MD hám PQJ / I.Yusupov lirikasında folklorlıq dástúrler

Jarqabaqqa asılıp máńgi, Seniń

ıshqıń menen jasayman.

Almas qashaw granit tastıń,

Eregisi bazda sharshatar,

Al, tómende qutırǵan tasqın, Meni ańlıp gúrkirep jatar.

Ashshı quyash bazda shólletip, Mıs qazanday miydi tesedi. Nóser jamǵır bazda selletip, Qara dawıl samal esedi (Sonda).

Sezilip turǵanınday-aq, bul jerdegi tábiyat qubılıslarınıń hár qıylı sıpatlı belgileri: «mısqaynaǵan ıssı quyash», «qara dawıl», «nóser jamǵır» hám.t.b., óimr, turmıs qıyınshılıqları menen onıń mıńsan túrli ǵalma-ǵalshılıqları, qaramaqarsılıqları retinde jkmbaqlastırılıp, astarlap, tımsallap «sırlı» formada, obrazlı halda alırǵan.

Sonıń menen birge, usı tábiyat qubılısları menen onıń jay kózge onsha astarlı, sırlı sezimler bermeytuǵı qubılısların sáwlelendiriw arqalı adam, insan

ómiriniń túbinde ólim tragediya menen tamamlanatuǵının da tereń oylı túrde anıqlaǵan. Qarańız:

Hálden tayıp men qaysı kúni, Almas qashaw túser qolımnan. Waqtım pitip men qaysı kúni, Ash qurdımǵa qulayman qashan?

Hesh pursat joq onı oylawǵa… (Sonda, 98-bet).

Haqıyqatında da, hár bir adam óz ómiriniń qashan tamam bolatuǵınlıǵının kúni-túni oylap otıra bermesten, súwretshi jigittiń háreketi tınımsız miynette, qozǵalısta bolatuǵınlıǵı da anıq. Shayır sóz benen salıp otırǵan súwretshi jigittiń háreket kartinası, mine, usını

ańlatadı hám sonlıqtan da ol sol turısında túsinilmesten adamnıń, insannıń haqıyqıy

ómir súriw kartinası sıpatında simvolikalıq máni beredi. Al ondaǵı:

…Tınbay granitti qashayman…

Seni tas tutqınnan qutqarıw

Íshqısında ǵana jasayman,

-degen qatarlar shınında da, bul qosık shayırdıń joqarıda biz aytqan

«Máńgi bulaq» poeması menen ideyalıq, syujetlik-kompoziciyalıq jaqtan tıǵız baylanıslı ekenligin ańlatadı.

Qosıq shın mánisindegi ómirge qushtarlıq, onıń gózzallıǵı menen mashaqatlarına da qumartıp qaraw menen birge onnan joqarı dárejelegi estetikalıq zawıqlanıwdan da tısqarı sol ómirdi sulıw hám burınǵıdan da gózzalıraq etip jasawǵa umtılıw pafosı simvolikalıq kartinalar arqalı júdá sheberlik penen sáwlelengen. Bul qatarda ataqlı sóz sheberi folklorlıq dásturlerdi simvolikalıq obraz jasaw principin tiykarǵı negiz etip alsa da, al, onı zamanagóy jazba ádebiy dásturlerdegi konkretlestirip, detallastırıp, realimzdi tereńlestirip súwretlewler arqalı ajıralmas sintezlep isletkenligi ayırıqsha kórinip tur. Mısalı:

Aspan bálent, juldızlar sırlı, Seniń sırıń sheksiz sonıńday. Sulıwlıgıń sonday kóp qırlı, Ay qulaqtıń qubılıwınday.

…Men bilmeymen, háy sırlı ómir Netken periyzatsań sen óziń?

Súwretińdi hesh teńi-taysız

Soǵıp shıǵa almay qalarman (Sonda, 98-bet).

Mine, usılaysha shayır súwretshi jigittiń háreketi menen haqıyqat ómir, turmıs kartinasın bir-birine júyi bilinbeslik dárejede biriktirip jiberip, olarda oǵada janlandırıp sáwlelendirgen. Onı bir qaraǵanda onsha parqın sezer-sezbey de qalıwı tábiyǵıy bolıp e saplanadı. E ń baslısı

bulardıń barlıǵı shayırdıń folklorlıq dástúrler menen jańasha jazba realistlik tájriybelerdi tıǵız jámlestirip sheberlik kórsete alıwınan kelip tuwıladı.

Solay etip, shayır bul qosıqta da joqarıdaǵı dóretpeler sıyaklı anaforalıq

túrdegi qatarlardı, poetikalıq qaytalawlardı isletip qosıqtı bılaysha tamamlaǵan:

Umtılaman jan tánim menen,

Óimr, sen sulıw jasawǵa, Kemis jerlerińdi toltırıp, Zıyat jerlerińdi qashawǵa,

Umtılaman jan tánim menen (Sonda…).

Sóz sheberiniń simvolika-metaforalıq obrazlar dóretiwine baylanıslı jáne de

aytıp ketetuǵın nárse sol, bul shayırdıń janlı ádebiyattı sóyletip, oǵan til pitirip sáwlelendiriw usılları da biziń folklorımızdan berli kiyatırǵan poetikalıq

ózgesheliklerdiń biri. Sonlıqtan, qálem iyesi haywanatlar menen ósken samaldı da,

ırǵalǵan nar qamıstı da, shıqılıqlaǵan hákkeni de, shaqırǵan qorazdı da, dón

basında tiksiyip otırǵan alasar qustı hám taǵı basqalardı adam sıyaqlı til-ziban berip sóyletip, olardan belgili ulıwma adamiyzatlıq máni keltirip shıǵarıp, bulardıń barlıǵın social ádep-ikramlıq máselelerin sheshiwge baǵdarlaydı. Onıń usınday shıǵarmalarınan «Bayıwlıǵa» degen qosıǵın biz joqarıda kórip ótken e dik. Soǵan ideyal e mes, al princip jaǵınan uqsas bolǵan

«Úmit jaǵısı», «Alasar qus áńgimesi», «Ájiniyazdıń samalǵa shaǵınıwı», jańa

ásirde dóretken «Awıl keshi» hám t.b. dóretpelerin ayrıqsha atap ótiwimz kerek. Olarda shayır birese Ájiniyazdıń atınan esken samal menen sırlasadı, alasar qus penen de áńgimelesedi, óz dártin jarqabaqta ósken qandaydur taw-tas aǵashı menen bólisedi, yamasa awıl máselelerin kóterip shıǵıwda shıqılıqlaǵan «hákkebay jorası» menen de gúrrińlesedi hám taǵıda basqalar… Solardıń biri «Úmit jaǵısı»

Shayır I.Yusıpovtıń lirikalarında folklorlıq dásturlerdiń isletiliwi haqqında aytkanda, onıń doretpeleriniń mazmunlıq hám formalıq jaqtan milliy tradiciyalar menen ajıralmas baylanısqa, tıǵız sintezge iye ekenligin dıqqattan shette qaldırıw múmkin emes. Haqıyqatında da, onıń kopshilik lirikalıq shıǵarmaları ózleriniń mazmunı, súwretlew principleri hám forması jaǵınan da xalıq awızeki adebiyatındaǵı terme hám tolǵawlardı tolıq túrde eske túsiredi. Usı kózqarastan onın «Tilek», «O densawlıq, densawlıq», «Awıl, awıl», «Dialektika» ham.t.b shıǵarmaları usınday sıpatları menen folklorlıq dastúrlerge júdá jaqın turadı. Wlardıń putkil ishki syujetlik kompoziciyalıq qurılısı, pútkil organizmi xalıqlıq awızeki ádebiyat úlgileriń ruwxı menen ajıralmas túrde sintezlenip ketkenligin kóriw qıyın emes sıyaqlı. Mısalı:

Wa, densawlıq, densawlıq,

Sen bir júrgen qol jawlık.

Bazarım túsip ketkende

Bahań piyaz bir bawlıq.

Qástelik basqa tuskende,

Qádirińdi bilermen.

Mıqılıńa mıń somnan,

Tóle dese tólermen (2-tom, 117-bet).

Sezilip turǵanınday, qosıq tap usılayınsha oqıla baslaǵannan-aq ondaǵı terme-tolǵawlıq, ırǵak hám motiv birden-aq ańlanadı. Sóytip, shayır jáne de jırawshayırlar sıyaqlı termelip tolǵanıp, anaforalıq katarlardı da isletip qosıqtı bılayınsha dawam etip kete beredi:

Wa, densawlıq, densawlıq,

Urarsań aǵar bulaqqa,

Sol bulaqtıń basınan Áketip jıllar uzaqqa.

…Sawlıǵın joytqan danalar, Kózi qızar jaltańlap,

Deni saw júrgen daraqqa, Vrachlardıń keńesin, Ilmey kettim qulaqqa. Aylandırǵanım sen boldı

Bara qoysam qonaqqa… (Sonda…).

Shınında da, bul zamangóy temaǵa qurılǵan tolǵaw dese de boladı. Dóretpe usı motiv, usı ırǵaq hám sillabikalıq qosıq qurılısı menen paydalı ideyalardı ortaǵa taslap, Satira hám yumorlıq baǵdarlar menen de tómendegishe dawam etedi:

O, densawlıq, óziń de, Qılıq joq quday súygendey:

Shańǵalaq shaqtıń tis penen Toń qoparǵan súymendey.

Sen sheken shılım dútinen, Tandırdıń otı sóngendey. Sen jutqan nikotinlerden,

Bir úyir jılqı ólgendey.

Haqıyqatında da, bul durıs pikirler bolıwı menen birge ol júdá orınlı turde milliy ırǵaq,milliy forma menen de ápiwayı kitap oqıwshılardıń estetikalıq talǵamına qonımlı e tip jırlanǵanlıǵı maqsetke muwapıq keledi. Sonday-aq, dóretpe aqırınıń xalıq dóretiwshiligindegi «Baqpaǵannıń malı ketedi, qaramaǵannıń qanatı…» degen makalǵa tiykarlanıp, tómendegishe juwmaqlanǵanı da shayırdıń milliy folklorlıq dástúrlerge súyengeninen dárek berip tur:

Minip júrgen atıń da, Kútim talap etedi.

Den sawlıq ta qatınday,

Qaramasan, ketedi… (Sonda, 115-bet).

Demek, bul shayır xalıq naqıl-maqalların da rawajlandırıp, tvorchestvolıq turde ózlestirip paydalandı degen sóz.

Folklorlıq dasturlerdi zamangóy baǵdarda qayta jańǵırtıw jolında shayırdıń «Dialektika» dep atalǵan shıgarmasına ayırıqsha toqtańqırap ótken maqullıraq bolsa kerek. Bılaysha aytqanda, bul dóretpeni de zamangóy tolǵaw dep atasa da bolar edi. Sebebi, ol dastúriy tolǵawlarǵa salıstırǵanda qısqa jeti-segiz buwınlı qosık qatarlarına qurılmasa da, al ruwxı, uyqas principleri hám pikir juritiw motivleri táreplerinen termetolǵawlarǵa júdá jaqın. Doretpedegi turaqlı turdegi qaytalanıp turatuǵın anaforalar, poetikalıq qaytalaw usılı da shıǵarmanı milliy dátúrler menen jaqınnan baylanıstırıp jiberedi. Mısalı:

Adamlar jaratar zaman degendi,

Zamanlar jaratar adam degendi…

Taw basınan aǵıp túsedi bulaq,

Kóksin jaralaydı biyikten qulap.

Hám de mıń mashaqat azabın shegip,

Qabırǵasın tawdıń tasları sógip,

Bulaqlar jıynalıp bir sayǵa quyar,

Sonnan suw saǵası kishkene bulaq, Sol aytqanday eger serleseń qarap, Adamlar jaratar zaman degendi,

Zamanlar jaratar adam degendi… (1-tom, 100-bet).

Kórip otırǵanımız sıyaqlı shayır ómir, turmıs dialektikasın, jámiyetlik turıstıń aǵısın tábiyat qubılısları, jaratılıs dialektikası-bulaq hám dáryalar arasındaǵı óz-ara zańlı baylanıslardı keltiriw arkalı salıstırıp, poetikalıq til menen pikir júrgizip otır. Tap usınday salıstırma pikir júrgiziw, bir neshe qubılıslardı ózara salıstırıp korsetiw arqalı danalıq filosofiyalıq oylardı ortaǵa taslaw xalıqlıq awızeki termetolǵawlarǵa, jıraw shayırlarımızdın usı janrdaǵı dóretpelerine tán

ózgeshelikler ekenligin hámmemiz jaqsı bilsek kerek. Joqarıdaǵı qatarlarda usı qásiyetler tolıq saqlanǵan hám ol orınlı bolıp esaplanadı.

Shayır, mine, usınday salıstırıwlardı qollanıp hám anaforalardı da orınlı isletip kelip, oqıwshılarǵa da oy taslay otırıp, endi socialjámiyetlik turmısımızdıǵı orın alıp kelgen kemshiliklerimizdi sınap minewge ótip, olardıń barlıǵı óz-ózinen emes, al adamlardıń islegen orınsızlıqlarınan da tuwılǵan pikirlerdi keltirip shıǵarıp, «Adamlar jaratar zaman degendi, Zamanlar jaratar adam degendi»,-degen anaforalıq qatardı negizgi poetikalıq ideyanıń litmotivine aylandırıp beredi. Bul,

álbette, shayırdıń folklordıń mazmunlıq hám formalıq principlerin de qayta

ózlestirgeninen oǵan jazba realistlik ádebiyattıń sıpatın engizgenliginen dárek berip tur. Sonlıqtan da, shayırdıń súwretlewleri naq hám anıq faktlerge qurılǵanlıǵı menen de realizmi tereń, batıllıǵı kúshli bolıp keledi. Mısalı:

Tońıp sekiriwdiń zamanı ótti, Toyıp sekiriwdin zamanı ketti.

On tolǵanıp toǵız ret tuwamız, Jalań ayaqlanıp dúnya quwamız. Bárin

ózimizge burǵımız keler, Qońsımızdan jaqsı turǵımız keler, Bir úyge bir háwli tarlıq etedi,

Bir úyge bir mashın azlıq etedi… (1-tom, 100-bet).

Usılayınsha jámiyet turmısınıń waqıyaların aytıp keledi de, shayır endi taǵı da «Taw basınan aǵar esapsız bulaq, Kóksin jaralaydı biyikten qulap»,-degen qatarlardı qaytalap, jáne de jámiyet qubılısların tábiyat qubılısları menen salıstırıp, shıǵarmanı qosıqtıń basındaǵı eki qatardı «Adamlar jaratar zaman degendi, Zamanlar jaratar adam degendi» qaytalaw menen juwmaqlaǵan. Bir tutas dóetpede sóytip, bul sózler qosıqtıń negizgi ideyalıq-estetikalıq túyinine aylanadı.

Joqarıda biz sóz etip ketken «Hújdan monologi» dóretpesinde de biz naǵız zamangóy terme tolǵawlı sıpattı ayqın ańǵarǵan edik. Bul dóretpede de sonlıqtan milliy ırǵaq penen milliy forma hám mazmunlıq

principler házirgi dáwirge say ideyalardı kórkem pletikalıq til menen jırlawdı oǵada qol kelgenligin ayırıqsha atap ótkenimiz maqul. Buǵan biz joqarıda jetkilikli tekstlik mısallar keltirgenlikten, olardı qaytalap otırıwdı shárt emes dep oylaymız.

Bir tutas alǵanda, I.Yusupov lirikasında folklorlıq miyraslarımızdı búgingi dáwirge say qayta tiriltip poetikalıq jaqtan qayta islep paydalanıwdıń eń birinshi gezekte ruwxıylıq, milliy koloritlik hám milliy dúnyatanımlıq, estetikalıq táreplerine, ekinshiden, forma hám mazmunlıq birliklerdi: shayır dóretpelerinde sharıqlaǵan ushqır qıyaldıń baylıǵı arkalı kelip shıqqan orınlı romantizmdi, sol arkalı payda bolǵan lirizmniń de kúshli ekenligin, olardıń xalıq qosıqlarındaǵı muń-sherlerge, joqarı kóterińkilikke, ruwxıy quwnaqlıqqa da barıp ushlasatuǵınlıǵın atap ótiwimiz kerek. Sonday-aq, úshinshiden, oylardı beriwdegi tereńlikke qosı ideyalardı sáwlelendiriwdegi túsinikli hám jaydarılıq, naqma-naq anıqlıqtıń basımlıǵın, tórtinshiden, simvolika-meaforalıq tımsalıy obrazlardı jaratıwdaǵı obrazlardıń astarlılıǵı menen tereńligi, besinshiden, shayır shıǵarmaları menen folklorlıq dástúrler arasındaǵı qosıq qurılısı, ırǵak, motivlerdiń uqsas hám jaqınlıǵın belgilep otemiz. Bulardıń barlıǵı sóz sheberleriniń dóretpeleriniń tábiyǵıy jaratılısınan, onıń dóretiwshisiniń, haqıyqıy talantınan, oǵan ana súti menen enisip, qarısıp ketken milliy estetikalıq talǵam hám dúnyatanımınıń negizlerinde tuwılǵan dep esaplawǵa tuwra keledi. SHayır gúllán shıǵarmalarında folklorlıqkórkemlik dásturlerdi zamangóy jazba realistlik ádebiy tájriybeler menen tıǵız baylanıstırıp, ajıralmas túrde sintezlep isletti hám bul sintezdi de házirgi zaman ómir shınlıǵın, onıń janlı faktler menen bayıtıp bardı. Olardıń barlıǵın ájayıp sóz sheberi dóretpelirin ayrıqsha poetikalıq tabıslarǵa qaray jeteledi.

II bap Legenda, ráwiyatlar, naqıl-maqallar-folklorlıq dástúrlerdi

isletiwdiń ayrıqsha usıllarınıń biri

II.1 Legenda hám

I.Yusupovtıń bir qatar lirikalıq dóretpelerinde rawiyatlar, legendalar, sıyaqlı folklorlıq dástúrlerdi paydalanıp, dóretiwshilik baǵıtta isletiwdiń ayrıqsha usıllarınıń biri sıpatında qollanıladı. Onıń bul baǵdardaǵı sanawlı shıǵarmaları bolsa da olardıń bazıları shayırdıń bir tutas dóretiwshiliginde salmaqlı orınlardı iyeleydi. Solardan, «Ómirzaya juldızı», «Ómirbek laqqı», «Úsh oq», «Máńgilik», «Ana júregi», «Ullı Qıtay maqalı» sıyaqlı qısqa qosıqları bolsa da, olar oǵada tásirli hám ideyal-estetikalıq jaqtan elewli shıǵarmalar. Bular shayırdıń poeziyasında belgili orınǵa iye hám bularda shayır folklorlı isletiwdiń túrlishe usılların kórsetedi. Mısalı, «Ullı Qıtay maqalı» dep atalǵan tórtligin tolıq keltirmey otırıp pikir aytıw qıyın.

Dúnyanıń barlıq xalqı ayaq qosıq, Bir waqta jerdi tepse jer silkiner. Dúnyanıń barlıq xalqı urt toltırıp, Úplese, dawıl turıp, kók gúrkirer

(«Búlbil uyası», 14-bet). Haqıyqatında da, bul qosıq qatarları hár qanday oqıwshı menen tıńlawshını

da paydalı oylarǵa qaray jetelemewi múmkin emes. Bizińshe, bundaǵı folklorlıq usılda berilgen bas ideya dúnya xalıqların birlikke, ózara túsiniwge, adamgershilik penen tınıshlıqqa da shaqırıw bolsa kerek. Shayır usı ideyanı ózge xalıqtıń awızeki ádebiyatınan bolsa da utımlı paydalanıp, qısqa hám tásirli túrde jetkergen. Bunı shayır pútkil dúnyalıq folklor ǵáziynesinen óz waqıtnda tez qaǵıp alıp, úlgili tájriybe dep orınlı paydalanǵan.

Shayır folklorlıq janrdıń bunday formalarınan eń bir nátiyjeli paydalanǵan tabıslı shıǵarmalarınıń bir-bul «Ómirzaya juldızı» degen