MD hám PQJ / I.Yusupov lirikasında folklorlıq dástúrler

XX ásirdegi zamanagóy jazba ádebiy dástúrlerdi sintezlewdi ómir shınlıǵı menen sheber ushlastırıwı nátiyjesinde kelip shıqqan poetikalıq tabıslar ayrıqsha kozge taslanadı. Mısalı:

«Dúnya az waǵında bárine jeter, Insap paqır azǵa qanaat eter.

Dúnya bolǵan sayın Nápsi degen iyt, Shınjırın julqılıp qutırıp keter»

(1 tom, 12-bet).

«Qońsı bolıp jasar til menen qulaq, Bir-birin onsha jaqtırmas biraq.

Til aytar: «Bilemen meni súymeysen!».

Qulaq aytar: «Oǵırı kóp sóyleyseń!»

(«Búlil uyası», 126-bet).

Mine, usı sıyaqlı kópshilik tórtliklerde biz, joqarı aqıl-parasatlılıq penen ustamlılıqtıń, tereń pikirlewliliktiń ayqın úlgilerin kóriwimiz múmkin. Olardıń barlıǵı xalıq danalıǵınıń tásirinde kelip shıqqanlıǵın biykarlaw qıyın.

Joqarıda biz aytqanımızday, biziń xalqımızdıń awızeki ádebiyatı joqarı romantikalıq kóterińkilik penen patriotizmge de, qıyalpazlıq penen haqıyqıy dóretiwshilik fantaziyaǵa, ushıqır qıyalǵa júdá bay ekenligi málim. Bular kópshilik orınlarda shın mánisindegi haqıyqıy lirizmge dealıp keletuǵınlıǵı sózsiz. Mısalı, shayırdıń e ń zamanagóy tiptegi

«Kókshe taw» atlı lirikalıq qosıǵın alıp qarayıq: Arqadan bir el kórdim Kókshe degen, Tawları qız júgindey tekshelegen.

Bundaǵı ósken adam ózge jerde, Jánnet bar dep maqtasań kóksemegen. Kel, janım, sol Kókshege mingizeyin, Tóbeńdi kókshe bultqa tiygizeyin, Menen baska súymegen aq júzińdi,

Tawdıń jupar jeline súygizeyin («Búlbil uyası», 147-bet).

Usı qatarlarda bir qaraǵanda, ádette, folklordıń álle qanday tásiri sezilmeytuǵın sıyaqlı. Onda sebebi, realizm ómirdiń, Qazaqstandaǵı sol Kókshe taw atlı sulıw jer, mákan ornınıń kelbetin obyektiv súwretlewshi baǵdar basıp ketedi. Biraq, serlep, ańlańqırap qarasak, haqıykatında, bundaǵı romantikalıq kóterińkilik, joqarı biyikke qaray shalqıǵan sezimtallıqtıń baylıǵı ana folklorımız benen ajıralmas baylanıslı ekenligin sezemiz. Usı qásiyetder qosıqqa ayrıqsha lirizm, lirikalıq hám tásirsheńlik baǵıshlap tur. Jáne de mınaday qatarlar ulıwma qosıqtıń romantikalıq sıpatın kúsheytiwge sebepshi bolıp, onıń folklor menen tıǵız baylanıslı eknligin de anıǵırak korsetedi. Qarańız:

Jurt qormey-aq Kóksheni kóp aytadı,

Birew kelmey, birewler kep aytadı.

Gúmis qólge shomılıp shıqqan adam, Jartı

ómirge jasar dep aytadı.

(Sonda, 147-bet).

Taǵı da:

Kóksheniń sulıwlıǵın kóp aytadı. Birew kelmey, birewler kep aytadı, Buwrabayǵa bir túnep shıqqan adam, Ashıq bolmay ketpeydi dep aytadı…

…Bul tawda qoylar bulttay kóshedi eken, Baxıt dáni biyjay bop ósedi eken.

…Aq qayıńlar biy-biylep atırǵanda, Ańsap kórgen ashıqlar oylamas pa?! Kel súyeyin muhabbat kóli bolıp,

Kete górme kólde suwperi bolıp… (Sonda, 148-bet).

Haqıyqatında, bulardaǵı joqarı romantizm lirizm menen ayrıqsha pafos, kóterińki ruwx hám qosıqtıń ulıwma kompoziciyalıq bir tutaslıǵın jeńil yumor usı shıǵarmanıń folklordıń poetikalıq ruwxı menen eń tereńnen baylanıtırıp tur. Qarańız:

Demek, bul sońǵı qatarlarda jıllı yumur ayrıqsha óz tásirliligi menen kózge

taslanadı hám ol biziń xalqımızdıń kórkem tanım dúnyasında awızeki ádebiyattanaq burınnan tereń sińisip qalǵanlıǵın belgilep ótiwge tuwra keledi. Sonday-aq, qosıqtıń joqarıdaǵı qatarlarında

«Suw peri» obrazın baylanıstırıp-sintezlep isletkenligi unamlı bolıp esaplanadı. Anıǵıraǵı ol joqarıdaǵıday folklorlıq dástúrlerdiń ayırım úlgilerin jazba ádebiyatqa tán bolǵan ayqın, detallastırıp súwretlew usılları menen qosıp alıp isletedi. Shayır usı baǵıtta jazba ádebiyatqa tán bolǵan peyzajlıq súwretlewlerde de sol tábiyat kórinislerine tán janlı shtrixlarda dál bere alǵanlıǵı orınlı, bahalı. Bul sıpatlar joqarıdaǵı «Aq qayıńlar biy-biylep atırǵanda, Ańsap kórgen ashıqlar oynamas pa?!» degen qatarlarda-aq ayqın sezilip tur. Shayır usı qatarlarda-aq, qayıńlardıń samal menen shayqalıp terbeliwlerin olardıń «biy-biylewi» depo brazdı kúsheytip beriwge hám tábiyat qubılısların janlandırıp, ayqınlastırıp, detallastırıp súwretlewge erisip otır. Bul, álbette, folklor emes, al jazba ádebiyatqa kóbirek tán belgilerdiń biri. Sonday-aq, usıǵan qosımsha sóz sheberiniń

«Jazǵı keshte shomılıp zer quyashqa. Aqsha kiyik duradı tik jar tasta» degen sıyaqlı qatarda biz kórsetken folklorǵa tán súwretlew usılları menen quralların jáne de mazmun hám forma jaǵınan bayıtıp, olardı jazba realistlik ádebiyattıń sıpatlı belgileri menen tereńnen suwǵaradı. Al, tutas alǵanda, olardıń barlıǵı da folklorǵa tiyisli joqarı romantikalıq, kóterińkilik sıpatlar menen ayrıqsha kózge túsedi. SHayırdıń «Romantika»,

«Jol samalı», «At záńgisi zıńıldar», «Rimmaǵa» h.t.basqa qosıqlarında romantikalılıq kúshli hám olar patriotizm menen de tıǵız birigip ketken. Máselen, shayırdıń «At záńgisi sıńıldar» qosıǵında «atlardı» simvolikametaforalıq obraz sıpatında tereń isletiw menen birge, onda romantikalıq kóterińkilik birden kózge taslanadı. Sonday-aq, usı qosıqtaǵı «Záńgiler qaǵısıp atlar jeledi. Sap gúmistiń sıńǵırlısı keledi» degen qatarlar arqalı sol romantikalıq ruwx jáne de kúsheyip, olar:

Esten ketpes esitsem de burın da, Bir

ájayıp ses bar onıń sırında. Hár áwlad usınday záńgi qaǵısıp,

Bólek ketip barar ómir jolında… (15-bet) -degen sózler arqalı milliy kalorit penen de bayıtıp berilgen.

Shayırdıń, ásirese, «Tal bolıptı Kegeyliniń talları», «Janan kórinbes», «Bir kesa shay qolǵa alıp», «Tań samalına» sıyaqlı qosıqlarında da romantikalıq ruwx kúshli sáwlelengen. Mısalı:

«Jaslıq dáwran kewil qumarı menen, Hár kim jarasıqlı zamanı menen,

Írǵalısıp báhárm samalı menen, Tal bolıptı Kegeyliniń talları.

Tal shıbıqpa desem belleri talma,

Júzi uwıljıǵan baǵdaǵı alma,

Sulıwlıq degen de sonsha bolarma,

Tal bolıptı Kegeyliniń talları.

Baldızlar bayramı qızıq oǵada, Biri usar gúlge, biri–Zadaǵa, Qaddi boylarına janım sadaǵa,

Tal bolıptı Kegeyliniń tallar» (2 tom, 100-bet).

Bunda da ayqın kórinip turǵanınday-aq, simvolikalıq, tımsalıy qásiyetler menen birge, joqarı koterińkilik, romantikalıq, muhabbattı hám sulıwlıqtı ayrıqsha estetikalıq zawıqlanıwshılıq pafos penen sáwlelendiriwshi sıpat basım kelip otıradı. Sonlıqtan da, shayırdıń lirik qaharmannıń kelbetin ashıp beriwde sóz sheberi óz

ómirbayanınıń betlerine de tiyisli bolǵan reslistlik qatarlardı-«Biri usar gúlge, biriZadaǵa»,- degen qatarlardı qosıp jiberiwi realizmdi, shayırdıń rastgóyligin, onıń hadalıylıǵın kúsheytiwge xızmet etken. Óytkeni, shayırdıń qostarınıń atı Biybizada bolıp, onı sóz sheberi «Zada»-dep qosıqtıń buwınlarının ólshemine hám ırǵaqqa baylanıstırıp ta qısqartıp alǵan. Bulardan tısqarı sóz sheberiniń:

Sáhár-sáhár hár esken tańnıń samalı, Miyirbanlıq áyle halıma meniń, Ashıqlardıń elshisiniń ozalı, Xabarımdı jetkiz yarıma meniń.

…Júregim jaralı, kewilim qáste, Oyat uyqısınan sal meni eske, Altın sırǵasına asılıp áste,

Bir sıbarlap jiber yarıma meniń? (2-tom, 100-101-betler)

-degen sıyaqlı qatarlarda joqarı kóterińkilik jıllı-lirizm hám romantizm menen sharıqlaǵan qıyaldıń ushqırlıǵı menen sıpatlanadı. Sonlıqtan da, bul lirikalıq shıǵarmalar ózleriniń usınday qásiyetleri menen xalıq qosıqlarınıń motivlerin esletip turǵanday boladı.

Shayırdıń eń tereń maǵanalı, eń bir lirizm menen pikirler baylıǵına qurılǵan salmaqlı shıǵarmalarınıń biri «Bayıwlıǵa» shıǵarmasında da folklordıń belgili tásirleri, awız ádebiyatınıń úlgilerinen paydalanıw tájriybesiniń sheberligi seziledi. Bul sıpat eń aldı menen qosıqtıń ulıwma xalıqlıq ańız-áńgimege qurılıwında, shıǵarmanıńsyujetlik kompoziciyalıq bir tutaslıǵın sol folklorlıq syujet

negizinde toqılıwında dep esaplaǵanda dóretpeniń ideyalıq baǵdarların shayır zamangóylestirip, ondaǵı pikirlerdi jańa dáwir poeziyasınıń tilinde jańasha sayrata bilgenligi oǵala bahalı ádebiy tvorchestvolıq, poetikalıq tájriybe dep oylaymız.

Xalıq awızeki ádebiyatı menen ulıwma xalıq yadında bayıwlı atlı qus dáslepki wakıtları bir dáwletli baydıń ulı bolıptımısh, ol jaslay ákesinen ǵarǵıs alǵanlıǵı sebepli haywanat qusqa aylanıp, aldın «bay ulı», yaǵnıy «baydıń ulı» dep atalıp, sońınan bul tildegi seslik qubılıslarǵa baylanıslı «bayıwlı» atanıp ketkenligi haqqında maǵlawmatlar házirge shekem xalıq arasında awızeki turde, sońınan jazba halında da saqlanıp kelgeni anık. I.Yusupov sóz etip otırǵan shıǵarmasında usı ańız qosıq tilinde aytıladı da, shayır onı mınaday psixikalıq sıpatlar menen bezep sáwlelendiredi:

Túriń ubıjıqtay úkili kóziń, Dım diyanatsız qussań-aw óziń,

Biraq, jurt awzında kóp jaman sóziń,

Neden jaman atlı boldıń bayıwlı?

Írastan sen baydıń ulı boldıń ba? Ataanańnan jaslay ǵarǵıs aldın ba?

Ógey shesheń saǵan dóhmet saldı ma?

Neden jaman atlı boldıń bayıwlı? (2-tom, 47-bet).

Haqıyqatında da, bular xalıq awzındaǵı folklorlıq túrde awızdanawızǵa kóship júrgen awızeki áńgime. Shayır sonı isletip, paydalanıp otır. Al, endi bunı shayır sol turısında ǵana kóshirip, paydalanıp qoymastan, oǵan mınaday lirizm, intimlik sıpatlar berip, ulıwma lirikalıq dóretpege oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın artıradı, pikirler salmaǵın kúsheytedi. Qarańız:

Mákanıń góne tam, uyań jarıqta,

Báledey kóriner túriń xalıqqa.

Meniń demim shamalasıp qalıppa, Sol ma aytajaǵıń, bayǵus bayıwlı?

Qosıqtıń eń bahalı tárepleriniń áhmiyetlisi sol, shayır dóretpeniń kelesi dawamında xalıq awızeki dástúrlerdegi syujettiń salmaǵın jáne de kóterip, oǵan ayrıqsha social-jámiyetlik qásiyetlerdi tereńnen sińirip, qosıqtıń bahasın asırıp sáwlelendiredi. Ol qosıqtıń sońına tamamındaǵı mınaday qatarlarda anıq kóringen:

Teńiz tolqıp turǵan waqta irgede, El qanday mám edi keshe Úrgede. Júregim dawamas endi kórmege, Mákanlap alıpsań óziń bayıwlı.

Arqadan jaǵımsız samallar eser, Samal esken sayın eńsemiz túser. Uzamay bul awıl kóshedi deser,

Sol ma aytajaǵıń, bayǵus bayıwlı? (Sonda, 48-bet).

Shayır mine, usılayınsha qosıqtıń maǵanasın XX ásirdiń shınlıǵı menen tereń baylanıstırıp, folklorlıq awızsha syujetti qaytadan janlandırıp, oǵan lirikanıń boyawların jaǵıp suwretlegen. Solay etip qosıq «Kóshpeymiz be degen úmit bar biraq» degen optimistlik pikir menen juwmaqlanıp, onda shayır jańa patriotlıq oylardı «Tambasına shıǵıp baqır qattıraq, Bálkim seniń dawısıń jeter bayıwlı» dep tamamlaydı hám sońǵı sózlerge ayrıqsha emocionallıq ekspressivlik kúsh beredi. Dóretpede bul usıl júdá sátli shıqqanlıǵı anık kórinip tur.

I.2 Formalıq uqsaslıqlar folklorlıq dástúrlerdi ózlestiriwdiń ayqın

bir jolı sıpatında

Shayırdıń kópshilik qosıqlarında ana folklorımız benen sóz sheberi shıǵarmalarındaǵı anaw ya mınaw qatarlardıń, bazı bir kórkemlew quralları menen súwretlew usıllarınıń uqsaslıǵı kózge taslanıp qoymastan, al ondaǵı mazmunǵa ruwxıy uqsaslık, oy-pikirlerdiń tereń filosofiyalılıǵı, bir-birine jaqın túrdegi dúnyatanımnıń uqsaslıqları shayır dóretpeleriniń milliy kórkem tanımlıq tiykarı bolıp xızmet etkenligin kóriwimiz múmkin. Usınday birlikler shayırdıń eń jaqsı zamangóy dóretpelerinen esaplanǵan «Hújlan monologi», «Tilek» h.t.b qosıqlarında ayqın kórinedi. Mısalı:

Oshaqta ot páseyip, Qoz

ǵıshlaǵan waqtında, Kel kewlim, gápleseyik, Jaqsıjaman haqqında.

Aldımda jatkan pıshıq, Ket desem keter túsip, Otırayıq sóylesip, Jaqsıjaman haqqında

…Gáp kóbeyip tur házir,

Insap hújdan haqqında… (2-tom, 33-bet)

Shayır mine, usılay dep keledi de, anaforalardı (belgili bir sózlerdiń qaytalanıwların) jáne kúsheytip hám olardı belgili bir maqsetke, dáwir jańalıǵınıń haqıyqatlıǵın ashıwǵa baǵdarlap, qosıqtı bılay dep dawam etedi:

Pıshıqtay epshil hújdan, Talap etip basqadan, Júrek kerek qáterjam,

Oylap dáwran haqqında… Kóp waqtan beri adam,

Óz-ózine mudam, Jónli esap almaǵan,

Hadal haram haqqında… (Sonda, 3031-betler).

Bul qatarlardıń barısında kózge taslanatuǵın ayrıqsha bir sıpatlı belgi sol, ol da bolsa, shayırdıń pikirlewlerinde ulıwma insanıylıq, ádepikramlılıq, pútkil hújlanıylıq máselelerdiń ortaǵa taslanıwı bolıp tabıladı. Al, usınday qásiyetler xalqımızdıń kórkemlik dúnyatanımında, eń birinshi gezekte folklorlıq úlgilerde ayrıqsha áhmiyetke iye ekenligi belgili. Usınday qásiyetlerdi shayır qosıq-termeniń pútkil barısında jańa dáwir koloriti menen tereń suwǵarıp, onı jazba ádebiyatlaq tradiciyalarǵa tán bolǵan konkretlilik penen bayıtıp, obyektivlik penen realizm menen tereńliestirip bergen. Qarańız:

Aqıl aytamız mudam, Ayıp izlep basqadan, Jazıp hújdan haqqında, Dánsiz

ǵumsha bayladıq, Kóp qaǵaz shıjbayladıq, Totı qustay sayradıq,

Jaqsı jaman haqqında… (Sonda, 31-bet).

Haqıykatında da, óz-ózine sınshıl qatnas, qaharman obrazların analitikalıq kózqarastan asha biliw-bul kóbirek jazba ádebiyattıń dástúrlerine tán belgi bolıp esaplanadı. Al, folklorlıq dástúrlerde bolsa, turmıs haqıyqatlıǵınıń, social ádepikramlıq máseleleriniń joqarıdaǵıday ulıwma insanıylıq ortaq problemalardı ortaǵa taslanǵanında da olar real jol menen qaharman obrazları barqulla unamlı túrde, jeńimpaz xarakterde ǵana alınıp sáwlelenedi. Folklorlıq shıǵarmalar menen qaharmanlıq dástanlardaǵı qaharman obrazlarınıń usınday sıpatların belgili ilimpazlar I.Saǵıytov, Q.Maqsetov h.t.basqalar óz miynetlerinde orınla túrde atap kórsetedi. Shayır I.Yusupov bolsa, awız ádebiyatındaǵı bul dástúrlerdi túsinip hám zamangóylestirip qaharman

obrazların realistlik sıpatta ashadı. Bul onıń folklorlıq dástúrlerge sanalı túrde qatnas jasaǵanlıǵın ańlatır tur. Bul nárse mınaday mısallarda da anıq kózge taslanadı:

Dártlige dártlespedik, At belinen túspedik, Xashametke isledik, Paxta pılanı haqqında

Gúl jóninde kóp jazdıq,

Mal jóninde kóp jazdıq,

Sózimiz eter azlıq,

Naǵız hújdan haqqında… (Sonda, 31-bet).

Sezilip turǵanınday, bunda forma menen ırǵaq folklorlıq dástúrlerge táqábbil bolǵanı menen, al ondaǵı mazmunın jáne de bayıtılıp, ol zamangóy ómir shınlıǵı, realistlik baǵdar menen tereń suwǵarılǵan bolıp keledi. Sonday-aq, qosıqtıń kelesi qatarlarında shayır taǵı da folklorlıq dástúrdegi anaforalardı kúsheytip paydalanıp bılay deydi:

Aldımda jatqan pıshıq, Ózi biyhazar ısıq.

Jolbarısqa tuwısıp, Oylar tıshqan haqqında. Sol aytqanday shayır, Aybatınan ayırılıp, Jaltań jaltań qayrılıp, Sayrar jalǵan haqqında.

Óńkey dárti joq shayır, Uyqas jolında sayıl, Kitap shıǵarsa qayıl,

Oylar shırwan haqqında… (31-bet).

Demek, bularda anaforalardan da tıskarı sóz sheberi folklordaǵı filosofiyalıq pikirlerdi tásirli etip, bazda ulǵaytıp beriwdiń de usılı retinde