MD hám PQJ / T.Qayıpbergenovtıń Qaraqalpaq dástanı trilogiyasında kórkem psixologizm

Biraq, kórkem psixologizmniń folklorlıq shıǵarmalarda súwretleniwi menen realistlik shıǵarmalarda súwretleniw jaǵdayların bir dep qarawǵa bolmaydı. Sebebi, folklorlıq shıǵarmalardıń dórewi xalıqtıń jámiyetlik sanasında, basqasha aytqanda, kórkem oylardıń áde?ir tómen dárejede rawajlanǵan dáwirine tuwra keledi. Bul dáwirde xalıq ómir haqqında, turmıs haqqında, qullası, ózlerin qorshaǵan obektiv reallıqtı tar mánide túsingenlikten, folklorlıq shıǵarmalardaǵı waqıyalar, adam xarakterleri obektiv turmıs shınlıǵınan kútá uzaqta súwretlenetuǵın edi. Olardaǵı qaharmanlar atsa oq ótpeydi, shapsa qılısh kespeydi, qanday qıyınshılıqlar bolsa da jeńedi, qay jerge barsa da sol jerde jeńiske erise beredi. Yaǵnıy, ol shıǵarmalarda turmıs haqıyqatlıǵı menen kórkem haqıyqatlıqtıń arasındaǵı shártli túrdegi sáykeslikke hámme waqıtta itibar berile bermeydi. Kórkem psixologizm jetilisken formada realistlik ádebiyatta ǵana óziniń durıs súwretleniwin taptı. Solay da, folklorlıq shıǵarmalarda psixologizm realistlik

ádebiyattaǵı jetilisken psixologizmniń tabıslı túrde ámelge asırılıwı ushın negiz tayarlanadı.

60-jıllardaǵı qaraqalpaq prozası ádebiyatımızda burınnan bar qaharman obrazın jasawdıń principin táriplewden, qurǵaq bayanlawdan kem-kemnen kórkem psixologizm principine ótiw menen xarakterlenedi. Prozamızda xarakter jasawdıń kórkem psixologizm principiniń qáliplesiwi kóplegen jazıwshılarımızdıń shıǵarmalarında, ásirese, T.Qayıpbergenovtıń shıǵarmalarında anıq kózge taslanadı.

60-jıllardan baslap házirgi dáwirge shekemgi aralıqta T.Qayıpbergenovtıń «Muǵallimge raxmet» povestinde, «Sońǵı hújim» romanında, «Suwıq tamshı», «Uyqısız túnler» povestlerinde, «Qaraqalpaq qızı» romanında, «Qaraqalpaq dástanı» trilogiyasında, «Tánhá ózińe málim sır», «Qaraqalpaqnama», «O dúnyaǵa atama xatlar» roman-esselerinde qaharman xarakterin jasawda psixologizm principi tabıslı túrde ámelge asırıldı.

10

T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq dástanı» romanında usı kórkem psixologizm principiniń ekinshi tárepi arqalı ómirdiń rawajlanıw baǵdarın ashıp berip xarakter hám sharayattı anıń túsindiredi. Psixologizmniń úsh túri bar: jazıwshı psixologizmi, sharayat psixologizmi, qaharman psixologizmi. Sonnan qaharman psixologizmi dıqqatımızda boladı, olardıń hámmesi jóninde aytıladı.

«Qaraqalpaq dástanı» epopeyasınıń júzege keliwinde de joqarıdaǵı aytıp

ótkenimizdegidey ana tábiyatımızda burınnan kiyatırǵan «qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń tájiriybeleri», «bibliografiyalıq usılına qurılǵan dástanlardıń tájiriybeleri», «olardaǵı qıyalıy hám turmıslıq waqıyalardı súwretlewde qaharmannıń psixologiyalıq sezimlerin beriw tájiriybeleri» kúshli tásir etti. Jazıwshı óziniń bul shıǵarmalarında da dáslepkilerindegidey sol dáwirdiń haqıyqatlıǵın, sol jámiyettegi turmıstıń ortasında, xalıq ushın áhmiyetke iye máseleler ushın gúres alıp barıwshı adam xarakterlerine psixologiyalıq tallaw jasaw arqalı ashıp beredi.

«T.Qayıpbergenov tariyxıy fakt penen óziniń kórkem atın bildiredi. Sebebi, avtordıń kórkem atınan dóregen waqıyalar menen qaharmanlar tariyxıy shınlıqqa baǵındırıladı».

Jazıwshınıń dóretpesinde tariyxıy roman dóretiwshilikte ózine tán usınday

ózgesheliklerin Q.Kamalov óziniń maqalasında jaqsılap kórsetip bergen. Sonlıqtan jazıwshı bul trilogiyasında Maman biy, Aydos biy, Ernazar biy obrazların ózleri jasaǵan jámiyettegi ózine tán belgilerin, qıyan-kesti waqıyaların, olardıń oypikirlerinde, háreketlerinde ishki jan dúnyasında sáwlelendirip, júreginen ótkeriw arqalı bar jerinde tariyxıy dereklerge súyenip, joq jerinde óziniń kórkem oyı arqalı kepserlep ashıp beredi.

Endi, usı «Qaraqalpaq dástanı» atlı trilogiyanıń úsh kitabına da qısqasha toqtap ótpekshimiz. Tiykarınan bunda Maman biy, Aydos biy, Ernazar biy, Qumar analıq hám bir qansha basqa da qaharman xarakterlerindegi kórkem psixologizm principiniń ashıp beriliwine toqtap ótemiz.

11

Maman biy jasaǵan zaman bizden alısta bolsa da aǵartıwshılıq oyınıń mazmunı, xalıqqa, elge bolǵan mehri, súyispenshiligi jaǵınan bizge jaqın hám qádirli. Maman biydiń basqa xalıqlardıń wákillerine húrmet penen qatnas jasawı onıń óz xalqına degen tereń mehir-muhabbatınan kelip shıǵadı.

Tariyxıy shınlıq tiykarında roman syujetiniń rawajlanıwı hár bir baslı qaharman obrazın jasawdaǵı waqıyalardıń rawajlanıwın hám shiyelenisiwin xarakterleytuǵın turmıslıq koloritlerdiń beriliwi arqalı hár bir qaharman obrazındaǵı ishki keshirmelerin ótken dáwirdegi zarlı turmısın hám bul joldaǵı gúreslerin, qaharmanlardıń qálegen ármanların hár tárepleme sheberlik penen kórsete alıwına toqtap óteyik.

Romandaǵı oraylıq waqıyalardı rawajlandırıp, koloritlestirip otıratuǵın qaharman obrazları sıpatında xalıqtıń erkinlikke umtılıwın shólkemlestiriwshilerdiń biri bolǵan orazan batır, onıń balası Maman biy, Murat shayıq, Írısqul biy, Kuzma Borodin, Ayǵara biy, Sedet kerey, Amanlıq, Almagúl, esengeldi, Ǵayıpxan, Abılqayır h.t.b. kóp sandaǵı biy hám bahadırlardıń obrazları berilgen.

Romandaǵı bir qatar waqıyalar Murat shayıq, Maman biy, Írısqul biy, Almagúl hám Amanlıqlardıń átirapına jıynastırılıp, jazıwshı tariyxıy oraylıq syujetti rawajlandıradı. Romanda tómengi qaraqalpaq eliniń batırı, xalıqtıń erkinlikke umtılıwındaǵı ata-babalardıń tilek ármanların jańǵırtıwshı iri tulǵa sıpatında orazan batırdıń obrazı berilgen. Romanda orazan batır haqqında da bul tariyxıy bolǵan adamnıń xızmetin durıs kórsetiwge háreket etken. Orazan batırdıń obrazın dórete otırıp, onıń batırlıq hám mártliklerin kórsetiw menen birge jazıwshı qaharman xarakteriniń psixologizmin sheber jetkere alǵan. Qaharmannıń hár bir aytqan sózlerin, násiyatların bere otırıp, onıń aqıllılıǵın, danalıǵın jáne bir mártebe kórsetiwge háreket etken.

13

Mamannıń biy saylawında jeńiwi, Ǵayıpxannıń gápleri, esengeldini emes, Amanlıq jetimdi atqosshı etip alıwları Qońırat yabı urıwları arasında keskin tartıstı keltirip shıǵaradı. Mamandı óltiriw niyeti sezilgen Qońıratlı Jandos baydı Mamannıń óltiriwi, ákesi orazan batırdı qun alıw shárti menen qurbanı bolıwǵa ulı ushın májbúrleydi. Usı jerde orazan batırdıń olar aldındaǵı ulına bergen násiyatları kútá tásirli berilgen:

«durıs islegenseń perzentim, bári bir ol orıs bendelerdi jigerli birew bosatıw kerek edi, «minseń biyikke» degen gáp bar, orıslarǵa arqa súyew tawǵa arqa súyew menen, elińe tawdan qorǵan salıw menen barabar, perzentim, orıs sawdageri saǵan jawırınshańız joq degende ırasın aytqan...jetimlerden birewin atqa mindirgen de aqıl bolǵan. Abılqayırxan túlki xan. Onıń «shań jutasań» degeni qorqıtqanı. Izinde jigitleri bar adam qorqaq bolmawı tiyis. Orıslarǵa tezirek qosılıwdıń, taw qorǵanǵa tezirek tasalanıwdıń ǵamın jew elimniń ǵamı, elimniń namısı» dep atababalarımızdıń orıslar menen bolǵan doslıǵın, házirgi waqıtta Abılqayır menen bolǵan qatnaslardı, el birligi haqqında násiyatlaydı. Orazan batırdıń bul háreketleri arqalı jazıwshı onıń ishki keshirmelerin tásirli túrde bere alǵan.

Orazan batırdıń ólimi óz urıwlarınıń saltanatın, urıw dańqın ǵana oylawshı kóp ǵana biylerdiń oylanıwına, turmısqa tereńirek sińisip, óz urıwınıń emes, al, ulıwma, qaraqalpaq xalqınıń keleshek táǵdiri tuwralı oy jiberiwge májbúrleydi. Endi jazıwshı hár bir qaharmannıń ishki psixologiyasındaǵı ózgerislerdi beriwge talpınadı.

Murat shayıqtıń da oyı, xızmeti ulıwma qaraqalpaq eliniń táǵdiri, birligi haqqındaǵı máselege kelip oraladı. Ol qaraqalpaq-rus qatnasıqlarınıń jaqlawshılarınıń biri. Murat shayıqtıń obrazı da romanda sol dáwirdiń turmıs shınlıǵı tiykarında rawajlanıw halında beriledi.

Onıń háreketleriniń jasalıwındaǵı geypara qarama-qarsılıqlar, ózara túsinbewshilikler sol dáwirdegi qaraqalpaq xalqınıń siyasiy-ekonomikalıq turmısındaǵı keskinlesiwlerdiń kórinisi sıpatında berilgenligin ańlatadı.

14

Jazıwshı Murat shayıqtıń hám basqa biylerdiń kóz-qaraslarındaǵı qaramaqarsılıqlardı turmıslıq waqıyalar menen durıs tanıstıradı. Onıń obrazınıń qáliplesiwine turmıslıq tásir jasaydı. Murat shayıq hám Maman biy obrazlarınıń bir-birine tásir etiwlerin de jazıwshı turmıslıq mısallar menen bere bilgen. Murat shayıq biydiń tásirli usınısların quwatlaw menen iske asıradı. Bulardıń hámmesi tariyxıy sharayattıń adamdı qısıp taslaytuǵın, qarama-qarsılıqları, onnan psixologiyalıq jol tabıw ańsatqa túspeydi. Jazıwshı bul eki qaharman obrazlarınıń psixologiyalıq keshirmelerin, ishki tolǵanısların tásirli hám sheber bere alǵan. Jazıwshı Murat shayıqtıń xarakterin kórseter eken, qaharmannıń kútá aqıllılıǵın, kútá iskerlik penen is alıp barıwların, danalıq oyların, onıń is-háreketlerinen, alıp barıp atırǵan keńesli másláhátlerinen hám sol arqalı qaharmanlıqların ishki tolǵanısların ashıp berip otıradı. Mısalı: «Orıslarǵa tikkeley qosılıw maqsetke muwapıq is pe dep oylayman... Kishi júzdiń xanınan biyǵárez bolamız. Ol shaqırılǵan jerge bizdi de xalıq dep shaqıradı. Házirgi kúnimiz ólmes awqat degendey, quyrıqqa baylanǵan quyrıq solay ázizlerim, kózimizdiń tirisinde qorlanbayıq...»1.

Murat shayıqtıń bul aytqan másláháti qaharmannıń xarakteriniń eń jaqsı tárepleriniń biri. Bul obrazdıń jáne bir kózge taslanatuǵın jeri Murat shayıqtıń óziniń shákirtlerin óz awıllarına tarqatar aldında atababalarımızdıń ruslar menen bolǵan burınǵı doslıq qatnasıqları tuwralı aqıl sózlerdi aytıp beriwge óz awıllarına tarqatıwdı talap etken, orıslar rus puxarashılıǵına tikkeley ótiw ushın «Ahidnama» qabıl etiwdegi shólkemlestiriwshilik uqıpları bul obrazdıń eń jaqsı táreplerin belgileydi.

Murat shayıqtıń aytqan hár bir sózinen óz urıwınıń sheńberinde sheklenbesten, pútkil qaraqalpaq xalqınıń ǵamı, táǵdirleri boyınsha eldiń arnamısın qorǵaw tuwralı násiyat etedi. Murat shayıqtıń xarakterindegi psixologizm máselesi biz onıń Mamanǵa bergen aqıllı násiyatlarınan, ol

1 Қайыпбергенов Т. Қарақалпақ дәстаны. Тарийхый трилогия. I китап. Маман бий әпсанасы. Нӛкис:

15

tuwralı otınshı ǵarrılardıń gúrrińlerinen «Ahidnamanıń úlgisin talqılawda, Abılqayırdıń topılısına qarsı gúresinde, Qońırat urıwı basshılarınıń Írısqul táǵdiri tuwralı bergen keńeslerinde h.t.b kórinedi.

Jazıwshı Murat shayıqtıń obrazındaǵı psixologiyalıq keshirmelerdi romandaǵı basqa obrazlarǵa salıstırıw arqalı onıń oylaw sezimleriniń artıqmashılıǵın, aqıllılıǵın, danalıq násiyatların tereń oy pikir júritip keńes beriwindegi artıqmashlıǵın da joqarı dárejede bere alǵan. Mısalı: Ǵayıpxan menen Murat shayıqtıń tosattan ushırasıwı waqtında sóylesiwlerin tásirli dialoglar arqalı tanıstıradı.

Bul orında Murat shayıq xalıqtıń keleshegi tuwralı elge jaslardıń ishinen basshı saylaw kerekligi tuwralı aytsa, Ǵayıpxan ańshı iytti kúshiginen baslap awzın qanǵa basıp úyretiw tuwralı: ańshılıqtı hám iytlerin tańlaydı. Oqıwshınıń kóz aldında jıǵırdanı qaynap turǵan ashıwlı Murat shayıq pámsiz Ǵayıpxan yaǵnıy bir dáwirde jasap atırǵan eki túrli oydaǵı, eki tendenciyadaǵı adamlar menen tanısadı, yamasa Murat shayıqtıń psixologiyalıq xarakterin onıń eldi biriktiriwindegi biylerdiń bárin birge bolıwǵa shaqırıwındaǵı «Ahidnama»nı talqılawdaǵı oylasıqta birinshilerden bolıp biylerdi birlikke shaqıradı. Ol juwmaqlawshı

«Ahidnama»nı talqılawda da onı Peterburgke Maman biy baslaǵan wákiller menen jiberiwde, Amanlıqtıń xojalıǵın tiklew, Ayǵara hám Sedet kereyler menen bolǵan doslıq baylanıslardıń da tiykarǵı ózegi sıpatında kózge túsedi.

Murat shayıqtıń xalıqtı qorǵawdaǵı erlikleri, jigerlendiriwshi sózleri pútkil xalıqtıń Watanın qorǵawǵa atlandıradı. «Watanlaslarım, boldırmańlar... jılaǵan bala dawısına qulaq salıńlar...ol sorlı qaraqalpaqtıń balası, hár bir tamshı jas ushın dushpanǵa nayza ur. Attan awdar... qarap turma, tas ılaqtır»-dep tınımsız at japqılap júrgen Murat shayıqtı birde Qońırat

«Қарақалпақстан», 1989 (yendigi mısallar usı basılımnan alınadı)

16

awılı ústindegi dushpan menen shayqasta, birde yabı awılı nayzalasıwda kóremiz. Solay etip, jazıwshı Murat shayıqtıń obrazı arqalı XVIII ásirdiń 40jıllarınan

keyingi qaraqalpaq turmısında júz bergen siyasiy-ekanomikalıq keskinlesiwlerdi tariyxıy shınlıq tiykarında kórsete bilgen. Jazıwshı Murat shayıqtıń obrazın jasawda biraz jetiskenlikke eristi. Qaharmannıń alıp barǵan háreketleri arqalı, júrgizgen aqıllı másláhátleri, xalıqtı biriktir?degi ruwxıy keshirmeleri arqalı qaharman xarakterine tiyisli bolǵan onıń psixologiyalıq táreplerin yaǵnıy ishki keshirmelerin, qaharman menen bolǵan dialog hám monologları arqalı Murat shayıqtıń psixologiyalıq xarakterin kútá tásirli hám joqarı dárejede kórsete alǵan.

Romandaǵı baslı qaharman obrazlarınıń jasalıw tárepi haqqında aytıp ótemiz, olardıń jetiskenliklerin sóz ete otırıp, biz tiykarınan bul jerde dıqqatqa ılayıq Maman biy obrazınıń jasalıwına, onıń xarakteriniń ashıp beriliwine, ishki ruwxıy keshirmelerin, yaǵnıy, psixologiyalıq táreplerinde sóz etiwdi maqul taptıq.

Maman biy-romandaǵı barlıq waqıyanıń rawajlanıw ózegi. Hár bir waqıya hám epizodqa baylanıslı atı atanıp, romannıń basınan aqırına shekem janlı háreket etip júriwshi obraz. Romanda Maman biy obrazı kóp ǵana qarama-qarsılıqlarǵa ushırap, onı jeńiw arqalı eń jaqsı idealdı xalıqlıq xızmeti menen xarakter jaǵınan jetisken obraz.

Jas Mamannıń kóz-qaraslarınıń qáliplesiwine tásir etken turmıslıq waqıyaları,

ájayıp adamlar bar edi. Ol shıǵarmada kútá háreketshil, atalardıń násiyatına sadıq turmıstı ózinshe baqlawları menen pikir júrgiziwleri romannıń basınan-aq kózge túsedi. Jazıwshı romannıń oraylıq waqıyasın Maman biyge baylanıslı alǵa qaray rawajlandıra otırıp, ol dáwirdiń keskin qarama-qarsılıǵın da bere alǵan. Mamannıń sarsań kesek etip ólimge buyırılıwı, jetimlerdiń qorǵap qalıwı, orıs qorǵanı qurılısına qatnasıwı, onıń basqa millet adamları menen tanısıwı, yabı

17

menen Qońırat urıwı arasındaǵı ala awızlıqtı joyıw ushın Jandos baydı óltiriwi sıyaqlı waqıyalardıń barlıǵı derlik Maman biy xarakteriniń psixologiyalıq táreplerin ashıp beriwge baslı dıqqatqa ılayıq. Sebebi, biz qaharman psixologizmin biliw ushın onıń ishki keshirmelerin, oytolǵanısların anıqlaw ushın qaharmannıń bárshe háreket etip júrgenlerin, aytqan hár bir sózinen, danalıq gáplerinen, minezqulıqları, sheshenlik tárepleri arqalı ǵana bile alamız.

Mine, sonlıqtan da jazıwshı bul qaharman psixologizmin beriwde joqarı nátiyjelerge erise alǵan. Qaharmannıń hár bir basqan qádemi, hár bir aytqan gápleri, alıp barıp atırǵan biylik isleri onı ele de tereńnen oylanıwǵa, pikir júritiwde, aljaspaw ushın ilajı bolǵanınsha danalıq penen, aqıl menen is alıp barıwında onıń psixologiyalıq tárepine oy-tolǵanısları úlken áhmiyetke iye.

Mısalı, mına bir kórinisti alıp qarayıq: «Maman ele qaytqan joq, ele turıptı...

qulaǵına saza kelgendey boldı... Jetimler! Mamandı qorǵańlar! Maman ushın

ólemiz! Qorǵadı, óldi!» dep gúbirlernip Maman aldına eńterildi. Mańlayı erdiń basına saq etip tiyip, kózin ashtı. Úyge kiriwden qaptalǵa tósewli turǵan tósektiń

ústinde dús tómenine jıǵıldı. Qulaǵı gúw-gúw: «Jetimler! Mamandı qorǵańlar!»1. Bul Mamannıń Allayardı hám basqalardı jazası ushın jazalawǵa buyrıq

bergenligi óziniń bergen buyrıǵına qıynalıp hújdan azabında azaplanıp atırǵandaǵı qaharmannıń ishki oy-tolǵawları edi. Hár bir qattı háreket qaharmandı kúshli psixologiyalıq oylawǵa alıp keledi hám sonıń nátiyjesinde onıń ruwxıy keshirmeleri qaharmannıń ishki monologları arqalı júzege shıǵıp otıradı.

Xalıqtıń táǵdirin sheshiwde olardı barlıq qıyınshılıqtan ishki hám sırtqı dushpanlardan Maman biy isi menen, gúresiniń tili menen dilwar, dana biy bolǵanlıǵın jazıwshı turmıslıq tariyxıy waqıyalardıń sheńberinde

18

tanıstıradı, hár qıylı keskin konfliktli waqıyalarda seńdey soǵıstırıp, onıń obrazın psixologiyalıq táreplerin barınsha qáliplestirip otıradı.

Romandaǵı waqıyalar rawajlanǵan sayın xalıqtıń ayanıshlı tariyxıy turmısı, siyasiy-ekanomikasınıń qarama-qarsılıqları keńnen málim bolıp, romandaǵı jámiyetlik konflikt te keskin túrde shiyelenisedi. Bul jaǵday romandaǵı obrazlardıń xarakter jaǵınan kóbirek ashılıwına ózine tán individual ózgesheligin hám sonıń menen birge qaharmanlardıń ishki hám sırtqı psixologiyalıq tárepleriniń ashılıwına barınsha baǵdar berip otıradı.

Bir sózlilik, dosqa sadıqlıq, bawırmanlıq, hújdanlı miynet, haqıyqatlıq ushın gúres xalıqtıń burınnan kiyatırǵan eń jaqsı qásiyetleriniń biri. Bul belgilerdi jazıwshı Maman biy obrazı arqalı durıs tanıstıradı hám sonıń menen qatar qaharmannıń psixologiyalıq xarakterin de ashıp berip otıradı. Mısalı, romandaǵı qaharmannıń sırtqı psixologiyası oy-pikirlerin alıp qarayıq: «Jazıwshı jábirlengen xalıqtı da ata mákanınan zorlıq penen quwılıp atırǵan xalıqtıń turmısın tanıstıra otırıp, Maman biydiń xalıqtı baslap kóshiwi, tınımsız at shabıwların, qızǵın is

ústinde tanıstıradı... hátte jolda ashırqap jol azabın tartqan Begdulla qara saqallar onıń atın soyıp jep, onı eline teris mindirip qaytaradı.» Jazıwshı Maman biydiń ashlıq jol azabınan sharshaǵan, óz xalqı tárepinen jazalanıwın bılay túsindiredi:

«Iyesi, xalqı qalay jazalansa, soǵan qayıl biy biyliginen, elinen jurday bolıp, kók eshek ústinde tersekey otırıwı menen gúńirenip jılap kete beredi».

Romanda Maman biy obrazınıń kózge taslanarlıq jerleri onıń esengeldi biy menen bolǵan óz-ara soqlıǵısıwları arqalı olardıń xarakterleri de elede tereńirek ashıp berilip otıradı, olardıń miynetkesh xalıqtıń keleshegine bolǵan kóz-qarasları anıqlanadı.

1 Қайыпбергенов Т. Қарақалпақ дәстаны. Тарийхый трилогия. I китап. Маман бий әпсанасы. Нӛкис: «Қарақалпақстан», 1989, 114-115-бб

19