MD hám PQJ / Er Ziywar dástanınıń kórkemlik ózgesheligi

Taqtapolattıń Aqjúginis degen palwanı menen ayqassa, onı jeńedi dep isenedi. Biraq Aqjúginis palwan Aqqozınıń basın aladı. Sonda Hásen xannıń qattı ǵázebi keledi hám Sarwashı batırdı qasına shaqırıp Aqjúginiske jiberedi. Olar gá shabısıp, gá atısıp gezek penen atısıp Aqjúginistey palwannıń qanın suwday shashıp, gellesin kesip alıp, xanǵa alıp baradı, Hásen xannıń waqtı xosh boladı.

Mine, bul waqıyalar arqalı xalıqtıń isenimin aqlaytuǵın, eldi dushpanlardan qorǵaytuǵın batır, márt palwanlardıń jeńislerin jıraw júdá sheberlik penen jırlaydı.

Xalıq usınday batırların jawǵa qarsı atlandırıp, olardıń tileklerin tilep, xalıqtıń aldında ózleriniń hesh qashan muńaymaytuǵınlıǵına isenimin joytpaytuǵınlıǵın jıraw júdá jaqsı kórsetip ótedi.

Dástannıń basqa dástanlardan ayırmashılıǵı sonda, el biylewshi patsha xanlarda hesh waqıtta ádillik bolmaytuǵınlıǵın Taqtapolat arqalı kórsetiw menen birge ádillikti, xalıqtı, watandı qorǵaytuǵın Hásen xan menen onıń balası Ziywar obrazlarınıń beriliwi, eldiń, xalıqtıń isenimin aqlaytuǵın xalıq basshılarınıń bolǵanlıǵın jıraw sheber sıpatlaydı. Bul xalıqtıń tilegi, arzıw-

ármanı ekenligin, eldi ádillik penen basqarıw kerekligin jıraw ózinshe sheberlik penen kórsetip beredi.

Er Ziywar dástanınıń tiykarǵı ideyası el-xalıqtıń tınıshlıǵın saqlaw, watandı jaw qolına bermew, tuwılǵan eldiń qádir-qımbatına jetiw sezimlerin qaharmanlar arqalı beriwden ibarat.

Olarǵa qarama-qarsı háreketleri menen gúres maydanına shıqqan Taqtapolattıń burınǵı ata palwanı Badduwa xannıń qasına kelip, onıń jılap turǵanın kórip, ashıwı qısıp, shıdamı ketip xannan

32

juwap soraydı. Xan quwanıp oǵan juwap beredi hám Aqjúginis batırdıń óshin onnan al, baslarına qayǵı sal, Sárwanlını óltirip, olardıń baslarına wayranshılıq sal-deydi, dep jıraw dástanda olardıń jawızlıq niyetlerin, qattı qáhárin kórsetiw menen birge, olardıń qorqaq, ózlerine iseniminiń joq ekenligin bılayınsha jırlaydı:

Hásen xannıń qolında, Bir balası bar eken,

Atı onıń arıslanım,

Ziywar qaysar der eken,

Saǵan aytar násiyat,

Sonnan bolǵıl itiyat .12

Dástandaǵı tiykarǵı ideya óz elin sırtqı dushpanlardan qorǵaw, xalıqlar doslıǵı, paraxat turmısta jasaw jolındaǵı Hásen xan menen balası Er Ziywardıń, palwanları menen xalqınıń erlik isleriniń bayanlawınan kórinedi. Taqtapolat eki ret elge basqınshılıq etip topılıs jasawına qaramastan Xorezm xalqınıń batırları elin qorǵawdaǵı ádil gúresleriniń nátiyjesinde qalmaq xanlıǵı menen Xorezm xanlıǵınıń doslıǵı, miynetkesh xalıqtıń abadan hám paraxat jasawı, eki xalıqtıń arzıw-ármanları, bir-birine tilekles, dos ekenliginiń ayqın dáliyli sıpatında kórsetiledi.

Qalmaq xanı basshılıq etken xalıqtıń da arzıw-ármanları jawız xannan qutılıp Xorezm xalqı menen birge tınısh-tatıw jasaw ekenligin jıraw dástanda sheberlik penen kórsetip bere alǵan. Bunday waqıyalardı dástanda jırawlar azlı-kópli shınlıqqa jaqın etip sáwlelendiredi.

12 Ер Зий7ар д1станы□, IX том. wq-бет.

33

Sebebi, dástanlardı dóretiwshiler tariyxıy waqıyalardı sol turısında

ózgertpesten ala bermey, ózinshe túsinip, óz kózqarasları tiykarında, sóz sheberlikleri hám hár qıylı qızıqlı ańızlar, isnimler, tilek-ármanların qosıwı arqalı jırlaydı. Sonlıqtan da xalıqtıń yadında usınday qızıqlı dástanlar uzaq saqlanıp, jırawlardıń ózine tán sheberlikler arqalı xalıq batırlarınıń gúresleri, olardıń jeńisleri hám taǵı basqa waqıyalar tiykarında dórelgen shıǵarmalar óz bahalılıǵın, qunın joytpay biziń altın ǵáziynemizden orın aladı.

2. Dástandaǵı qaharmanlar obrazına sıpatlama.

Er Ziywar dástanınıń ideyası, mazmunı onıń xalıqlıq dóretpe ekenligi menen-ondaǵı obrazlardıń sıpatlamaları arqalı ayqın kórinedi.

″Er Ziywar″ dástannıń bas qaharmanı bolıp, onıń obrazı dástanda tiykarǵı orında turadı. Ol er júrek, márt xalqın jaw qolına bermeytuǵın, eliniń tınıshlıǵın, tuwılǵan jeriniń qádirqımbatına jete alatuǵın, hesh qanday qıyınshılıqtan qorıqpay gúrese alatuǵın, xalqına, eline súyenip jasaytuǵın, olardıń isenimin aqlap, ádillik penen ózine erte alatuǵın, kerek jerinde óz sózinen qaytpaytuǵın, xalıqtıń mápin óz mápinen joqarı qoyatuǵın, ataanasınıń abıroyın kóterip júretuǵın hadal perzent sıpatında kózge taslanadı.

Ol ele jas bolsa da, eldiń basına túsken qayǵı-ǵamdı túsine aladı, tuwılǵan eline sırtqı dushpanlardıń basıp kiriwiniń aldın alıp, kópshiliktiń qasına kelip óz aqılın ortaǵa salǵan tereń aqıl iyesi bolıw menen birge márt qaysar batır obrazı sıpatında jırlanadı.

34

Dástanda Hásen xannıń xalqınıń kópshiligi gúres maydanında

urıstı qoyayıq ,-dep onı albıratıp turǵanda mártlik penen keyinge sheginbesten qaraǵay nayzasın qolına alıp Taqtapolatqa qarsı shıǵıp kiyatırǵan ulına kózi túsedi. Jıraw Er Ziywardı bılayınsha táriypleydi:

Qaraǵay nayza qolǵa alıp, Eki beti gúl-gúl janıp, Qaysar kibi balaǵa, Omırawı esiktey, Turbatı kelgen besiktey, Jawırınları qaqpaqtay, Bilekleri toqpaqtay, Awzı-murnı oymaqtay, Sóylegen sózi qaymaqtay, -Jolıń bolǵay jortqanda, -Dep, aq pátiya beredi, Sonda turıp Ziywar márt, Atasına sóyledi:

Dushpannan qashıp biz barda, Júregime salma dárt, Xorezmdey jurtıń bar, Atajan nege qashasań, Bizlerdey qaysar mártiń bar. Bos uslasań qamıstı, Jawdan qashpaq namıstı, Jawdıń kúshin kóreyik.

Dushpanlardan qashqansha,

35

Jaw qolında óleyik, Xalıq ushın óleyik, Júrekte qalmas ármanı .13

-dep batırdıń xalqına jan-táni menen berilgenligin hám óz xalqınıń azatlıǵı, ǵárezsizligi ushın hámme nársege tayar ekenligin yosh penen jırlaydı.

Ziywar aqıllı, batır ekenligi, mineziniń jaqsılıǵın is-háreketinen kóriwimizge boladı.

Jawdan atasınıń óshin alıw ushın óz janın ayamastan sawash maydanına shıǵıp láshkerlerge bas bolıp, olardıń menmen degen batırları menen nayzalasadı, dushpanlardıń ólikleri top bolıp ayaq astında qaladı, únleri óshe baslaydı, kem-kemnen Taqtapolattıń taqatı ketip, albırap sasqalaqlap qaladı. Qashqan jawlardı quwıp jetip Ziywar batır janların aladı, qanların suwday shashadı, dushpanlar izge qaytıp qalmaqtıń shegarasında Besmazar degen jerde olardı táslim qıladı.

Xalıq Ziywar qanday awır qıyınshılıq bolsa da jeńe alatuǵınına, jaw qolında bende bolıp ketpeytuǵınlıǵına júdá isenedi. Xalıqtıń isenimin óziniń batırlıǵı, mártligi menen kórsetti.

Ziywar tek ǵana batır emes, sonıń menen birge ásker bası, opadar yar, óz súygeni menen birge xalıqtıń ǵamın, eldiń tınıshlıǵın qorǵawshı, eldiń baxtın oylawshı adamgershilikli hadal perzent. Sonıń menen birge Ziywar hadal kewilli, ádil basshı sıpatında da jırlanadı. Ziywarǵa Zernigar jurtındaǵı

Aynajamal degen qız ashıq bolıp qaladı. Bul xabardı esitken Ziywar onı izlep tawıw ushın kóp qıyınshılıqlarǵa dus keledi, oǵan úylenip baxıtlı turmıs keshirip atırǵanda oylamaǵan jerden óz tuwısqanı Janay hám Abaxan wázir

13 Сонда, wt-wy-бетлер.

36

molla iyshanlardıń sózlerine qarsı shıǵadı. Ol Ziywarǵa qattı batadı, ashıw qısıp batır olarǵa qattı soqqı beredi hám Xorezmde pútkilley tınıshlıq ornatadı.

Janay wázir obrazı.

Hásen xannıń balası Janay obrazında bir qansha qaramaqarsılıqlardı ushıratıwǵa boladı. Kópshilik dástanlarda batırdıń qarındası boladı. Bul dástandaǵı ayırmashılıq sonda onıń inisi boladı. Dástannıń basında Janay aǵası Ziywar menen birge ákesi Hásen xannıń jeńiliwine kózi jetip urısqa aralasadı. Aǵası Ziywar menen birlikte dushpanlarǵa qarsı gúres alıp baradı. Eki batır ulınıń barlıǵına Hásen xan biraz quwanadı hám xalıqtıń táǵdirin olarǵa tapsırıp, aq pátiyasın berip ruqsat etedi. Ziywar sıyaqlı Janay da Taqtapolattıń láshkerlerine keledi. Bul erliklerin jıraw bılayınsha sıpatlap:

Taqtapolat batırdıń

Láshkerine keledi, Láshkerge basshı er Janay, Eńiregen er edi,

Sansız láshkerlerine,

Márdanalıq beredi.

Qaraǵay nayza qolǵa alıp,

Arıslanday ıńıranıp,

Buwırqanıp burjanıp, Muzday temir qursanıp, Tulparǵa qamshı basadı, Kókiregi tasadı,

37

Gewirler kórip batırdı,

Aqılınan sasadı .14

-dep jırlaydı. Urıs maydanında hesh qanday jawdan qorıqpay mártlershe gúres alıp barıp óz elin jawdan qorǵaydı. Biraq, Taqtapolattıń óliminen soń Janaydı wázir etip tayınlaydı. Kúnlerdiń bir kúni Janaydı aǵası Er Ziywarǵa qarsı qoyadı. Biraq, Ziywar bulardıń islegen islerine qattı ashıwı kelip, olarǵa qattı soqqı beredi hám Xorezm elinde tınıshlıqtı saqlaydı.

Hásen xan obrazı.

Hásen xan obrazı-dástanda unamlı sıpatları menen kózge túsetuǵın obraz. Sebebi, ol Xorezm elinde Aqjúrim degen jerde xan bolıp, xalıqtı ádil basqarıp, eldiń abadanshılıǵın oylaǵan ádil basshı boladı. Taqtapolat óz shabarmanı Abaxandı jiberip, Hásenge bar, basına qayǵı-ǵam sal, Xorezmdi maǵan bersin, eger bermese ózinen kórsin, dáwletin, baxtın, aydın kóllerin, taxtın, eli menen xalqın óz erki menen bermese shawıp óltiremen dep atır,-

dep ayt, tezirek qayt dep buyrıq berdi.

Abaxan eline qaytqannan keyin, Hásen xan aspay-saspay alpıs eki

hámeldar, jetpis eki móhirdar, barlıq biyin jıynadı, ǵarrı janın qıynadı, ortaǵa shıǵıp Hásen xan, bularǵa qarap tolǵaydı .15

Usı bir qatarlardan-aq Hásen xannıń xalıq penen birge oylasıp is tutatuǵınlıǵı, hár bir islegen is-háreketlerin oylap qádem

14Ер Зий7ар , wu-wi-бетлер.

15Ер Зий7ар , qw-бет.

38

basatuǵınlıǵı, barlıq nárseni aqıl menen jeńetuǵınlıǵın jıraw júdá jaqsı jırlaǵan.

Bul Hásen xannıń basqa dástanlardaǵı patsha, xanlardan ayırmashılıǵın kórsetip otıradı. Bunday ádil xan basqa dástanlarda az ushırasadı.

Hásen xan aq kókirek, hadal niyetli basshı. Ol óz xalqına shın berilgen xan bolıwı menen birge eliniń ǵárezsizligin saqlap qalıw ushın óz janın, hátteki, eki birdey balaların da urısqa shıǵarıp, xalqın talan-taraj etpekshi bolǵan Taqtapolat basshılıq etken qalmaq láshkerlerine qarsı gúresiwge ruqsat beredi hám onıń jengen palwanların óltirip, Taqtapolattıń kúlin kókke suwıradı. Elde tınıshlıq ornatadı, eki xalıqtıń doslıǵın bekkemleydi. Urıstıń barısında Hásen xanda biraz albıraydı, sebebi Aqqozı atlı palwanınan ayrıladı, sol waqıtta biraz xalqı urıstı toqtatayıq, -dep keyin sheginedi. Biraq xannan eki birdey ulı eldiń ar-namısın óz qolımızdan bergenshe, olardıń qolında ólgenimiz jaqsı dep atasına kúsh-quwat baǵıshlaydı hám qaytadan sawash maydanında gúresiwge bel baylaydı.

Ulıwma Er Ziywar dástanındaǵı Hásen xan obrazı dushpanlardan óz elin qorǵay alatuǵın, olarǵa qarsı gúres alıp barıwda durıs basshılıq ete alatuǵın, azatlıq tárepdarı, dos penen dushpandı xalıqtıń ańına sińdirip, olarǵa durıs jol-joba bere alatuǵın basshı obrazı sıpatında ayrıqsha áhmiyetke iye xan ekenligin dástandı oqıw barısında bilip alamız hám bul qaharman obrazınıń dóretiwshi tárepinen ayrıqsha dóretilgenligi, basqa dástanlarda bunday

ádil xan obrazınıń ushıraspaytuǵınlıǵın kóremiz. Bul dástannıń Qurbanbay jıraw tárepinen ayrıqsha dóretilgenliginen derek beredi.

39

Taqtapolat obrazı.

Taqtapolat obrazı dástanda Hásen xan obrazına qarama-qarsı jasalǵan patsha obrazı bolıp, ol qalmaq eline Xorezmdi qosıp alsam dep jaman niyetlerin iske asırıw masqsetinde tınısh jasap atırǵan eki eldiń xalıqların búlginshilikke salıp, qanların suwday aǵızıp, ólilerdiń basların toptay domalatqan, óz basınıń qamın oylaytuǵın, xalıqtı ayawsız qırǵınǵa ushıratqan jawız niyetli basqınshı dushpanlıq is-háreketlerdi isleytuǵın qara niyet iyesi.

Tınısh, abadan turmısta jasap atırǵan Xorezm xalqına ǵul-ǵula salıp, onı basıp almaqshı bolıp, kúsh kórsetip óziniń wáziri Abaxandı Hásenge jiberip elge zorlıq etpekshi ekenligin bildiredi.

Urıs maydanında eki eldiń palwanları jekpe-jek gúreske shıǵadı. Hásen xannıń palwanı Aqqozı menen Taqtapolattıń palwanı Aqjúginis sawash maydanında gá shabısıp, gá atısıp, gá nayzalasıp, keshke shekem ayqasıp ullı qırǵın boladı. Biraq, qansha batırları, qarıw-jaraq, láshkerleri, palwanları bolıwına qaramastan Hásen xannıń xalqınan Taqtapolattıń láshkerleri jeńilip, qalmaqtıń shegarasında Besmazar degen jerde táslim boladı. Onı kórgen Taqtapolattıń láshkerleri jeńilip, qalmaqtıń shegarasında sasqalaqlap ne qıların bilmey, xalqına jan aybat penen aqırıp, zalımlıǵın asırıp, azǵantay qalǵan xalqına qáhárlerin ótkerip, óz basınıń ǵamın oylap bılay tolǵap turadı:

Kókshe tawdıń qublasında Bes mazar, Bul mazarda biz óltirgen bes er bar, Bizden kelip almaq bulardıń qanın, Sonıń ushın

ólmey qaytpas qaysarlar.

40

Endi qashsaq wayran bolar dalamız, Qarap bolar Emen qıyal qalamız. Qızım jesir, jigitlerim qul bolıp, Zar eńirer qatın menen balamız. 16

-dep xalqına qarap zar-eńirep turadı, xalqına Ziywar menen Janaydı

óltirmesek halıńız ne keshedi, deydi.

Biraq, bunı esitken Xorezm xalqı Hásenniń qattı ashıwı kelip, qızıp eki birdey balasın shaqırıp bolǵan waqıyanı birim-birim bayan etip, jáne jawdıń shapqanın xabarlaydı. Olar ólmey eldi jawǵa bermeymiz, ájel kelse alladan Xorezmdey el ushın sheyit ólip ketermiz dep, biri bas, biri qosshı bolıp, atabalalar xalqına qalqan bolıp, olarǵa qarsı gúreske atlanadı. Taqtapolat bulardıń bet alısınıń jaman ekenin sezip, óziniń qızı Aqtamaqqa bolǵan waqıyanı birme-bir aytıp beredi. Bul xabardı esitken Aqtamaq qattı ızası kelip olarǵa qarsı shıǵadı.

Er Ziywar dástanındaǵı Taqtapolat obrazı eldi basıp alıw, zulımlıq isleri menen shuǵıllanıwshı ekenligin jıraw sheberlik penen súwretlep bergen. Xannıń sırtqı kórinisinen-aq onıń zalım ekenligi kóz aldımızǵa keledi. Taqtapolattıń sırtqı kórinisin ayta kelip, qasında hámeldarları, dar, zindan pashshapları bar dep sıpatlaydı.

Oń jaǵında bes pashshap, Sol jaǵında bes pashshap, Xan aldında turadı, Aybaltası dástinde. 17

16Ер Зий7ар д1станы, IX том. ew-бет.

17Ер Зий7ар д1станы, IX том. quo-бет.

41