MD hám PQJ / I.Yusupov lirikasında folklorlıq dástúrler

salıstırıp súwretlewlerden de paydalanıp, insan balası hújdanınıń tek ǵana azıq awqat tamaq jew menen áwere bolmawı kerek ekenligin pıshıqtıń mázi jew ushın tıshqandı oylawshılıǵına salıstırıp kórsetip otır. Bul salıstırıwlar álbette, turmıs faktleriniń negizinde kelip shıqsa da, onda ana folklorımızdaǵı dúnyatanıwshılıq tiykarları da ayrıqsha áhmiyetli orın iyelegen. Sonlıqtan da, shayır folklordaǵı sıyaqlı qosıqtıń sońın da anaforalar menen tamamlaǵanın kóriwimiz múmkin:

Ǵıjlap turǵan oshaqta, Qoz da sóner tez waqta. Sóyleseyik awlaqta,

Insap-hújdan haqqında. (Sonda, 33-bet).

Usı sıpattaǵı súwretlewler shayırdıń «Tilek» qosıǵana da tán bolıp esaplanadı. Mısalı:

Mendegi eń úlken tilek…

Ne qıyınlıq kórsek te, Jas balanıń jetimsirep, Jılaǵanın kórsetpe.

… Mendegi eń úlken tilek, Ne awırlıq kórsek te, Hayalqızdıń zar eńrep, Jılaǵının kórsetpe…

Demek, bunda da belgili anaforalıq qaytalawlar qosıqtıń ideyalıqestetikalıq sıpatın, onıń tásirliligin kúsheytip beriwge xızmet etken hám qosıq qurılısı da folklordaǵı sıyaqlı sillabikalıq formada hám jeti-segiz buwınlı bolıp keledi. Sóytip, shayır belgili sózlerdiń qaytalanıwların da ózinshe dóretiwshilik baǵıttan qatnas jasap, kelesi bántlerde bılay dep jazǵan:

Ómir senen bir tilegim, Ne salǵanın kórsek te, Er jigittiń er júregi,

Jılaǵının kórsetpe…

Jáne de:

Ómir senen bir telegim, Qánáátsiz et meni,

Hesh toymasın jan júregim, Hadal miynet etkeli…

Shayır júdá sanalı túrde bul qaytalawlardı da biraz rawajlandırıp,

ózgertip:

Ómir senen iltimasım, Jaslıǵımdı alsań da, Balalıqtıń pák dúnyası, Bizde az-kem qálbiń-da!

…Qus juǵırlap, samal maǵan, Sıbırlasa uǵayın,

Jas qamıstıń japıraǵınan, Qayıq jasap ıǵayın,

Bala pıshıq oynasa… Bala bolıp qıynalayın,

Jetim qushik tońlasa…(1-tom, 14-bet).

Demek, shayır folklordaǵı hár qanday kórkemlik usıllardı da óziniń erki menen óz betinshe tvorchestvolıq túrde ózlestirip, jetilistirip isletedi degen sóz. Bunı biz joqarıdaǵı anaforalıq qatarlarda da sóz sheberiniń jetilistirilip paydalanǵanlıǵınan-aq sezip bilip otıramız. Qosıqtıń barısındaǵı bunday sıpatlar folklorlıq hám jazba ádebiy dástúrlerdiń sintezi, avtordıń jeke dóretiwshilik tájriybesiniń kúshi shıǵarmada ulıwma insanıy gumanistlik qásiyetlerdi tereńlestiriwge, romantizmdi de joqarılatıwǵa alıp kelgen.

Talant iyesiniń «Xalıq sózleri» dep atalǵan qosıǵınıń da pútkil ruwxıylıq kúshi menen barlıq ideyalıq-estetikalıq qásiyetleri milliy folklorlıq dástúrlerimiz benen ajıralmas baylanısqa iye. Qarańız:

Xalqımdı dana desem bolar, Naqıl etken bile-bile.

Sóyley-sóyley sheshen bolar,

Kósem bolar kóre-kóre.

Naqıl kóptiń múlki bolar, Adam sumı túlki bolar,

Iyt juldızǵa kúlki bolar,

Ayǵa qaray úre-úre.

Mine, bunda da anaforalıq qatarlar menen birge milliy dástúrlerimizdegi belgili redifler de áhmiyetli orın tutıp, olardıń barlıǵı xalıq danalıǵın poetikalıq túrde oǵada tásirli súwretlegen. Sonıń menen irge, qosıqtaǵı danalıq filosofiyalıq pikirlerdi beriwdegi dúnya hám turmıs qubılısların birbiri menen tıǵız baylanıstırıp, salıstırıp qarawshılıq qásiyetler de folklorlıq dástúrlerge uqsas túrde alınıp, buoar ómir qubılısların keń hám tutas halında da alıp, túsinip pikirlewge múmkinshilik beredi. Ol mınaday qatarlarda anıǵıraq belgili bolıp tur:

Shayırlıq etse nadanlar,

Bálege qalar adamlar.

Aqmaq aytar aqıl tıńlar,

Zeyni mnene ile-ile.

Menmenlikke bastı shatpań, Shımshıq óz tasına batpan. Eshek ozsam deydi attan,

Jelmayaday kele-kele («Búlbil uyası», 9-bet).

Haqıyqatında da, bunday salıstırıwlar ómir qubılısların óz-ara baylanısta alıp túsiniwge hám durıs pikirler júrgizip bahalawǵa alıp keledi, olar dóretpeniń tásirliligin, oy tereńligin arttırıp baradı.

I.3 Folklorlıq dástúrler hám shayır lirikasındaǵı simvolikometaforalıq hám tımsalıy obrazlardıń jasalıw ózgesheligi Ájayıp

baǵdarda shayır dóretpelerinde túrli-túrli haywanlar, tábiyat kórinisleri hám tábiyat qubılıslarınıń janlandırılıp beriliwinen de tısqarı, olardıń som túrdegi bir tutas obrazlarǵa aylandırılıp sáwleleniwi ideyalıq-estetikalıq hám dóretpelerdiń poetikası jaǵınan úlken áhmiyetke iye. Tap usınday sıpatlar xalqımızdıń kórkem tanımında eń birinshi ret awızeki ádebiyat basqıshında ayrıqsha seziledi. Folklordıń túrlishe janrlarında hár qıylı haywanatlar obrazları sanalı maqsetlerde

unamlı hám unamsız qubılıslar menen adam tulǵaların ashıp beriwde

qollanılǵanlıǵı belgili. Folklorda at, asaw tulpar adamnıń, insannıń sadıq joldası, kúsh-kóligi bolıp keliwi menen birge, tulpar-bul júyrikliktiń, waqıt tezliginiń de belgisi sıpatında, jolbarıs penen arıslanlar kúsh-ǵayrattıń simvolı, aybattıń belgisi retinde, túlki hiylekerliktiń tımsalı, ǵarǵalar xorlıqtıń, qumırsqa tınımsız miynetkeshliktiń, iynelik, sona shıbınlar jalqawlıqtıń, ushqalaqlıqtıń, jeńiltekliktiń belgisi retinde h.t.b haywanlar da óz jaratılıs belgilerine baylanıslı bir tutas turmıs hám ómirdegi, bizdi qorshaǵan ortalıqtaǵı hár qıylı qubılıslar menen insanıy minez-qulıq belgilerin sáwlelendiriwge ázelden-aq xızmet etip, biziń sanamızǵa tereńnen ornalasıp qalǵan. Usınday kórkem dúnyatanımlıq sıpatlar shayır I.Yusupovtıń lirikalarında júdá ónimli isletilgen. Bul baǵdarda da onıń «Isenim», «Umtılaman»,

«Keshki jol oyları», «At záńgisi zıńıldar», «alasar qus áńgimesi» h.t.b sıyaqlı shıǵarmalarında shayırdıń pikirlew hám kórkemlik oylaw ózgesheligine simvolikametaforalıq, tımsalıy tereń hám retli orınlarda allegoriyalıq túrdegiobrazlı pikrlew sıpatları tán bolıp esaplanadı. Shıǵarmalardaǵı ideyalardı, belgili bir qaharmanlar obrazların oqıwshılar oylanarlıq darejede e tip tereńirek alıp súwretlewde bunday simvolikalıq-

Omirdiń kóbi ketip, azı qaldı, Túlki dúnya jetkizbey tazı qaldı.

Ǵarrılardıń jol tasar bandaları,

Ańılısıp aldımnan or qazıp aldı (1-tom, 105-bet).

Mine, usı qatarlardıń ózinde «túlki dúnya» hám «tazı»-waqıt keńisligi sıpatında alınǵan obrazlardıń ózi folklorlıq oylaw qásiyetlerine tán belgiler ekenligi anıq kórinip tur. Shayır solay etip jaza kelip, jáne de onı bılaysha dawam ettirip obrazlı háreket, qıymılqozǵalaslar menen de ádebiyat tájriybelerin sáykes sabaqlastırıp bılay deydi:

Bilemen olar meni tutıp alar, Bir kúni «Urı say»da turıp alar. Awdarıp astımdaǵı atımdı da,

Pisetimde barımdı da sıtıp alar… (Sonda).

Demek, bul qatarlardaǵı shayırdıń astına mingen atı onıń kúshkóltgt, joldası ǵana emes, al ótip baratırǵan waqıt tezligi, dáwran hám baxıt jolları, geyde shayır talantı menen ilxamı, onıń shayırlıq jolı-bul onıń júyrik tulparı sıpatında qosıqta júdá tereń hám tásirli túrde alınǵanlıǵı ayrıqsha poetikalıq kúshke iye bolǵan. Mısalı, bunday ayrıqsha ruwxıy sıpatlar mınaday qatarlarda anıq belgili boladı:

Úmit, maqset ekewin joldas etip, Baraman, shuw, jániwar, qanazatım! Bas tóbe artta qaldı asırımlı, Mantańlap uzaq ayaq basıwıńdı, Ele de ashshı qamshı tartaman men,

Bileseń-ǵoy bundayda ashıwımdı (Sonda).

Haqıyqatında da, keltirilgen qatarlarda «at» tek ǵana miniw kóligi emes, al shayırdıń basınan keshken shadlı hám qayǵılı ómiri de, júyrik

hám ushqır qıyalı retinde tımsalıy sıpatta tereńlestirip poetikalıq ideyanı tásirli, obrazlı túrde beriw ushın alınǵan.

Ásirese, shayır óz shayırlıq jolı menen shayırlıq talant-kásibi sıpatında

«at», «júrmel jolǵa» yamasa «jiyren qasqa»nı oǵada nátiyjeli túrde ulıwmalastırılǵan obraz dárejesine kóterip sáwlelendirgen. Mısalı:

Kúnshiliktiń tosqalıwı súrniktirip, Jıǵıldıń talay ret ommaqazan.

Aqsańlap barıp biraz júrip kettiń, Shıńımdı qaǵıp men de turıp kettim.

…Shuw, janım kóligim joq sennen basqa, Jaqsı-jaman iyeń joq mennen basqa.

Hesh qanday mashinaǵa awıspayman,

Dáwlet bası malımsań sen, jiyren qasqa.

Shınında da, usı qatarlarda «at» obrazına rámziy, tımsalıy yamasa obrazlı metaforalıq, simvolikalıq qasiyetleri anıq seziledi. Onıń tómendegi qatarları biziń pikirimizdi jáne de tastıyıqlasa kerek:

Hár kim ómirin ózinshe jasap keter, Bazda attay taǵırǵa tusap keter.

«Shayba, shayba!»-dep gúwlep baqırısqan, Muz ústinde xokkeyge usap keter. Oyınnan men de bir kún quwılarman, Sonda da jaslıq qanım suwımagan, Utılsa da sońǵı adamnan úmit etken,

Xokkeyshidey óńmeńlep juwıraman (107-bet).

Demek, bul qatarlarda shayır ómirlik qubılıslardı xokkey maydanshasına da salıstırıp, simvolika-metaforalıq qásiyetlerdi de jáne de rawajlandırıp, túrlendirip súwretlegen. Sonıń menen birge, bul qosıqtı shayır anaforalar menen dawam ettirip:

«Ómirdiń kóbi ketip azı qaldı,

turmıslıq faktlerdi engiziw arqalı shayır folklorlıq dástúrlerdiń eń jaqsı, paydalı tamanların búgingi ómir shınlıǵı menen, jazba ádebiy dástúrlerdiń qanı menen suwǵarıp isletedi. Sonlıqtan, bul dástúriy joldıń problematikalıq áhmiyeti de kemkem artıp baradı. Mısalı:

Ómirdiń kóbi ketip azı qaldı, Qılaplıq etkenlerdi jazıp aldı.

«Bulqıysań, asaw dárya!»-dep júrgenim, Ayaǵı qayır kewip sazı qaldı (109-bet).

Shayır bunıń menen de sheklenbey, usı anaforalardıń mánisin jáne de kúsheytip, tereńlestirip, batıllıqtı da ótkirlestirip, realizmdi tereńlestire otırıp bılay deydi:

Mut dúnya, teginú hazlik, marapat sóz,

Joldan urıp ketti-aw bazılardı.

Para jew, qosıp jazıw urlaq degen,

Báleni kómgen jerden qazıp aldı…

Túlkiler quwladı tazılardı… Qápelimde aq súyek bola qalıp,

Sirkesi suw kótermey sazıraydı… (Sonda).

Sonday-aq, shayır óziniń kópshilik lirikalıq hám liro-epikalıq, poemalıq, dástanlıq shıǵarmalarında da tirishiliktiń arqawı bolǵan suwdı yaki bolmasa anamız bolǵan Ámiwdáryanı «suw tulparı», «qanazat» sıpatında poetikalıq túrde ulıwmalastıra, astarlap tımsalıy halatta súwretleydi. Usı baǵıtta onıń eń dáslepki shıǵarmalarınan «Taqıyatas tarnawı aldındaǵı oylar» atlı shıǵarması úlken

áhmiyetke iye. Onda áwel bastan-aq mınaday qatarlar dıqqatqa ılayıq bolıp esaplanadı:

Hesh qurıq tiymegen suw tulparı edi,

Ayǵa shapshır edi alıp qashǵanda.

Aydarxanıń minez-qulqı bar edi,

Albırasar edi gúwlep tasqanda (1-tom, 20-bet).

Haqıyqatında da, Ámiwdárya XX ásirdiń 60-jıllarınıń yarımına shekem usınday asaw sıpatta bolǵanı shınlıq ekenligi házirgi orta jastaǵı adamlardıń kópshiligi kózi menen de kórgen. Al, endi ol 70-jıllarǵa kelip shayır aytqan mınaday awhalǵa keldi:

Uslap temir taqım shabandoz adam,

Júwenlep qıl shılbır taqtı da ketti.

Qansha tuwlasa da qarmap jalınnan,

Qıya maydanlıqqa shaptı da ketti.

Qáne endi, onıń tulpar sıyaǵı, Áydarha súwretli aybatlı qayda?

Qunlik jerde gúrsildetken tuyaǵı, Góruǵlınıń dańqı Ǵayratı qayda?

Mine, bul jerde avtordıń túrkmenlerdiń qaharmanlıq jırı bolǵan

«Góruǵlı» dástanındaǵı bas qaharmannıń atın tilge alıp, onıń

«Ǵayrat» atlı tulparın eske alıwı da tosınnan bolǵan emes. Bul bizińshe, sózsiz túrde qosıqtı jazarda shayırdıń folklorlıq dástúrlerge súyengen halda simvolikalıq, metaforalıq obrazlar dóretiw niyetinde bolǵanlıǵın tastiyqlap turǵanlıǵı anıq seziledi. Usılarǵa qosımsha, jáne bir ayta keletuǵın nárse sol, shayır bul qosıqtı jazǵannan biraz waqıt ótkennen soń, «Poseydonnıń ǵázebi» atlı allegoriyalıq poemasında mine, usı «suw tulpar» obrazına qayta aylanıp, onı folklorlıq dástúrler negizinde de basqasha mániste qayta jańǵartıp, onı endi sol suw tulpardı tawlardıń dumanlı basınan Aral teńizinde júzip júrgen suw qudayı Poseydonnıń balasına ashıq bolıp, sonı kóriwge qushtarlanǵan suw, dárya piyriniń qızı mingen halında súwretlengen. Mine, bulardıń barlıǵında da shayır dóretiwshiligindegi simvolikalıq metaforalıq obraz jaratıwdaǵı belgili bir sistemanı, júyeli baǵdardı ańlatıp turǵanday boladı. Haqıyqatında da, olar bir-birin tolıqtırıwshı retinde ideyalıqestetikalıq hám poetikalıq jaqtan da tutaslıqqa iye bolıp esaplanadı.

Usınday simvolikalıq-metaforalıq obrazlardı sheberlik penen jaratıwda shayırdıń «Umtılaman» degen qosıǵı da ayrıqsha orınlardıń birin iyeleydi. Bul qosıq óziniń ishki qurılısı, mazmunı jaǵınan da shayırdıń sońǵı jılları dóretken

«Máńgi bulaq» atlı ápsanawiy, fantastikalıq poemasındaǵı Asqar degen jigittiń háreketiniń bir bólegin, onıń dárya boyındaǵı jar tasqa oyıp súwret salıw momentin

óz ishine qamtıydı hám mazmunı jaǵınan da sol háreket kartinasınıń negizin dúzedi. Poemanı jazarda sóz sheberi óz qosıǵındaǵı syujetti dáslep qollanǵanı anıq sezilip turadı:

Poemadaǵı hám qosıqtaǵı ortaq baslı syujetlik kompoziciyalıq ózek, poetikalıq birlik sonnan ibarat, qasıqta shayırdıń lirik qaharmanı, al poemada Asqar atlı súwretshi jigit, dóretpeniń obyektiv qaharmanı tasqa oyıp, jip záńgige asılıp turıp, ómir, turmıs keartinasın saladı. Bul kartina haqıyqıy ómir menen social jámiyetlik ómirdiń simvolikalıq obrazın óz boyına jámlep turadı. Qosıqta shayır adam ómirin súwret salıp, onı kóz quwandırarlıq ta hám mánili etip shıǵarıwǵa umtılıp atırǵan súwretshiniń háreketlerine, rámziy, tımsalıy maǵana keltirip shıǵaradı. Mısalı:

Umtılaman ján-tánim menen,

Ómir, seni sulıw jasawǵa. Kemis jerlerińdi toltırıp, Artıq jerlerińdi qashawǵa

Umtılaman ján-tánim menen… (1-tom, 97-bet).

Mine, bul qosıqtıń bas kredosı hám ol shayırdıń estetikalıq ideyalı menen poetikalıq principlerin de belgilep bere aladı.

Lirik qaharman tilinen shayır dárya boyındaǵı bir sandıqtıń kólemindegidey tastı saylap alıp, oǵan ómir kartinasın jasap atırǵanlıgın aytadı hám bılay deydi:

Jas emenge taslap jip záńgi, Sal tastı men tınbay qashayman.