
«Hasıl gilem tósep, tillá sarayǵa, Gúller qoyǵan diywalları shar ayna», «Jilwa taslap oynar arıw sánemler. Bir dilbar naz benen qádemin basıp, Ǵaybana miymanǵa bolǵanday ashıq, qıyılıp qarap…jigitke ishkizdi bir kesa sharap»…
Mine, usı waqıyalardan keyin awılına qaytıp barsa, bunı hesh kim tanımaydı, hayalınıń atın aytıp baqırsa da hesh qanday juwap ses joq. Sebebi, bul
óz dostı menen qosılıp górge kómilgen, yaǵnıy olgen edi. Ol ólgennen soń zamanlar ozgergen, adamlar jańarǵan, onıń zamanlaslarınan hesh kim qalmaǵan. Tek ǵana kóktegi quyash álemge nurların jarqıratıp máńgilik ózgermey qalǵan.
«Bul sheksiz álemde nur menen shuǵlap, Tek qúdiretli quyash shıǵar shashırap»…
Bulardan kelip shıǵatuǵın juwmaq bizińshe sonnan ibarat, bizlerdiń hesh birimiz ólini qorlap yamasa onı ermek etpewimiz kerek. Óliw tuwılıw tákiletli tábiyǵıy qubılıs. Barlıq insan balası bul dúnyanı tárk etedi, al tábiyat ǵana máńgi qaladı. Hár bir insan perzenti orınlı sóylep, orınlı háreket islese ǵana onıń minezqulk penen is-hárektleri máńgilik qalıp, olar ekinshi ómir keshiriwi múmkin. Hár kim óz áwladı, óz teńi tusında ǵana jasamaǵa kerek. Basqa áwladlar seni mensinbeydi de hám tanıǵısı da kelmewi zańlı nárse. Marhum dostın orınsız házillesip toyǵa shaqırǵan jigittiń táǵdiri usını kórsetedi. Bizińshe, folklorlıq awızeki syujetten paydalana otırıp jazǵan shıǵarmasında shayır, mine, usınday ideyanı keltirip shıǵaradı.
Shayırdıń folklorlıq syujetke tiykarlanıp dóretken shıǵarmalarınıń ishinde e ń birp tásirli hám tabıslı shıqqan shıǵarmalarınıń biri-bul
«Ómirbek laqqı» degen ápsanası bolıp esaplanadı. Álbette, ázelden Ómibektiń júrgen jeri oyın kúlki, bayram ekenligi bizge málim. Syujetlik qosıqta da usı nárse aytıla kelip, shayır awızsha syujet tiykarında onı kemkem esi enip, jigitlikti basınan keshirip, «qayqılıq» dáwrandı súrip júrgenin jazadı:
…Jigit boldı sóytip biziń Ómekeń, Qoltıǵında qayqılıqtıń qanatı, Úyge túser paydas sál kem eken.
Sonda oǵan ata-anası sóyleydi:
«Sen júwermek qayqılıqtı qoy!-deydi Payda quwar baskalardıń balları,
Al sen mázi sobırayǵan boy»-dedi
(«Búlbil uyası» 76-bet).
Ata-anasınıń bul sózlerin esitken Omirbek bazarǵa barıp ishek qarın satıp alıp úyine, ata-anasına payda túsirmekshi boladı. biraq, qırsıqtıń atı da, isi de barlıq waqıtta qırsıǵınan kelmey me?! Ómirbek bul saparı da qırsıǵadı. Ádebiy qaharmannıń, yaǵnıy Ómirbek laqqınıń usınday minez-qulq belgilerin dálme-dál hám tásirli sáwlelendiriwde shayır syujet rawajlanıwınıń endigi orınlarında dialog usılların utımlı paydalanıp mınaday deydi:
Satıp aldı bir qap ishek qarındı, Paydasına satpaq bolıp ep penen,
Gá maqtadı, gá «Alıń!»-dep jalındı.
Al, alayıq, neden bala qarınıń? Qaptan,-dedi qazıp sózdin qarımın. Qarınıńdı nege bereseń?-dese, Pulǵadedi, berer jeri báriniń.
Qarınıń taz ma?-dep soraǵanlarǵa Dedi: - Basıń bas pa, yaki shalǵam ba? Bunsha aqmaq bolǵanıń ne, yashullı, Qarın bolama ol taza bolǵanda…
Haqıyqatında da, usınday sóylesken adamnıń sawdası júrip, ishek qarnı óte me? Ol pulǵa ótkere almaǵan ishek qarındı arkalap úyine qaytıp, ata-anasınıń aldına keledi. Sóytip, ol «Búgin ózimdi tanıttım aw talayǵa» dep maqtanıp
«paydaǵa» qalǵan bir qap ishek qarındı arkalıp kiyatırıp, ayaǵı tayıp ketip ishekqarınnıń astında jatırıp «Ólá paydanın astında, Ómirbek»-depti ózinshe gúbirlenip.
Mine, bul awzeki tarqalǵan folklorlıq syujet arqalı da shayır xalıq danalıǵınıń úlgisin biziń kóz aldımızǵa poeziya tili menen jáne bir mártebe
«tiriltip» beredi. Bunda anekdot-ańızǵa negizlengen qısqa syujetti tásirli hám naqma-naq e tip qosıq jolı menen bere alǵan. Ol poeziyada
qaharman minez-qulıqı belgilerin ashıwda joqarıdaǵı sıyaqlı dialog usılın orınlı hám sheber isletken. Solar sebepli de, shayır dóretpelerindegi waqıyalar kúndelikli turmıs faktlerine, real ómirge, obyektivlikke jaqınlıǵı arqalı jazba ádebiyattıń dástúrleri menen de tereń sińisip ketken.
Shayırdıń xalıq awzında júrgen ráwiyat tiykarında dóretken «Ana júregi» dep atalǵan qosıǵında bir jigit sulıw qızǵa ashık bolıp, qız oǵan turmısqa shıqpasa bosaǵasında óliwge de takyar ekenin aytadı. Jigittiń alańǵasarlıǵın bilgen mákkar qız onı sınap kóriw maqsetinde «eger meni shın mánisinde jaqsı kórseń, maǵan óz anańnıń júregin alıp kel»,-degen shárt qoyadı:
Ayttı: «Onda bir shártim bar-tilegim Anıq meni súygen bolsań ıraslap, Ákelip ber óz anańnıń júregin»…
(2-tom, 93-bet).
Bálkim, bul jerde qız maǵan úyleniw ushın anańnıń kelisimin alıp kel, degen maǵanada aytqan bolıwı itimal. Biraq, pámsiz hám oysız Tawnazar jigit óz anasın óltirip, júregin suwırıp alıp baratırǵanda bosaǵadan súrnigip jıǵılıptı. Bunı shayır shıǵarmada bılaysha beredi:
Jıǵıldı súrnigip ol bosaǵada, Júrek tústi uwısınan ulınıń.
Jerde jatqan júrek ayttı: «Abayla,
Awırmadı ma hesh jeriń, qulınım!» (Sonda).
Mine, bunda ayrıqsha úlken máni, salmaqlı gumanistlik ideya jámlengen. Qazaq xalıq arasında házirgi waqıtları da nama menen dombıranıń járdeminde tásirli atqarılır júrgen bul ráwiyat ańgime shayırdıń ótimli ideyadaǵı poeziyalıq dóretpesiniń folklorlıq negizin quraǵan.
II.2 Shayır lirikasında naqıl-maqallardı qollanıwdińózgesheligi
I.Yusupovtıń bir qatar lirikalıq dóretpelerinde naqıl-maqallar
folklorlıq dástúrlerdi paydalanıp, dóretiwshilik baǵıtta isletiwdiń ayrıqsha
usıllarınıń biri sıpatında qollanıladı.
Milliy folklorlıq dástúrlerdiń birden bir sıpatlı belgisi retinde shayır óz shıǵarmalarında naqıl-maqallardı júdá ónimli hám jedel isletkeni onı úlken-úlken poetikalıq tabıslarǵa jetisiwge sbepshi bolǵan. Ol naqılmaqallardı qollanıw arqalı oy-pikirdin jáne de tereńligi menen pikirlerdegi juwmaqlawshı orınlarda óz roetikalıq oy-pikirlerin xalq danalıǵınıń úlgileri bolǵan naqıl maqallar menen tastıyıqlap baradı. Mısalı:
Túlkiler quwladı tazılardı,
Qápelimde aq súyek bola qalıp,
Sirkesi suw kótermey sazıraydı,
«Bólingendi bóri jer» degen sózdiń Mánisi jurt yadında mázi qaldı.
(1-tom, 109-bet).
«Raxmet, jan joldasım, jiyren qasqa Maqtawlı kóligim joq senen basqa
«Júrgen dárya» desedi shuw jániwar
Al bawlıqtı súymes bul zaman hasla!...»
(Sonda, 110-bet).
Bularda shayır birinshi mısalda turmıstaǵı maqalda kórsetilgen qarsı háreketti ańlatsa, al ekinshisinde naqılǵa sáykes is-háreket etiw kerekligin kórsetedi.
Al, shayır qayta qurıwdıń baslanǵan jıllarındaǵı basshılıqqa kelgen adamlar ádebiy qaharmanlar-zamanlaslar haqqında ayta kelip, olardı mınaday etip táriyplep, óz pikirlerin naqıl-maqallar menen tastıyıqlap bergen:
Bári sóz beriwge sheber desedi, Wádesine
ún anqań keber desedi,