MD hám PQJ / Er Ziywar dástanınıń kórkemlik ózgesheligi

Bull urıs kórinisinde, urıstıń baslanıwında –urıs qaǵıydası grek mifindegi urıs qaǵıydasınday bolıp baslanadı. Hásen xan tárepten Aqqozı batır jekpejekke Taqtapolat tárepindegi Aqjúginis penen urısadı. Aqjúginisti jıraw reyimsiz Aqjúginis dep epitetlik kórkem súwretlew quralı menen kórsetedi.

Bull jerde Aqjúginis grek mifindegi Axilles obrazına uqsaydı. Grek mifinde N.A.Kun da Axilleske reyimsiz degen epitet penen kórsetedi. Grek mifinde Axil Gektordı urıs baslanbastan burın jekpe-jek gúreste Gektordı

óltiredi. Gektordıń inisi mergen Paris oqjay menen Axildi atıp óltiredi. Al Paris Menelay menen jekpe-jek urısta jeńilip óliyin dep atırǵan waqtında kúndi qara túnek basıp ketedi. Sol waqıtta shawqım baslanıp, eki táreptiń

áskerleri urıstı baslap jiberedi. Al, «Er Ziywar» dástanında Aqqozı reyimsiz Aqjúginistiń qolında jan tapsıradı. Bunıń óshin Hásen xan tárepinen Sárwanlı mergen Aqjúginisti atıp óltiredi. Taqtapolat tárepten Baysal batır shıǵıp Sárwanlı mergen menen gúresip jeńedi. Sárwanlınıń janı shıǵayın dep atırǵan waqtında Hásen xan batır urıs qaǵıydasın buzıp Sárwanlını aman alıp qalıw maqsetinde urıs qaǵıydasın buzadı.

Sol waqıtta Aqqozı

Qalqanın tutıp aldına,

Dushpannıń kewlin toltıradı,

Aldına tutqan qalqanı,

Jaw nayzasın sındırdı.

Aqqozı keyin shegindi,

Dushpanǵa nayza saladı,

Aqjúginis batır dep edi,

Aqqozınıń nayzasın,

52

Qolınan julıp aladı Nayzası qoldan ketken soń, Qáhárlenip Aqqozı. Qolına alıp qılıshın, Aqjúginiske uradı.

Qılıshı tiyip sawıtqa,

Shorta sınıp qaladı.

Arıslan tuwǵan Aqqozı.

Qılıshtan júdá boladı,

Jaraqsız jigit qalǵan soń,

Dushpanǵa qarsı baradı,

Aqjúginis batırdıń,

Jaǵasınan aladı.

Xorezmli Aqqozı, At

ústinen alıstı, Jaǵaǵa qollar salıstı,

Qoldan bermek abıraydı,

Márt jigitke namıstı.

Bul qatarlarda syujetlik kórinis grek mifindegi troya urısındaǵı syujetlik kóriniske uqsaydı joqarıda kórsetkenimizdey Aqqozı batır mártlershe jekpejekke atı shıqqan reyimsiz Aqjúginiske qolınan kelgeninshe gúres alıp baradı. Gúres maydanında Aqqozınıń qılıshı sınıp qalıp jeńiliwi turǵan gáp edi. Reyimsiz Aqjúginis buǵan qaramastan quralsız Aqqozını jawızlarsha alqımınan qarqıratıp shaladı, basın kesip aladı, nayzaǵa basın ildirip nar tekedey mayısıp xan aldına keledi, aq nayzasın qolǵa alıp nayzanıń basına Aqjúginistiń

53

basın ildirip maydanǵa qaray jollandı. Qarsı qarap xalkına batırıń bolsa jekpejek jiberip qızıǵın kórip-aq.

Bul qatarlarda jıraw Aqjúginistiń obrazın Axildiń obrazı menen teńdey súwretlegen. Troya urısında Axilda Gektordıń denesin at penen súyrep xalqına óziniń reyimsizligin kórsetedi. Oǵan shıdamaǵan Mergen Paris Axilldi oq jay menen atıp óltiredi, al «Er Ziywar dástanında» Aqjúginisten

ósh alıw ushın Sárwanlı mergen gózelep Aqjúginisti qaq mańlayına atıp

óltiredi.

Sol waqıtta Sárwanlı,

Aldına qalqan tutadı,

Aqjúginis atqan oq,

Aspanǵa qańǵıp ketedi.

Jeti qabat qara tastı, Sharq

úyirip ótedi, Segizinshi qabatı, Márwer tasqa jetedi, Ashıwlanıp Aqjúginis, Taǵı oqtı aladı, Sarı jayǵa saladı, Sárwanlını dál kózlep, Tolǵap tartıp qaladı. Qarsı turǵan Sárwanlı, Jalt beredi oǵına, Oǵı tiymey ketedi, Sırtta turǵan láshkerdi, Tek jaralı etedi. Quramsaqqa saladı,

54

Jáne bir oq aladı, Úsh mártebe atsa da Oǵı tiymey qaladı. Aqjúginistey batırdan, Atıspaq náwbet ótedi, Sárwanlıday batırǵa, Endi náwbet jetedi, Sárwanlı jawǵa saylandı, Quramsaqqa qol salıp, Surjayıl degen oq aldı, Sarı jayǵa qıstırıp,

Qos júrekti barladı. Giresti qattı tartqanda, Oǵı ketti atılıp, Sárwanlı atqan sarı jay, Aqjúginistey arıslannıń, Tumsıǵınan

ótedi.

Urıstıń dawamında jekpe jek gúreske Taqtapolat tárepten Baysal Sárwanlıǵa jekpe-jekke shıǵadı. Sárwanlı batır jekpe-jek gúreste Baysaldan jeńiledi. Eki batır alıstı aqırı janǵa salıstı, Sárwanlı haqqa jalbarıp pirlerge etti nalıstı, Sárwanlınıń belinen Baysal qattı qısadı, bir qısıwǵa shıdamay júregi awzına tıǵıldı. Sárwanlıday batırdıń awzınan qan ketkende, shıday almay Hásen xan qolına nayza aladı.

Nayzalasıp eki xan,

Birazdıń sorın qaynattı,

55

Eki jaqtıń láshkeri, Nayzalasıp, qılıshlastı, Taqtapolat, Hásen xan, Maydanda etti sawashtı. Sárwanlı menen Baysalıń, Ayqasa almay jazılsıp, Qaldı toptıń astında, Taqtapolat zalım xan, Qolına alıp qılıshın, Salıp ketti bir zamat, Sárwanlınıń basına.

Almas qılısh irkilmey,

Suwday kesip ótedi,

Sárwanlıday márt janı,

Jáhánnemge ketedi.

Bunı kórip Hásen xan,

Shıdamadı kúshine, Qáhári qattı keledi, Qınaptan qılısh aladı, Baysaldıń barıp janına, Kúsh penen qılıtssh saladı, Toptay qaǵıp gellesin, Tánnen júdá qıladı.

Taqtapolat patshanıń,

Láshkerleri kóp edi,

Xorezmli Hásen xan,

Dál ortada qaladı.

56

Lalawlasıp dushpanlar,

Tum-tustan qorshap aladı.

Mine usınıń menen biz «Er Ziywar» dástanındaǵı urıs kórinisin, ondaǵı qaharmanlardıń obrazların grek mifindegi troya urısındaǵı urıs kórinisine, salıstırıp ondaǵı syujetlik hám qaharman obrazlarınıń uqsaslıgın anıqladıq. Bunday uqsaslarda ádebiyattanıw iliminde tipologiyalıq baylanıslar dep ataydı.

Ziywar menen Erjanay obrazı:

Ziywar menen Er Janay, Tulparǵa qamshı uradı,

Eki birdey batırdıń, Kelbetine qarasań, Kimniń de kózi toyadı, Taqtapolat bulardıń, Aybatınan seskenip, Júregi suwlap baradı.

Mártler sawıp kiyedi,

Qaltıratpa tiyedi,

Sol waqları bolǵanda, Xorezmniń láshkeri, Eki jaqqa bólindi. Gáwirlerdiń qorıqqanı, Batırǵa anıq bilindi. Tilladan dabıl qaǵıldı. Sawashqa sap tartıladı. Ziywar menen Er Janay,

57

Láshkerlerge bas bolıp, Dushpanǵa oqlar atadı, Jawlardıń únin óshirdi, Quwıp kelgen gáwirlerge, Ájel mayın ishtirdi.

58

JUWMAQ.

Qaraqalpaq dástanları bir neshe ásirler ómir súriwi nátiyjesinde kóp ǵana jırawlardıń, kóp waqıyalardıń, atqarıwshılardıń, dáwirlerdiń, sol dáwirlerdegi tıńlawshılardan bizge jetip kelgen altın miryas bolıp uzaq dáwirler dawamında bolǵan waqıyalardı syujet quraw, obraz dóretiw, súwretlew qurallarınan paydalanıw qusaǵan dástúriy sıpatlawlardı jırawdıń jeke

ózgesheligine baylanıslı úyrenemiz.

Biz bul jumısımızda qaharmanlıq dástanlardıń biri bolǵan Er Ziywar dástanınıń kórkemlik ózgesheligine dıqqat awdardıq. Kirisiw bóliminde dástannıń jıynalıwı, izertleniwi haqqında sóz etiw menen birge I babında

дәстанның көркем өзгешелиги, II бабында ideyalıq baǵıtı hám obrazlardıń jasalıw ózgesheliklerine, sonday-aq dástandaǵı tiykarǵı ideya bolǵan watandı qorǵaw, el-xalıqtı sırtqı dushpanlardan azat etip, ǵárezsizlikti ornatıw ideyalarına, hám de dástandaǵı obrazlardıń xan, patsha, wázir, ata-bala, batır obrazları, sonday-aq palwan, molla, duwaxan, doslıqtı qorǵawshı qaharmanlar hám tolıp atırǵan personajlardıń is-háreketlerine birim-birim toqtap óttik.

Er Ziywar dástanı óziniń joqarı ideyalıq hám kórkemlik sapası menen,

óziniń kúshli xalıqshıllıǵı hám de batırlardıń mártligi, doslıǵı jaǵınan ayrıqsha áhmiyetke iye. Dástannıń basqa dástanlardan bir qansha

ózgeshelikleri bar. Onda ata-balanıń jawǵa qarsı gúresiwi, aǵa-ininiń urıs maydanında birge dushpanlar menen alısıwı. Xan shegingende eki birdey perzenttiń taban tirep patshaǵa qarsı gúres alıp barıwı, patsha sózin sóylegen wázirlerdiń Xorezm

xanı Hásenge baǵınıwı, xalıqtıń óz patshasın uslap beriwi.

59

Tuwısqanlar arasındaǵı (shuǵıl sózge eriwi) ala awızlıq, óz súygen jigitin basqa ashıq bolǵan qızı menen ushırastırıwı hám taǵı basqa da tolıp atırǵan epizodlar menen waqıyalardıń izbe-iz beriliwi dástannıń syujetiniń de kúshli bolıwına ayrıqsha tásir etedi. Dástandaǵı tiykarǵı ideya el-xalıqtı, watandı qorǵaw, sırtqı dushpanlardıń basıp alıwına qarsı gúres hám de ǵárezsizlikti ornatıw kútá ashıq hám kúshli jırlanǵan. Sonıń menen birge dástanda Xorezmliler menen basqa xalıq wákilleriniń doslasıwı, xalıqtıń basınan keshirgen tariyxıy waqıyaları da sáwlelengen.

Dástannıń baslı qaharmanı Ziywar obrazı hár tárepleme jetilisken jıraw tárepinen júdá sheberlik penen jasalǵan qaharman obrazı sıpatında kózge túsedi. Onıń ata-anasına, tuwǵan eline, xalqına, súygen yarına, doslarına bolǵan sadıqlıǵı, wapadarlıǵı júdá sheberlik penen jırlanadı. Atası albırap, jawdan sheginip atırǵanda atasına kúsh-quwat baǵıshlap, xalqına sóz berip, sóziniń ústinen shıǵıp mártlik etken bir sózli batır er obrazı bolıp dórelgen.

Ákesi Hásen ádil xan sıpatında súwretlenedi. Ol xalqınıń tınıshlıǵı ushın eki birdey ulın da urıs maydanına shıǵıwǵa ruqsat etken haq júrek, ádil xan obrazı sıpatında júdá jaqsı sıpatlıq belgilerge iye. Balası Janay obrazı da dástannıń basında jaqsı minez-qulıqqa iye boladı da, sońınan baxıt-dáwlet, mal-múlkke qızıǵıp shuǵıl sózlerge erip aǵası Ziywardıń soqqısın jeydi.

Toqtapolat obrazı óziniń eń jaman jawızlıq niyetlerin iske asıraman, xalıqtı basıp alaman, ózime baǵınıshlı qılaman, jerinsuwın, mal-múlkin tartıp alaman dep óz basınıń házligin oylap, dástan aqırında kúli kókke suwırılıp bárinen ayrıladı.

60

Dástanda óziniń unamlı tárepleri, dosqa sadıqlıǵı, joqarı adamgershiligi menen Záwriya obrazı ayrıqsha orındı iyeleydi. Ol Ziywardı qansha súyse de, oǵan qosıla almaytuǵınlıǵına kózi jetip, óz súygeni Aynajamalǵa qosılıp baxıtlı bolıwında úlken járdem etedi. Aynajamal obrazı da óz súygen yarı Ziywarǵa opadarlıǵı menen, muhabbat aldında dúnya mal, dáwlet, taxttıń hesh nársege arzımaytuǵınlıǵın dástanda dáliyllegen qaharman qız. Aqtamaq, onıń jeńgeleri Gúlimin, Zulfiya obrazları da óziniń jaqsı isháreketleri menen kózge túsedi. Baǵ iyesi Xanshayım, Sasuwar obrazları da dástannıń kórkinekórk qosıp tur.

Er Ziywar dástanınıń kórkemlik ózgesheligi bolǵan syujeti hám kompoziciyasınıń qurılısı kólemi jaǵınan, waqıyalardıń, epizodlardıń, kórkemlew quralları bolǵan metafora, metonimiya, dialoglar, monologlar, qosıq qurılısı, tariyxıy sózlerdiń qollanıw ózgeshelikleri hám taǵı basqalar sóz etiledi.

Ulıwma bul pitkeriw jumısımız kirisiw hám juwmaqtan basqa eki baptan turadı.

Ulıwma alǵanda Er Ziywar dástanı qaharmanlıq dástan bolıp, óziniń ideyası, syujeti, kompoziciyası, kórkemliligi kólemi jaǵınan bir qansha ayırmashılıqlarǵa iye dástan. Bul dástan ele de izertlewdi talap etedi. Sebebi, qaraqalpaq xalıq dóretpeleri arasındaǵı ayrıqsha belgilerge iye esteliklerdiń biri bolıw menen birge, biziń altın ǵáziynemizden orın alǵan ullı miyrasımız sıpatında úyreniwimiz kerek hám de pútkil dúnya júzlik mádeniy miyras sıpatında xalıqqa tanıtıw hám óz aldına izertlew jumısın júrgiziw aldaǵı wazıypalardıń biri bolıwı kerek dep oylaymız. Dástannıń

61