MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında turaqlı sóz dizbekleriniń qollanılıwı

Terbelgendey kók shópler kóz quwantıp,

Báhár ayın izleydi ol daladan. («Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» poeması, 138-bet)

Wa, patshayım - Quyash qızı! Óldi sóytip batır ulıń.

Turdım men hám kózim qızıp,

Ah, qanıńday jaqsı ólim! («Tumaris» poeması, 266-bet)

Qırıw shashıp,

Qar basıp,

Qırdógerek zorǵa kózge shalınar. («Joldas muǵallim» poeması, 150-bet)

Doslarına qarap kózi toymaydı. («Joldas muǵallim» poeması, 198-bet)

Mısallardaǵı astı sızıp kórsetilgen turaqlı sóz dizbekleri sol gáp ishinde kelgende ózine tán mánilik ózgeshelikleri menen belgili.

Qıyanet etiw mánisin bildiretuǵın turaqlı sóz dizbegi shayır tárepinen tómendegishe jumsaladı:

Dárriw, tez, dárhal sózlerine salıstırǵanda olarǵa mánilik jaqınlıǵı sezilip turatuǵın ulıwma xalıq tilinde bar turaqlı sóz dizbegin shayır bılayınsha qollanadı:

Kóz ashıp jumǵansha sen jeti jola,

«Toqıldı» dep jeti aytsań til keledi.

(«Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» poeması, 128-bet) Tilimizdegi «qaraw» sózi ańlatqan máni bir qansha turaqlı sóz dizbekleri

arqalı da bildiriledi. Olardan shayırdıń poemalarında tómendegi turaqlı sóz dizbekleriniń qollanılǵanın kóriwge boladı:

Uzaqlarǵa kóz taslaydı ol áste. («Joldas muǵallim» poeması,

31

Dedi Oraz – Jaw túlkiden sum bolar,

Biraq jawdıń kózlerine qum tolar. («Joldas muǵallim» poeması, 162-bet)

Isqırısıp oqlar oqqa,

Kózler kózdi jep baradı. («Tumaris» poeması, 283-bet)

Say boyında qızdı urıs,

Kózler janıp qantalastı. («Tumaris» poeması, 277-bet)

Jer awdardıq kóz alartqan jawıńdı. («Joldas muǵallim» poeması, 153-bet)

Dedi de xan kóz alartıp hayalǵa,

Qabaǵınan qar jawarday túksiydi. («Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» poeması, 133-bet)

Jállad! Tartıń darǵa, kórset kózine,

Joǵalt kóz aldımnan mına hayaldı. («Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» poeması, 134-bet)

Geyde ózinen zor kúshke jolıǵıp,

Kózi ornına túsip, murnı uwılar. («Eski fontan ertegi» poeması, 248-bet)

Farsı ma ol anaw jerde

Kózin ǵarǵa shoqıp ketken? («Tumaris» poeması, 284-bet)

Bul mısallarda astı sızıp kórsetilgen turaqlı sóz dizbekleriniń quramında «kóz» sózi jumsalǵan bolıp, onıń qatnasınan dúzilgen usı frazalarda bir qansha jaǵımsız sezim bildiriwshi mánilerdiń jámlengenin kóriwge boladı. Adamlardaǵı unamsız sıpatqa iye yamasa jaǵımsız sezimlerdi bildiriw ushın bul turaqlı sóz dizbekleriniń atqaratuǵın xızmetleri úlken, kórkem sóz sheberi olardı óz ornında sheberlik penen paydalanǵanın ayrıqsha atat ótiwge boladı.

33

Xalıq tilinde usı sóz benen baylanıslı bunnan basqa da bir neshe turaqlı óz dizbekleri ushırasadı. Olardıń I.Yusupov poemalarında ónimli paydalanılǵanın kóriwge boladı. Mısalı:

Begdiyar

Muzday tiyer hár aytqan sóziń,

Oho, ashılıptı ǵoy bul ǵáplet kóziń. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 49-

bet)

Dedi

- Bilimlenip, kózdi ashamız. («Joldas muǵallim» poeması, 158-bet) Kózimdi ashtıń,

Ustaz boldıń sen maǵan. («Joldas muǵallim» poeması, 162-bet) Bilim berip kózin ashqan birazdıń

Húrmetine alǵıs bolsın ustazdıń. («Joldas muǵallim» poeması, 197-bet) Bunda

«kózin ashıw» turaqlı sóz dizbegi awıspalı mánide ózin ańlaw

mánsin bildirip keledi. Shıǵarma tilinde orınlı jumsalıp, pikirdi tásirli etip jetkerip beriw ushın xızmet atqarıp kelgen. Soınń menen birge onıń poemalarında usı turaqlı sóz dizbegine salısırǵanda bir komponenti qarama-qarsı mánige iye bolıp keletuǵın «kóz jumıw» frazasınıń qollanılǵanın atap ótiwimiz tiyis. Bunda shıǵarma tilinde «kóz jumbaydı» túrinde qollanılıp, jumıstıń kópliginen waqtında dem almaydı, uyıqlamaydı degen pikirdi bildiriw ushın xızmet atqarıp kelgen.

«Kóz jumıw» turaqlı sóz dizbeginiń óliw mánisin bildirip keletuǵın da orınları da ushırasadı.

Keshte jáne sabaq berer likbezge

Ya jıynalıs… qullası, kóz jumbaydı. («Joldas muǵallim» poeması, 150-bet)

34

Shayırdıń poemalarında usı «kóz» sózi menen baylanıslı turaqlı sóz dizbekleriniń adamnıń basqa músheleriniń atamaların bildirip keletuǵın sózler menen keletuǵın frazalarǵa salıstırǵanda ónimli jumsalǵanın tómendegi mısallar arqalı da óriwge boladı:

Kóz aldınan ótti búgin:

Sol jawız qol kópten beri

Julmaq bolıp dala gúlin

Túrli hiyle etkenleri. («Tumaris» poeması, 266-bet)

Kóz tasalap, tawǵa ketip,

Buwaz kiyik penen birge

Tuwdı da ol, hiyle etip,

Qızın qaldırdı úńgirge. («Tumaris» poeması, 275-bet)

Mine keldik, qara, qanday tamasha!

Ras, dostım, kóz toymastay qarasa. («Joldas muǵallim» poeması, 191-bet)

«Muǵallim» dep qaqsadı ǵoy sonshama,

Kim edi sol otın alǵan kóziniń? («Joldas muǵallim» poeması, 176-bet) Keń tereze, jıltır esik, taxta pol,

Diywal appaq, girbiń tússe kóz ilgen. («Joldas muǵallim» poeması, 191-

bet)

Olar awılın kópten beri kórmegen,

Kóz oynatar tańlanısqan túr menen. («Joldas muǵallim» poeması, 196-bet)

Ómir aǵısın kóz aldıńa keltirip,

Paxtaabadtıń suwı burqıp hallaslar. («Joldas muǵallim» poeması, 196-bet)

«Toqta» deydi ózin zorǵa jubatıp,

Art betine kóz astınan bir qarap… («Joldas muǵallim» poeması, 151-bet)

35

Mısallarda keltirilgen «kóz aldınan ótti», «kóz tasalap», «kóz toymastay», «otın alǵan kóziniń», «kóz ilgen», «kóz oynatar», «kóz aldıńa keltirip»,

«kóz astınan bir qarap» turaqlı sóz dizbeklerin shayır óziniń poemalarında gáp ishinde usı formalarda qollanıw arqalı olarǵa pikirdi tásirli etip jetkerip beriw xızmetin júkleydi.

Sonıń menen birge I.Yusupovtıń biz tallaw jasaǵan poemalarınıń tilinde usı sóz benen kelgen basqa da turaqlı sóz dizbeklerin kóplep ushıratıwǵa boladı. Mısalı:

Xan

Isengim kelmeydi men óz kózime,

Puxara patshasın tıńlawdan qaldı. («Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» poeması, 134-bet)

Mezgil jetip, qartaydı xan biraq ta,

Qúdiretli jılları qaldı jıraqta.

Kózi girewlenip zorǵa ayırdı

Minara ushında ay ma, oraq pa. («Eski fontan ertegi» poeması, 248-bet)

Mısallarda astı sızıp kórsetilgen turaqlı sóz dizbekleri óz mánilerine sáykes ornı menen jumsalǵanın atap ótiwge boladı. Solay etip shayırdıń biz tallaw ushın obekt etip alǵan poemaları tiliniń leksikasında «kóz» sózine baylanıslı turaqlı sóz dizbekleri júdá ónimli qollanılǵan degen juwmaqqa keldik.

Uyqılamaw mánisin bildiriw ushın shıǵarmada tómendegi turaqlı sóz dizbeginiń jumsalıwı orınlı. Mısalı:

Qaysar qurǵaqshılıq - shól armiyası

Meni kirpik qaqpay turadı baǵıp. …(«Dala ármanları» poeması, 96-bet)

36

Solay etip, shayırdıń shıǵarmalarında «bas», «miy», «qulaq», «kóz»,

«kirpik» sózlerine baylanıslı turaqlı sóz dizbekleri qollanılıp, olardıń arasında adamnıń múshe atamalarınan «kóz» sózine baylanıslı frazeologizmler ónimli qollanılıwı menen ajıralıp turadı, bul frazeologizmlerdi shayır sheberlik penen paydalanıw arqalı til kórkem shıǵarmalar dóretedi.

2. «Awız, jaq, tańlay, tis, til» sózlerine baylanıslı turaqlı sóz dizbekleri

«Awız» sózi adamnıń múshe ataması. Ol turaqlı sóz dizbekleriniń quramyında jiyi ushırasadı hám kóplegen frazeologizmlerdi jasyaydı, bir qansha mánilik

ózgesheliklerge iye turaqlı sóz dizbeklerin payda etedi.

«Awız» sózine baylanıslı bolıp kelgen turaqlı sóz dizbekleri de shayırdıń shıǵarmalarında bir neshe orınlarda jumsaladı. Mısalı:

Awzınan sarısı ketpegen ele,

Sen bir palapansań. Biraz jıl jáne

Qozǵalma uyańnan, waqtıń kelgende

Qanatıń jetilip usharsań sen de. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 38-bet)

Mashinanı tuttı alǵa júrgizbey,

Úndespeydi awzın buwǵan ógizdey.

Shofyor shıqtı ruchkasın qolǵa alıp,

Urdı olar bas salıp,

Tuttı qızdı bir awız sóz degizbey. («Joldas muǵallim» poeması, 168-bet)

Mısallarda kórsetilgen «Awzınan sarısı ketpegen ele, Sen bir palapansań», «Úndespeydi awzın buwǵan ógizdey», «Tuttı qızdı bir awız sóz degizbey» degen qatarlardaǵı turaqlı sóz dizbekleri hár kıylı mánilerdi bildiredi. Birinshisi

37

jaslıqtı, ekinshi hám úshinshi mısalllardaǵı frazalar sóylemew hám sóyletpew mánilerin bildirip kelgen.

Shayırdıń shıǵarmalarında adamnıń dene músheleriniń atamaları menen baylanıslı bolǵan bunnan basqa da bir qansha turaqlı sóz dizbekleri jumsaladı. Olardıń arasında «jaq» sózine baylanıslı turaqlı sóz dizbeginiń tómendegishe qollanılǵanın kóremiz.

«Haw, mınaw Jaleke bay ǵoy, shıraǵım ».

«Ha, nálet bolǵırdıń ayırsań jaǵın». («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 62-

bet)

Bunda xalıq tilindegi «jaǵın ayırıw» turaqlı sóz dizbegi inversiyalanıp jumsalǵan, mánilik jaqtan ótkirligi menen sıpatlanadı. Bul fraza tilde unamsız mánige iye bolıp keledi.

Sonıń menen birge I.Yusupovtıń poemalarında bunnan basqa da bir qansha turaqlı sóz dizbekleriniń qollanılǵanın kórsetiwge boladı. Mısalı:

Júzlegen awızda bir ǵana sóz bar:

«Artist, artist» desip tańlay qaǵısar. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 54-bet)

«Tis» sózi menen baylanıslı frazalar da I.Yusupov shıǵarmalarında jumsalıp, onıń qollanılıwında ónimsizlik seziledi. Mısalı:

Janbay atırıp-aq sóniwshi edik,

Tisti-tiske qoyıp kóniwshi edik. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 81-bet) Birew-birewine tis qayrap júrip,

Qazdı ne bir shúńgil tas quyılardı. («Dala ármanları» poeması, 94-bet) Hátte, qos múyizli Iskenderler de

Maǵan tisi batpay aylanıp ótken! («Dala ármanları» poeması, 97-bet)

38

Bul mısallarda keltirilgen «tisti-tiske qoyıw», «tis qayraw» turaqlı sóz dizbekleri adamnıń ruwxıy halatına, sezimine baylanıslı táreplerdi kórsetiw ushın xızmet etedi. Sońǵı mısaldaǵı fraza kúshi yamasa bilimi jetpew mánilerin bildiriw ushın jumsalıp, dara sózge salıstırǵanda mánilik jaqtan ózgeshelikke iye bolıp keliwi menen sıpatlanadı.

I.Yusupovtıń «Tumaris hám basqa poemalar» saylandı poemalar toplamına kirgen shıǵarmalarınıń leksikasında adamnıń dene músheleriniń atamaları menen baylanıslı bolǵan turaqlı sóz dizbekleriniń jáne bir toparın «til» sózi menen baylanıslı bolǵan frazalar quraydı. Olardan shayırdıń shıǵarmalarında tómendegi turaqlı sóz dizbekleriniń qollanılǵanın kórsetiwge boladı:

Bul qurlaqım tilge kelgennen keyin,

Saǵan bir qızıq sóz sóylep bereyin. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 19-bet) Dep ol tınım kórmey, uyqısı qashıp,

Kóp ásirler boyı adam jolatpay,

Sheksiz jáziyranı bawırına basıp, Úskini quyılıp jattı til qatpay…

(«Dala ármanları» poeması, 95-bet) Ximiya tilsimlerin keltirip tilge,

Hár kuxnyaǵa kirip qazan qaynatar. («Dala ármanları» poeması,

117-bet)

Bul mısallarda sóylew mánisin bildirip keletuǵın «tilge keliw», «til qatpaw», turaqlı sóz dizbekleri bolımlı hám bolımsız mánilerde jumsalǵan, sonıń menen birge inversiyalanıp kelgenin kórsetip ótiw maqul.

39