MD hám PQJ / T.Qayıpbergenovtıń Qaraqalpaq dástanı trilogiyasında kórkem psixologizm
.pdf
II.1. Qaharman obrazın izertlewdiń teoriyalıq máseleleri
«Obraz-kórkem ádebiyat penen kórkem óner shıǵarmalarında turmıs haqıyqatlıǵın belgili bir usıllarda sáwlelendirgen jámiyetlik qubılıslar, tábiyiy kórinisler hám adamlardıń minez qulqı, ádep-ikramlılıǵı (xarakteri). Ádebiy dóretpelerde kóbirek obraz atamasında jazıwshı tárepinen súwretlengen insan minez-qulqı, onıń dúnyaǵa kózqarası, oy-pikiri hám sezimler álemi túsiniledi»1. Jazıwshı kórkem obraz arqalı dúnyanı ańlaydı, ózi ańlaǵan túsinikti hám óziniń ańlap atırǵan nársege emocionallıq múnásibetin sáwlelendiredi. Usı kózqarastan obraz ádebiyat hám iskusstvonıń pikirlew forması, usılı esaplanadı. Ádebiyatta jazıwshılar obraz arqalı tek ǵana jámiyetlik rawajlanıwdıń ulıwmalıq, ortaq bolǵan basil’ belgilerin sáwlelendirip qoymastan, al shıǵarmaǵa qatnasıwshı qaharmanlardıń jeke minez-qulıq belgilerin de ashıp beredi hám sol sebepli ol
ádebiyattaǵı «qaharman» túsinigi menen tıǵız baylanıslı. Al, bul nárse bolsa óz gezeginde jazıwshınıń qaharmanlardıń ishki ruwhıy álemin ashıp beriwdegi sheberligin keltirip shıǵaradı. Óytkeni, M.Gorkiy ayıtqanınday
«birew-saqıy, birew-sıqmar, birew-mıljıń, birew az sóyleydi, birew-mehriban, birew-tas bawır». Mine, bulardı óz ornında dóretpeniń negizgi baǵdarına baylanıslı ashıp kórsete biliw jazıwshı ushın ańsat emes. Demek, obraz terminin konkret insanǵa qollanıliwına qarap, obraz túsinigin tómendegishe táriyiplew múmkin: jazıwshınıń baqlawları tiykarında payda bolǵan, onıń fantaziyası nátiyjesinde dóregen, belgili bir ideyanı tasıwshı insan ómiriniń konkret hám ulıwmalasqan kórinisi obraz dep ataladı.
Eger de burın kópshilik ádebiyatshı-ilimpazlar tárepinen obrazlar jazıwshınıń estetik idealına sáykes keliwi yaki sáykes kelmewine baylanıslı shártli túrde ekige: unamlı hám unamsız obrazlar dep bólinip júrgen bolsa, házir bul atamalardıń ilimde hám kórkem ádebiyatta mánisiniń tarayıp baratırǵanlıǵın kóremiz. Sebebi turmıstıń ózinde de tap erteklerdegidey
30
sútten aq, suwdan taza adamlardı tabıw qıyın. Sonlıqtan da biz obrazlardı shıǵarmada tutqan ornı hám wazıypasına qarap ádebiyattanıwda túrlishe: personaj, bas qaharman, ekinshi dárejeli qaharman, xarakter, tip sıyaqlı terminler menen ataladı.
Kórkem shıǵarmadaǵı obrazlar óziniń shıǵarmadaǵı ornı hám atqaratuǵın wazıypasına qarap, eki túrli boladı. Eger personaj shıǵarma waqıyalarınıń orayında turıp, syujet waqıyaların háreketke keltirse, shıǵarma konfliktiniń sheshiliwinde jetekshi ról oynasa, jaziwshınıń alǵa qoyǵan ideyasın ashıp bere alsa, bunday personaj shıgarmanıń bas qaharmanı bolıp esaplanadı. Kóp jaǵdaylarda kórkem shıǵarma orayında bir emes, bir-biri menen teń wazıypanı atqaratuǵın bir neshshe obrazlar turadı. Bunday obrazlardın hár qaysısı bas qaharman bolıp esaplana beredi. Eger personaj kórkem shıǵarmanıń orayında turmasa da, qálegen bir tárepi menen jaziwshınıń alǵa qoyǵan ideyasın júzege shıǵarıwǵa, onı toltırıwǵa xızmet qılsa, bunday obrazlar ekinshi dárejeli obrazlar bolıp sanaladı.
Kórkem obrazdıń belgileri haqqında sóz ketkende, birinshi gezekte, onıń indviduallastırılǵan ulıwmalıq sıpatında kórinetuǵınlıǵına toqtalıw kerek. Barlıqtaǵı hár bir nárse-hádiysede túrge tán ulıwmalıq belgiler hám sonıń menen birge onıń ósine ǵana tán belgileri bar. Roman ushın obraz jaratıwda kórkem obraz tómendegi belgige iye bolıwi kerek: ulıwmalılıq, konkretlilik, indviduallıq, kórkem toqımadan paydalanıw, súwretlewde tásirsheńlikke erisiw. Bular kórkem obrazdıń belgileri bolıp, olardı shártli túrde, hár bir jazıwshınıń obraz jasawdaǵı tiykarǵı quralları dep atasaq qátelespeymiz.
Jazıwshı dúnyanı obrazlar arqalı kóredi. Onıń ushın janlı-jansız zat hám qubılıslardıń hámmesi de obrazlar dúnyası. «Obrazlı pikirlew barlıqta janlı baqlawdan, seziwden baslanadı hám Salıstırıw nátiyjesinde
1 Ахметов С., Есенов Ж., Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис: «Билим», 1994, 148-б
31
tuwılatuǵın jańdan-jańa sezimler hám qáliplesip, rawajlanıp baratuǵın ideyalar, pikirlerdiń sheksiz aǵımınan ibarat boladı»1
Tubalawshılıq jıllardaǵı qaraqalpaq xalqınıń basınan ótken mashaqatlı turmısı haqqında jazılǵan shıǵarmalar az emes. Biraq, ǵárezsizlik dáwirine deyin ótmish waqıyaları siyasıy ideologiyanıń oń’ qolı bolǵan socialistlik realizm metodı talaplarına say súwretlengenlikten, jazıwshılarımız ótmish waqıyaların qalıs hám haqıyqat túrde súwretledi dep aytıw qıyın. Álbette, bul dáwir waqıyaların súwretlewde ótkinshi ideologiya talaplarınan bas tartıp, ǵárezsizlik zaman kózqarasınan qálem terbetip atırǵan jazıwshılarımız da joq emes. Solardıń biri, belgili jazıwshı Sh.Seyitov bolıp tabıladı. Ol óziniń 1992-jılı jarıq kórgen «Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba» romanında usı dáwir haqıyqatlıǵın qalıs túrde súwretlewge umtılǵanlıǵın kóremiz.
II.2. Kórkem peyzaj hám onıń qaharman obrazın ashıwdaǵı áhmiyeti.
Ádebiyattıń qálegen janrındaǵıkórkem shıǵarmalarda qaharman
háreket etken sharayattı hár tárepleme súwretlew ushın da, olardıń ishki ruwxıy dúnyasın tereńnen ashıp beriw maqsetinde de tábiyat kórinislerin beriw úlken
áhmiyetke iye. Bunıń ústine hár bir ádebiy janrda peyzajdıń1 súwretleniw
ózinshelligi bar. Máselen, «Peyzajdı súwretlew prozalıq
shıǵarmalarda eki maqsette: sharayattı hár tárepleme obektivlestiriw ushın hám
qaharmanlardıń ishki dúnyasın tereńnen ashıp beriw usılı retinde de
alınadı».
Biz bul bapta T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq dástanı» trilogiyasında qaharmannıń ishki dúnyasın, tariyxıy sharayattı ashıwda kórkem peyzajdıń áhmiyetine toqtaymız.
«Qaraqalpaq dástanı» trilogiyasında kórkem peyzaj tariyxıy tulǵalar háreket etip turǵan tariyxıy sharayattı hár tárepleme súwretlew ushın
1 Худойбердиев Э. Адабиѐтшуносликка кириш. Тошкент: «Ўқитувчи» 2003, 47-б
32
qaharmanlardıń ishki ruwxıy dúnyasın tereńnen ashıp beriw maqsetinde jazıwshınıń súwretlenip otırǵan dáwirge qatnasın belgilewde úlken áhmiyetke iye qubılıs bolıp tabıladı. Ásirese, trilogiyanıń birinshi romanı bolǵan «Maman biy
ápsanası» romanında peyzajdıń ornı gúrewli. Bul romanda peyzaj súwretlenip atırǵan waqıyalarǵa oqıwshını alıp kiriwde,
XVIII ásirdegi qaraqalpaqlardıń ruwlıq jámiyetlik turmısındaǵı qaramaqarsılıqlardı beriwde, qaharmanlardıń xarakterin ashıwda oǵada úlken áhmiyetke iye. Álbette, biz romanda uzınnan uzaq sozılǵan tábiyat kórinislerin mayda shúydesine deyin súwret-leytuǵın, waqıyalarda óz aldına bólek túrde turǵan peyzajlardı ushıratpaymız. «Maman biy ápsanası» romanında peyzaj dinamikalıq xarakterge iye. Bul romanda peyzaj hár bir baptıń basında qısqa túrinde ushırasadı hám baplar arasında baylanıstırıwshı qural xızmetin atqarıw menen birge waqıyanıń bunnan bılayǵı rawajlanıwın, syujettiń baǵdarın belgilewde úlken
áhmiyetke iye. Peyzaj bir tárepten waqıyalardıń rawajlanıwı menen tıǵız baylanıslı bolsa, ekinshi tárepten qaharman xarakterin ashıwǵa da xızmet qıladı. Máselen, romannıń bas betinde Ǵayıp xannıń qaraqalpaq elindegi talantlı jaslardı anıqlap, birinshi saylaw máresimine baylanıslı ótkeriletuǵın jarıstan aldın mınaday peyzajdı oqıwımızǵa boladı.
«Juma. Jurt bul kúndi kútá isenimsizlik penen kútti. Sebebi, bul jerdiń tábiyatınıń ózi ózgermeli. Jaz ba, qıs pa, jıldıń qaysı máwsimi bolıwına qaramastan, kún ózgerip sla beredi. Jazda da ala-sapıran dawıl boladı. Alıs jaqlardan shań ákeledi, kóz ashtırmaydı, yamasa jawın boladı. Suwdan kiyimleriń etińe jabısıp, tislerińe shań kiredi. Eldiń xanı Ǵayıp xannıń minezi de usı jerdiń tábiyatına megzes. Qápelimde ózgeredi. Usı káranıń urıǵınday sál epkinge qıysayıp qala beredi. Sonıń aldın alıw kerek»2.
1Járimbetov Q/ Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis: «Qaraqalpaqstan», 2013, 54-b
2Қайыпбергенов Т. Қарақалпақ дастаны. Тарийхый трилогияю II китап. Маманбий әпсанасы. Нӛкис: «Қарақалпақстан», 1979.
33
Mine, usı onday úlken bolmaǵan peyzajdıń ózinen-aq oqıwshı birinshiden qaraqalpaqlardıń óz quwırshaq xanı Ǵayıp xanǵa degen isenimsizligi, ekinshiden,
bul adamnıń xarakterindegi turaqsızlıǵı adamlar arasındaǵı paraxat turmıstı ornatıwǵa umtılmaytuǵınlıǵı, sol sebepli eldiń sırttan kelgen jaw aldında qorǵawsızlıǵı anıq kórinip turadı.
T.Qayıpbergenovtıń bul romanındaǵı peyzajdıń xarakterli belgisi sonda, bunda peyzaj, yaǵnıy, tábiyat kórinisi adamlardıń arasındaǵı qatnasqa kontrastlıq usılda súwretlenedi. Romannıń qaharmanlarınıń arasında birbirewge degen isenimsizlikke, olar arasındaǵı túsinispewshilikke, qayǵılı waqıyalarǵa peyzajda kóbinese quyashlı kúnler, báhár kórinisleri, qorshaǵan ortalıqtaǵı ájayıp tábiyat
kórinisleri qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı, mına peyzajdı alıp kóreyik:
«Quyashlı kúnler kóbeydi. Bawırına abılaysańnıń selin sińdirgen saqıy jer birotala iyip,janlı jániwar ushın jasıl gilemin betine tósedi. Uzaq-uzaq dalalarǵa kóz jiberip qaraw, biyikten oyǵa túsiw, oydan biyikke kóteriliw kewilli. Biraq, bul
sulıwlıqtıń iyeleri - adamlar, kóz-kórgenine masayrasqan menen ishlerinde ele
túyin jatır. Bul túyin abılaysańnıń jawınınan keyingi dúgisken eki awıl atlılarınıń bultınan dóregen kóz jas túyini. Jibitiw ushın elede kóp-kóp quyashlı kúnler kerek». Bunday xarakterdegi peyzajlardı romannıń kórkem júkti qubılısınan kóplep ushıratıwǵa boladı. Biraq, peyzaj romannıń qaysı jerinde qollanbasın ózine jarasa kórkem alıp júretuǵınlıǵınıń gúwası bolamız. Sonı aytıw kerek, kórkem peyzaj
romannıń qurılısındaǵı bayanlawshınıń |
káypiyatı, onıń súwretlep |
atırǵan |
waqıyalarǵa qatnası menen tıǵız baylanıslı ekenliginiń gúwası bolamız. |
Eger |
|
de |
peyzaj qayǵılı waqıyalarǵa |
|
baylanıstırılıp súwretlense, onda tragediyalıq sıpatlardıń basım bolıwı xarakterli bolıp keledi. Al, quwanıshlı waqıyalardıń aldında keletuǵın kórkem peyzajdıń tili
óziniń kóterińki boyawlarǵa baylıǵı joqarı poetikalıq káypiyatqa tolı ekenligi menen
34
xarakterlenedi. Máselen, romanda Maman biy basshılıǵındaǵı qaraqalpaq elshileriniń Rossiya patshası elizaveta Petrovnaǵa atlanǵandaǵı quwanıshlı jaǵdayǵa baylanıslı súwretlengen tómendegi peyzajdı alıp qarayıq.
«Báhár!» Jıldıń bul máwsimi gúllán názikliktiń, joqarı muhabbattıń jaqsılıqtıń bası, quwanıshtıń saǵası. Sonlıqtan da, «báhár!» degende
«áh!» dep, ya ókinishli, ya quwanıshlı kúnin eslep, jambasına bir urmaytuǵın insan bar ma dúnyada? Báhár jaqsı kelse, isiń rawaj, jambasqa urılmaydı, qollar ókinish tarına tiymeydi.
1743-jıldıń báhári, hesh báhárge usamadı, ózgeshe boldı. Sırdáryanıń tómenin mákan etken qaraqalpaq eli ushın kórilmegen, kútilmegen quwanısh penen baslandı, ullı keleshektiń úmit saǵası bolıp baslandı. Endi bunnan bılayda ómir bálkim quwanıshǵa tolı, tınıshlıqta óter. El tozǵaq emes, jemisli elge aylanar, janjaǵınan jaw kelmestey tawtastan qorǵan salınar, sebebi, bir keláta el usı
ármanların ózleriniń dilwarsheshen ulları arqalı keń paytaxt rus eline jiberdi. Joqarıda keltirilgen peyzajdan kórinip turǵanınday-aq, bayanlawshınıń tilinen
berilgen bul tábiyat kórinisi barınsha janlandırılıp jiberilgen. Tábiyat máwsimindegi báhár ayı adam balasınıń jaslıq shaǵı, onıń ózi eli ushın iygilikli maqsetlerge erisiwge umtılıw tilegi, óz watanın sırt el basqınshılarınan, urıslardan qutqarıwǵa háreket etiwi menen júdá tıǵız baylanısta súwretlenedi. Bunı biz
«Maman biy ápsanası» romanında ekinshi bóliminiń basında súwretlengen joqarıdaǵı peyzajdan kóriwge boladı. Bul peyzajdan bayanlawshınıń Maman biydiń óz elin, óz xalqın aman saqlap qalıw maqsetinde onıń qúdiretli Rossiya patshalıǵınıń puxarası bolıw tilegen tolıq quwatlaytuǵınlıǵın anıq kórsetiwge boladı.
Sankt-Peterburgqa xalqınıń atınan jazılǵan ant qaǵazın alıp baratırǵan Maman basshılıǵındaǵı elshiler toparınıń keypiyatın tómendegi peyzajdan kóriwimizge boladı.
35
«Mamanlardıń jańa niyetine tábiyatta járdem etkisi kelgendey, hawa rayı kúnnen-kúnge jaqsılanıp baratır. Aspanda quyash jarqırap, orıs patshalıǵınıń keń jerleri olardı jazǵa qaray kiyinip atırǵan kók lipasları menen uzatıp báhárde jarıq dúnya kórgen hár ósimlik, ǵarrı aǵashlarda payda bolǵan hár bir jas shaqa, hár bir kók japıraq, qaraqalpaq elshilerin kórgenine más bolǵanday sıtırlasıp, maysalar
ırǵalısıp, olarǵa haq jol tilegen yańlı bas iyip qalıp atır».
Jawgershilik jıllarınıń búlginshiligin, ele óz aldına mámleketin basqarıw sistemasın dúze almaǵan, qazaq xanlarınan ǵárezli qaraqalpaqlardıń ayanıshlı awhalın súwretlewde roman waqıyaları menen qarısıp ketken peyzaj «Maman biy
ápsanası» sında ózinde salmaqlı kórkem funkciyanı alıp júrgenligin kóremiz. Bunı biz jawgershilik jıllarınıń álamatı súwretlengen tómendegi peyzajdan kóre alamız:
«Jawǵa sırın aldırǵan qaraqalpaq biylerine quday da qırın qaradı. Suwıq kúnnen-kúnge ótkirlesip, ısqırǵan dawıl kisini betletpeydi. Turaqsız dawıl. Bir maydanda batıstan arqaǵa, arqadan shıǵısqa, jáne birden batısqa aylanıp ketedi.
Áptada adamlar qayaǵınan kútinse, dawıl jáne kútinbegen jaǵına ózgeredi, qullası, páteńge keltirip, jaqpas jaǵınan shıǵıp turıptı. Misli jawǵa bolısqan qarlı boran qayaqtan esse de, qalay esse de awıllar ústinen bir qıylı jańǵırıqlar aydap turdı».
Biziń názerimizdi eline jaqsılıq, awızbirshilik tilegen, qudiretli mámleket orıslardıń qol astına ótse elin túrli jawgershilikten aman boladı dep oylaǵan er azamat Maman biydiń óz dáwiriniń urıwlıq pıtırańqılıǵınıń, awızbirshi-liksizliktiń, urıwlar artta qalıwshılıqtıń, óz xalqın izine tolıq erte almay alasapırandı dáwirdiń qurbanı bolǵan Maman biydiń tragediyalıq awhalı romannıń eń aqırında júdá qayǵılı boyawlar menen súwretlengeniniń gúwası bolamız. Bunda Maman biy menen usta Petr Borodinniń bir túnde ólip shıǵıwı usıǵan baylanıslı bayanlawshınıń tilinen tómendegidey berilgen tábiyattıń ılaysańı menen
36
adam balasınıń qırsıqlıǵın, tómendegi qatarlar oqıwshınıń júregin lárzege saladı. Jáne de romannan úzindiler keltireyik:
«Áne, sonnan berli qansha-qansha zargiryanlıqlarǵa sebepshi gá nóserli, gá qarlı, gá boranlı, gá kóshelerden qan aǵızǵan hásiretli kúnler túnler menen, túnler kúnler menen awmastı, júwensiz Ámiw eki jaǵın kemirip keń peyilli Aralǵa qanshadan qansha qoqım ákelip quydı... Araldıń qubla ernegindegi qol sharshıday jerdi mákan etken az sanlı qaraqalpaq xalqı usı ullı Aralǵa usap qansha-qansha zaman qoqımın juttı, biraq bárin boyına sińdirip baqtı. Ne degen jan talasları ne degen zarlı dáwranlar umıtılıp ketti. Sonnan umıtılmay qalǵanı -Maman biy menen orıs ustasınıń qábiri Ámiwdiń Aralǵa quyıp, dushshı suw menen ashshı suwdıń birige almay, qaynawıtlap atırǵan jerindegi suw astına shókken bir keshkene atawda ekenin tastıyıqlawshı bir ǵana ápsana - usı «Maman biy ápsanası».
Kórkem peyzajdıń áhmiyeti T.Qayıpbergenovtıń «Baxıtsızlar» romanında da dawam etedi. Belgili bolǵanınday-aq, bul romanda qaraqalpaqlardıń XIX ásirdegi Xiywa xanınıń qol astındaǵı ayanıshlı turmısı, olardıń óz ǵárezsizligi ushın júrgizgen gúresleri, bul joldaǵı tragediyalıq jaǵdaylar óziniń realistlik súwretlewlerin tapqan. Romanda Aydos biy, esengeldi biy, Begis, Mırjıq t.b tariyxıy tulǵalardıń obrazları áhmiyetli rol oynaydı. Bul romanda da peyzaj jazıwshı tárepinen qaraqalpaq xalqınıń turmısın, kún-kóris tirishiligin esapqa alǵan halda jasaladı. Burınnan, belgili bolǵanınday-aq, qaraqalpaq xalqı ásirlerden
ásirlerge diyxanshılıq, sharwashılıq penen teńdey shuǵıllanǵan. Usı ózgeshelik tómendegi qatarlarda da júdá utımlı berilgen:
«Begis penen Mırjıq kútá qolaylı qonıs ornın tapqan. Bir jaǵı balıǵı mol kól, bir etegi basıw, suwı qaytıwdan arpa, biyday ekse boladı. Qawın, asqabaq egiwge de ıńǵaylı, dáryaǵa da tiyip, kerek bolsań, jap qazıw múshkili awır bolmaydı. Ekinshi jaǵı keń mal jaylawı. Úshinshi tárepi jıńǵıl menen qamıs aralas toǵay, bunısı qısta hám ıq, hám otınǵa
37
qolay. Tórtinshi tárepi órkesh-órkesh qum, ashlıqtan báhárge jetkenler geshir ornına kósik izlep-aq kúneltedi»1.
Bul keltirilgen úzindiden kórinip turǵanınday-aq, qaraqalpaq xalqınıń kún kórisi, jasaw jaǵdayın tábiyattan ajıratıp qarawǵa bolmaydı. Kóldegi balıq, suwı qaytqan jerge egilgen dán, qawın, asqabaq ekinshi jaǵınan maldıń hár qıylı túrleri qaraqalpaqlardıń jasawınıń tiykarǵı derekleri bolǵan. Bul nárse roman waqıyaları súwretlengen XIX ásirde de tolıq saqlanǵan. Jazıwshı Tóremurat suwpınıń sebebinen Begis penen Mırjıqtıń óz aǵası Aydostan bólinip shıǵıwı, olar arasındaǵı qaramaqarsılıqtıń tereńlesiwi, sol sebepli pútkil qaraqalpaq eliniń tolısınıń shaypalıwı júdá sheber túrde súwretlengen. Sonı aytıp ótiw kerek
«Baxıtsızlar» romanına kelip, peyzajdıń qollanılıw muǵdarı azayatuǵınlıǵınıń gúwası bolamız. Bunıń sebebi, biziń oyımızsha, dóretpe syujetiniń sonday tez hám irkinishsiz túrde rawajlanıwı syujetten tıs element bolǵan peyzajǵa orın qaldırmaǵanday. Sebebi, peyzajda yaǵnıy tábiyat kórinislerin súwretlegende syujettiń rawajlanıwı az da bolsa toqtap turıladı. Al, bul nárse «Baxıtsızlar» romanınıń keskin konfliktte qurılıwı sebepli peyzajdıń kóp qollanılıwına múmkinshilik tuwdırmaytuǵın sıyaqlı:
«Gúzdiń ortańǵı ayı ayaqlansa, Jańadáryaǵa qıs kirdi dese boladı. Gá jawın burshaqqa aylanadı, qar epelekleydi. Samalı da shımırı, shımshıp esedi. Ushı qıyırsız jazıq dalanı jaypap esken samal qańbaqtı turaqlatpay quwıp, jarılǵan sobıqlar menen qamıs úpeleklerine qosa jerden shań kóterip, kózdi ashtırmay tur. Dumanǵa megzes úpildirik aralasqan shańǵıtqa úyrenisken qos atlı tábiyattıń bul zulımlıǵına ırıq bermey, záńgileri tiye qatarlasıp, jayparaxat sóylesip kiyatır. Samal qansha uytqıǵan menen olardıń túw sırtınan edi».
Adam tábiyattıń qushaǵında gózzal turmıs keshiriw ushın belgili dárejede jaǵday zárúr. Tábiyatqa sanalı qatnas bolǵan jaǵdayda ǵana
1 Қайыпбергенов Т. Қарақалпақ дастаны. Тарийхый трилогия. II китап. Бахытсызлар. Нӛкис:
38
tábiyat baylıqlarınan aqılǵa muwapıq paydalanǵanda ǵana unamlı jaǵdaylar saqlanıp turıwı múmkin. Sonlıqtanda tábiyattıń bergen apatı bul hámmesinen de awır. Romanda tábiyattıń apatı nátiyjesinde xalıqtıń turmısına jáne de keri tásir etkenligin, adamlar arasındaǵı óz-ara qatnastıń úziliske túsiwine sebepshi bolǵanlıǵın aytıw menen birge, dáwir teńsizligin ashıp beredi.
«Kún ótken sayın quyash shıjǵırıp, Xorezm shuqırındaǵı barlıq janlı maqluqattıń dińkesi qurıp baratır. Jazıq-jazıq dalalarda, qumlıqlarda ósken biraz túrli shópliklerge ıǵal jetpegenlikten be sona shıbınlar menen hárrelerdiń aq qanatı sırt-sırt sınıp turıptı.
Tábiyattıń bul apatı da adamlardıń jan sezimlerinde ómirge tiksiniw payda qılıp, urıwlar, awıllar arasındaǵı qatnaslar úziliske tústi. Tosattan diydarlasqanlar da bir-birine gúdiklenip qaraydı».
Bul mısalda sóz etilgen waqıya tek ǵana tábiyattıń súwretleniwi bolıp qalmastan, al xalıq turmısı menen de tıǵız baylanıslı bolıp tabıladı. Bunda jazıwshı xalıqtıń awır turmısın, ótkirlestirip beredi. Bunda adamlardıń awhalı sona, shıbın menen hárrelerdiń epkinlerine shıdamay sırt-sırt sınıp atırǵan shóplerge megzetedi. Demek, bul jerde qayǵılı peyzaj ózinde psixologiyalıq júkti alıp júredi. Tábiyattıń kórinislerin qayǵılı bolıw menen súwretlew jazıwshıǵa adamlar arasındaǵı qarımqatnaslardıń shiyelenisiwin, urıs-qaǵıslardıń kóbeyiwin súwretlewge járdem beredi.
Endi usı romannan jáne bir waqıyanı alıp kóreyik: «Júregi ulı dúpildi bolıp kiyatırǵan Qabıldıń quwanıshı tábiyattıń búgingi kórinisi menen baylanısıp ketedi. Hawa rayınıń ashıq kúnniń jarqırap turǵanına óziniń barlıq táshwishlerin, qayǵıhásiretlerin waqıtsha bolsa da umıtadı. Jolda kiyatırıp átirapqa qayta-qayta qaraydı. Rasında da, bul átiraptıń tábiyatı hár qashanǵıdan da gózzal edi. «Maman sheńgel» dep atalǵan jer Ámiwdárya menen Xiywanıń ortasındaǵı sınaptay jaltırap aqqan bir
«Қарақалпақстан», 1979.
39