MD hám PQJ / Er Ziywar dástanınıń kórkemlik ózgesheligi

―Er Ziywar‖ dástanı haqqındaǵı maǵlıwmatlar jeterli dárejede az

bolǵanı sebepli, soǵan qaramastan dástannıń qaraqalpaq folklorında belgili orınǵa iye bolıwı Qurbanbay jıraw repertuarında da jańashılıq ekeni, házirshe

dástannıń variant, versiyalarının ushıramawına baylanıslı «Er Ziywar» dástanı ústinde kóp izertlew talap etetuǵının

dástanlar qatarında aktual másele e tip alıp shıǵıwımız orınlı bolar.

Bul dástan tolıq izertlew basqıshına alınbaǵanlıqtan, jáne de tartıslı pikirler, sın kóz-qaraslar bildirilip ótilse kórkemligi talap dárejesine juwap

bere alatuǵını sebepli, basqa aytılıp júrgen dástanlar qatarı xalıq názerine túsip júreginen bekkem orın aları sózsiz.

Sonday-aq, bul jumıstıń qurlısı retinde pitkeriw qánigelik jumısımızda kirisiw, juwmaq hám paydalanılǵan ádebiyatlar diziminen

tısqarı e ki bapqa bólip alıp qaradıq.

Hár bir bapta temaǵa sáykes joba dúzilip dástandaǵı tiykarǵı juwap izlegen sorawlarǵa juwap tabıwımızǵa jeńillik jaratadı. Biz, úyrenbekshi bolǵan «Er Ziywar» dástanınıń ideyası bastan-ayaq e ldi qorǵawda batırlıq is háreketler ushın talpınǵan, hár qanday qıyın máseleniń sheshimin tabıwda er júrekliligi, batırlılıǵı, onı eldi qorǵaw maqsetinde janın ájel oǵına qoyıwı Er Ziywar, Er Janay, Aq Júginis obrazına sińdirilip erlik, ádillik, keń peyillik, joqarı adamgershilik qásiyetleri jıraw tárepinen sheberlik penen kórkemlep berilgen. Bular búgingi kúni mámleketimizde ámelge asırılıp atırǵan milliy

ǵárezsizlik ideologiyasınıń jeti ideyasınıń birewi Kámil insan ideyası menen óz ara jaqın keledi.

12

Usı áhmiyetli principlerge tiykarlanǵan halda aldaǵı wazıypalar mına

mazmun túri boyınsha «Er Ziywar» dástanınıń kórkemlik ózgesheligin,

ideya-tematikasın ashıp beriw ushın xizmet atqaradı: « Kámil insan ideyası – hám milliy hám ulıwma adamzatqa tán mazmunǵa iye bolǵan, oǵan tán eń joqarǵı ruwxıy hám dene salamatlıǵın jám etken, onı bárhama jaqsılıqqa sharlaytuǵın ideya». Er Ziywar dástannıń bas qaharmanı bolıp, bunnan

keyingi obrazlar sisteması onıń átirapında júz berip xalıq ishinen shıqqan

ápiwayı adamlardıń xarakteri menen jawız niyetli kisilerdiń qılmısları barlıq

ózgeshelikleri bóliminde bolsa, syujetlik qurılısı haqqında hám motivleriniń dásturiy , jeke túrleri keń túrde sóz etiledi. Sonday-aq, syujeti menen qatar, dástannıń dóreliw dáwiri, toponimikalıq atamalar haqqında boljawlar ilimpazlar pikirlerine, tariyxıy faktlerge súyengen halda úyrenilip shıǵıldı.

Al, kórkemlik ózgesheliklerinde joqarıdaǵılardan kelip shıǵıp, dástanǵa sholıw jasaw niyetinde kórkem estetikalıq qurılǵan bayanlaw usılı, tili, Qurbanbay jırawdıń atqarıw sheberligi haqqında pitkeriw qánigelik jumısımızdıń mazmunına aylanatuǵının aytıp ótpekshimiz.

Ulıwma shártli materiallardı, pikirlerdi jıynaqlap alıp qaraǵanımızda, biz Er Ziywar dástanınıń qaraqalpaq folklorında ǵana emes, basqa qońsı xalıqlar ádebiyatında da óz ornına iye bolıw múmkinligin ayta kelip, házirgi momentte qaraqalpaq xalqınıń milliy dástanları aldında qatar alıp qarawımız maqsetke muwapıq keledi.

13

I BAP. Er Ziywar dástanı’nı’ń kórkemlik ózgesheligi

1.1.Syujetlik qurı’lı’sı’ hám kompoziciyası’

«Er Ziywar» dástanınıń kompoziciyası sheberlik penen jasalǵan. Dástannıń ayrım bólimleri, waqıyalar epizodlar bir-biri menen jaqsı baylanısqan. Dástandaǵı súwretlengen waqıyalardıń mazmunı tematikası jaǵınan bir neshe túrlerge bólinedi.

Hásen xannıń Taqtapolat penen urısıw Ziywar menen Janaydıń erligi, Abaqan menen Arsarınıń háreketleri, Qálenderdiń Ziywar menen ushırasıwı, Záwriya menen Ziywardıń doslıǵı, Aynajamaldıń xabarı Ziywarǵa keliwi, Janaydıń Aqtamaqqa qosılıw. Janay menen Abaqannıń Ziywarǵa atlanısqa shıǵıwı Ziywardıń Xorezm elinde tınıshlıq ornatıwı h.t.b. waqıyalardıń beriliwi dástannıń negizgi waqıyalarınan bolıp esaplanadı. Dástandaǵı tiykarǵı waqıya Er Ziywar Taqtapolat penen bolǵan gúresi bolıp tabıladı. Dástandaǵı hár bir waqıyalardıń mazmunı hár qıylı bolǵanı menen, olarǵa birbirine oǵada tıǵız baylanısqan hám sonlıqtan da bir tutas dástan bolıp qáliplesken. Sebebi, dástandaǵı qaysı bir waqıyanı alıp qarasaq ta jırawdıń sheberlik penen baylanıstırǵanın kóremiz.

Er Ziywar dástanındaǵı tiykarǵı syujet Ziywardıń Taqtapolat patshaǵa qarsı gúresiwi quraydı. Al, basqa waqıyalar usı syujetti tolıqtırıp otıradı.

«Er Ziywar» dástanınıń usınday quramalı bolıp bir neshe syujetlerden quralǵan. Dástandaǵı tiykarǵı waqıya eń áyyemgi zamanlarda bolǵan dep aytılǵan. Dástanda qıyalıy, diniy elementler de ushırasadı.

14

Ayrım waqıyalar erteklerge uqsaydı. Mısalı: Záwriya menen Ziywardıń

Zernigar jurtına barıp Aynajamal menen ushırasıwın alıp qarasaq duwanıń kúshi menen hár qıylı hádiyselerdiń bolıwı, bálelerden qutılıwı h.t.b. Soǵan qaramastan dástannıń syujeti bir tegis, izbe-izlik penen rawajlanıp otıradı. Dástandaǵı jáne bir ayırmashılıq tiykarǵı qaharmanlardıń tuwılıwı berilmeydi al, olardıń úlkeyip mektepte oqıp júrgen waqıyalarınan baslanadı hám usı waqıtları –aq eldegi siyasıy jaǵdaylardan xabar tawıp ózlerinshe el qorǵaw islerine aralasıp ketedi.

Dástandaǵı tiykarǵı waqıyalar batırdıń qaharmanlıq isleri menen baylanıstırılǵan. Dástanda urıs, basıp alıwshı patsha Taqtapolat tárepinen baslanıp, onıń nabıt bolıwı menen tamamlanadı. Urıstıń tiykarǵı sebebi de, óz basınıń ǵamın oylap dúnya, jer, suw, baylıq, baxıt dáwletke qızıǵıwshılıqtan baslanadı. Bul barlıq dástanlar ushın tán bolǵan belgi. Bul ápiwayıǵana urıs bolıp qalmastan ádillik hám ádilsizlik arasındaǵı azatlıq gúreske aylanadı. Sonıń ushında barlıq dástanlardaǵıday «Er Ziywar» dástanda urıs syujetlik jaǵınan da ideyalıq jaǵınan da bir-birine uqsas mısalı: Taqtapolattıń qısqa waqıt ishinde urıs ashıwı h.t.b.

Dástannıń tiykarǵı syujetindegi waqıyalar basqa dástanlardıń dástúriy syujetlik qurılıslarınan kóp ǵana ózgeshelikleri menen ayrıqshalıqqa iye. Ayırım dástanlarda ya, perzenti, ya atası dushpanǵa qarsı gúreske shıǵatuǵın bolsa «Er Ziywar» da ata-bala birge júrip dushpanǵa qarsı gúresedi.

Er Ziywardıń Aynajamalǵa ashıq bolıwı onı izlep ketiwi, Taqtapolat penen urısıp bolǵannan keyin boladı. Dástanda Ziywarǵa

15

Záwriyanın ashıq bolıwı, Aynajamal menen ushırastırıwı da basqa dástanlardaǵıday emes.

Dástannıń kompoziciyası tiykarǵı ideyası baslanıwındaǵı urısqa shaqırıq suwıq xabar urıstı keltirip shıǵaradı. Urısqa oqıp júrgen Ziywar menen Janaydıń aralasıwı Hásen xannıń jeńilisinen keyin zárúr edi, sebebi atası qattı albırap turǵanın da eki birdey perzenti súyenishi bolıwı menen jeńiske ushıraydı. Xorezm xalqınıń birigiwi dushpandı jeńiwge alıp keledi. Ziywardıń, Aynajamal menen Záwriyanıń doslasıwı da Xorezm elinde tınıshlıktı saqlawǵa sebepshi boladı. Janaydıń ákesiniń dushpanı bolǵan Taqtapolattıń qızına úyleniwi «Alpamıs» dástanındaǵı Alpamıs hám Gúlparshınnıń muxabbatına uqsas súwretlenedi.

Dástandaǵı waqıyalardıń kópshiligi urıstıń xabarı, urısqa tayarlanıw, urıs hám jeńis, urıstıń tamamlanıwı, qızdıń xabarı, qız izlew, ushırasıw, jeńis penen qaytıp keliw, toylardıń qırıq kún ótkeriliwi, qızlardıń qırıq qızı menen jasawı h.t.b. epizodlar dástúriy túrde berilgen.

«Er Ziywar» dástanında bastan aqırına xalıqtıń ótken dáwirindegi sotsiallıq turmıs jaǵdaylar berilgen. Xalıq batırı, palwanlar bay, xan, patsha, wazirler, periler, mollalar, duwaxanlar, sıyaqlı xalıqtıń hár qıylı jaǵdayların kóremiz. Olar xalıqtıń hár qıylı jaǵdayların, turmısın, kún kórislerin kórsetedi.

Mısalı: xanlar arasındaǵı qarım-qatnas, toy-mereke dástúrlerdiń, úrp-

ádetlerdiń saqlanıwı doslıq súyispenshilik hár qıylı xalıq oyınları, toylarda at jarısı, palwan gúres, qız-jigitler otırıspaları h.t.b.

16

Dástanda jáne bir jaǵday, qaraqalpaq xalqınıń ótken dáwirdegi turmısı anıq kórsetetuǵın kóplegen tariyxıy orınlar menen jer suw atamaları haqqında

maǵlıwmatlardıń beriliwi.

«Er Ziywar» dástanınıń kompoziciyalıq qurılısı, hár bir personajdıń

belgili ideyalardı bildiriwde qatnasıwı menen tıǵız baylanıslı, sebebi dástandaǵı mástan kempir, duwaqan ǵarrı, mollalar, Záwriya duwaqan,

Qálender bala h.t.basqalardı dástannan alıp taslawǵa ayrım is-háreketleri arqalı da baylanısıp, rawajlanıp otıradı.

Bunday epizodlardıń dástanda orın alıwı dástúriy súwretler bolıp, qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń syujet qurılısındaǵı erteklerge jaqın bolıp keliwi menen baylanısadı. Mısalı: pirlerdiń bolıwı, olardıń batırlarǵa

ǵamqorlıq etiwi h.t.b. ushırasadı.

«Er Ziywar» dástanında bunday «pir» óziniń pirlik qásiyetin jayıp

«qálenderlik» halǵa túsedi, real adam sıpatında keńes beredi.

Sırtqı dushpanlarǵa qarsı gúres hár bir qaharmanlıq dástanda hár qıylı sheshilgen menen bir maqsette eldiń azatlıǵın hám ǵárezsizligin saqlaw ushın sırtqı dushpanlar menen ayawsız gúreske baǵdarlanadı. Bul gúres «Er

Ziywar» dástanında patsha hám shaxzadalardıń basshılıǵında, olardıń

doslarınıń quwatlawı menen kórsetiledi.

Gúres máseleniń bir tárepin óz ishine alıp qoymastan eki jaqtıń (dostıń, dushpannıń) da taǵdirin ortaǵa saladı. Solay e tip gúres ádillik penen

ádilsizlik, dos penen dushpannıń tiresiwiniń túyini boladı. Usı túyin

shuǵıllanadı, xanlardı sıpatlawda, olardıń qasında darlarınıń, zindanınıń, patshalarınıń turǵanlıǵın aytadı. Batırdıń kelbetin kórsetiwge «omırawı besiktey» sarı, jay, nayza, qılısh penen qurallanǵan ústinde muzday sawıtı bar dushpannan qorıqpay alısadı.

«Áwelgi náwbet meniki», sońǵı náwbet senniki», náwbetimdi ber h.t.b. sıpatlawlar, sóylesiwler arqalı súwretlengen.

Patshalardıń qollarında jarqıraǵan aybaltasınıń barlıǵı h.t.b. kórinisler dástanda júdá óz ornı menen berilgen.

Dástanda wázirlerdiń aqılı menen xanlardıń is tutıwı ayırım wázirlerdiń

óz xanasınan waz keshiwi h.t.b. súwretlewler ushırasadı. Ulıwma alǵanda «Er

Ziywar» dástanınıń syujeti, kompoziciyalıq qurılısı, qaharmanlardıń isháreketleri, waqıyalar hár qıylı epizodlardıń beriliwi Qurbanbay jırawdıń dóretpesine tán bolǵan jeke ayırmashılıqlar arqalı dóregen Qurbanbay jırawdıń basqa jırawlardan óziniń kórkemlik sóz sheberligi menen ayrıqshalıqları bar ekenligin dástandı oqıw arqalı kóremiz.

«Er Ziywar» dástanı kólemi jaǵınan on bir mıń qatardan ibarat bolıp, tek

ǵana qosıqtan quralǵan. Usı qosıq qatarları arqasında jıraw waqıyalardı izbeiz berip, qaharmanlardı hár qıylı belgiler menen sıpatlap, turmıs waqıyaların turmısta ushırasatuǵın hár qıylı adamlardı, olardıń minez qulıqların óz ornı menen bayanlaydı.

Dástanda unamlı hám unamsız obrazlar menen usı qaharman obrazların tolıqtırıwshı hár qıylı minez-qulıqqa iye personajlarda óz sıpatların tapqan.

18

1.2. Dástannıń tili.

Er Ziywar dástanınıń tili jeńil, onda kórkemlew quralları bolǵan teńew, epitet, metafora, metonimiya h.t.basqalar qaharman obrazların jasawda, olardıń is-háreketlerin, jeke ózgesheliklerin kórsetiwde keńnen qollanılǵan hám kórkemlew quralların sheberlik penen xalıq turmısına sáykes paydalanǵan.

Jaw názeri qara tasqa,

Arıslanım aman keldiń be yamasa

Suńqarım aman keldiń be ,

Jan qozım , shekerim h.t.b.

sózlerinde aybatım , shıraǵım , Dizgenemniń quwatı , Mánzilim h.t.b. kórkemlikke iye sózler sheber qollanıladı.

Xalıqtı gewlep qoymaǵan

Aydarhaday jutsań da Bir tamaǵıń toymaǵan .3 yamasa:

Toppısı tozǵan, Sozǵanda eki dizesi qulaǵınan zárre ozǵan .4

3 Сонда, it-бет.

19

Emdey jalǵız balam ,

Kózimniń aǵı-qarası t.b.

Sinonim, omonim, sózler de jiyi-jiyi qollanılǵan.

Dástandaǵı qosıqlar bastan-ayaq tolǵaw túrindegi 7-8 buwınlı hám 11 buwınlı 4 qatarlı qosıqlardan, qız-jigitler soraw-juwaplarınan qurılǵan bolıp, jıraw tiykarınan jırlawǵa qolaylı etip islep shıqqan. 10-11 buwınlı qosıq qatarları da aralas keledi.

Mısalı:

Hásen xan bes erdiń qanın almaqshı, Baslarıńa aqırzaman salmaqshı, Kúshiń bolsa kórsetińiz qalmaqlar, Qorıqsań lashıń

Besmazarda qalmaqshı. yamasa 5-6 buwınlı 5 qatarlı qosıqlar: Xorezmli Hásen xan, Taqtapolat patshanıń,

Záhárli sózin esitip, Tula boyı túrshigip, Denesi laplap qızadı.

yamasa 7-8 buwınlı 4 qatarlı qosıqlar: Aq sút bergen ǵárip anam,

Kózińdi ash, balań keldi,

Qublaǵa hám janım kábam,

Ziyaratqa balań keldi.

4 Сонда, qyo-бет.

20

Bul qosıq qurılısındaǵı ırǵaqlar turaqlı emes, sebebi 11-12 buwınlı dialoglar da ushırasadı. Ayırım waqıtta waqıyanıń mazmunına sáykes uyqas tárepleri de ózgeriske ushırap turadı.

Dástandaǵı qara sózler onsha kóp emes, tek dástannıń basında ǵana 5-6 qatar qara sóz berilgen.

Ulıwma, dástandaǵı qosıq qurılısları hár qıylı buwınlardan turadı. Súwretlew usılları da bir qansha ózgesheliklerge iye. Bunda teńew, metaforalardan xalıqtıń tiliniń sheber baylıqları sıpatında sheber paydalanǵan.

Batırdıń kelbeti, xan, patsha, wázir, periyzat qızlar, attıń qanatınıń shıǵıwı, molla duwaxanlardıń túr-túsin súwretlew h.t.b. júdá orınlı berilgen.

Dástandı oqıp otırıp xalıq tiliniń oǵada bay ekenligine, sırlı, shireli sózlerdiń barlıǵına tásiyin qalasań. Kóp jıllar dawamında saqlanıp qalǵan soraw-juwaplar, ushırma sózler oǵada jiyi qollanıladı. Olar pikirdiń keńligi, sózdiń shireliligi, adamǵa jaǵımlılıǵı jaǵınan ayrıqsha dıqqatqa iye.

Qosıq qurılısındaǵı birgelikli seslerdiń tiykarında payda bolǵan uyqaslar, onıń kórkemliligin ádewir joqarılatıp tur.

Dástanda bunnan basqa da házirgi sóylew tilimizde siyrek ushırasatuǵın, biraq til tariyxımızda elewli ornı bar ayırım sózler de qollanılǵan. Mısalı:

ǵánim-adam degen mániste, shandam-waqtı xosh, kewilli, pirqaman-ilimli,

ónerli, mulaqat-kewlim toldı, muhayamanıq, múmkin, bawar-qabıl, murǵuzar-zawıq, máslik, izajat-húrmetlew, báwir-basqa dindegi adam, dabısurısqa shıǵarda qaǵılatuǵın zat, darǵazap-qattı ashıwlanıw, kábam-ata-anam, qalqan-oqqa, nayzaǵa qarsı tutatuǵın urıs quralı, porqan-awırıwdı káramat pene emlewshi,

21