MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında turaqlı sóz dizbekleriniń qollanılıwı

gúrrińinde qollanılǵan súwretlew quralları, shayır shıǵarmalarında terminlerdiń poetikalıq xızmetlerde jumsalıwı, poeziyalıq shıǵarmaları leksikasınıń ózgeshelikleri izertlendi.8

B.Yusupova tárepinen I.Yusupov shıǵarmalarında kelbetliklerdiń stillik qollanılıwı arnawlı úyrenildi. 9

Pitkeriw qánigelik jumısınıń maqseti hám wazıypaları Qaraqalpaq tili leksikasında turaqlı sóz dizbekleri ózine tán ózgeshelikleri, qosımsha emocionalekspressivlik boyawlarǵa iye bolıp keliwi, dara sózge salıstırǵanda máni ótkirligi, qurılıslıq hám basqa da bir qansha sıpatlı belgileri menen ajıralıp turadı. Onıń mine usınday jeke ózgesheliklerin ilimiy kóz-qarastan izertlew qaraqalpaq til biliminiń aldında turǵan teoriyalıq hám ámeliy jaqtan áhmiyetli máselelerdiń qatarına kiredi.

Kem degende eki yamasa onnan da kóp sózlerdiń leksika-grammatikalıqtan baylanısınan turatuǵın birlikler sóz dizbekleri bolıp, olardıń ishinde komponentleriniń ornın almastırıwga bolmaytuǵın, turaqlı, tayar túrinde qáliplesken sóz dizbekleri – frazalardıń kórkem shıǵarmalarda qollanılıw ózgesheliklerin arnawlı izertlew oǵada áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp, ol biziń pitkeriw qánigelik jumısımızdıń tiykarǵı maqseti bolıp esaplanadı. Jumıstıń aldında turǵan wazıypa Ózbekstan Respublikası hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń xalıq shayırı I.Yusupovtıń «Tumaris hám basqa poemalar» saylandı poemalar toplamına kirgen shıǵarmalarınıń tilinde

8Мəмбетназарова Г. И.Юсупов қосıқларıнда дөренди атаўıшлардıң стильлик қолланıлıўı. Нөкис, 1994. Сулайманов О. И. Юсуповтıң «Сейдан ғаррıнıң геўиши»ндеги көркем сөз қуралларı. – «Əмиўдəрья» журналı, 1991, N 6. Пирниязова А. И.Юсупов шıғармаларıнда терминлердиң стильлик қолланıлıўı. - Қарақалпақ тил билиминиң əҳмийетли мəселелери. Нөкис, 1993. Айıмбетов Ҳ. И.Юсупов шıғармаларı тилиниң лексикасı. – «Еркин Қарақалпақстан» газетасı, 1995.

9Юсупова Б. И. Юсупов қосıқларıнда синоним келбетликлердиң стильлик колланıлıўı. -Қарақалпақ тил билиминиң гейпара мəселелери. Нөкис, 1994. Юсупова Б. И.Юсупов шıғармаларıнда теңеўлер, антитезалар ҳəм литоталар. –«Еркин Қарақалпақстан» газетасı, 1996-жıл 15-октябрь. Юсупова Б. И.Юсупов шıғармаларıнда келбетликлерден жасалған градация ҳəм эллипсис.-«Қарақалпақстан муғаллими» журналı, 1997-жıл, N 2-3. Юсупова Б. И.Юсупов шıғармаларıнда аўıзеки сөйлеў тилине тəн келбетликлердиң стильлик қолланıлıўı. «Еркин Қарақалпақстан» газетасı, 1997-жıл 27-октябрь. Юсупова Б. Көркем сүўретлеўде келбетликлердиң стильлик қолланıлıўı (И.Юсупов шıғармаларı материалларıнда). КДА, Нөкис,

2001.

11

qollanılǵan turaqlı sóz dizbekleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha túrlerin hám tematikalıq toparların úyreniwden ibarat. Sonıń menen birge shayırdıń tilimizdegi turaqlı sóz dizbeklerin qollanıwdaǵı sheberligin kórsetiw de biziń wazıypamızǵa kiredi.

Shayır poemaları tilinde turaqlı sóz dizbekleriniń atqaratuǵın xızmetlerin anıqlaw, qaraqalpaq tiliniń leksikasın, onıń sóz baylıǵın shayırdıń sheberlik penen paydalanıw dárejesin kórsetiw til biliminiń leksika tarawı menen birge kórkem

ádebiyat stilistikasınıń bir qansha teoriyalıq hám ámeliy máselelerin sheshiwge járdem beredi. Bul jumıstıń teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetin belgileydi

12

I BAP I.Yusupov shıǵarmalarında turaqlı sóz dizbekleriniń

semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha túrleriniń jumsalıwı

Qaraqalpaq tilindegi turaqlı sóz dizbeklerińiń bir qansha ózgesheliklerge iye bolıp keletuǵını olardıń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha túrlerinen de kórinedi. Tilimizde turaqlı sóz dizbekleri ańlatatuǵın máni menen onıń jeke komponentleri bildirgen mánilerdiń óz-ara qatnası hár qıylı bolıp keledi. Usı ózgeshelikleri boyınsha qaraqalpaq tilindegi turaqlı sóz dizbekleriniń tórt túrge bólinetuǵını haqqında aytıp ótken edik. Olar frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler hám frazeologiyalıq sózler bolıp esaplanadı.

I.Yusupov shıǵarmalarında, atap aytqanda, onıń biz tallaw jasap atırǵan poemalarınıń tilinde turaqlı sóz dizbekleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha túrleri qollanılıp, olardıń hár biri belgili bir xızmetlerdi atqarıp keledi.

Biz tómende usı frazalardıń hár biriniń qollanılıw ayrıqshalıqlarına tallaw jasap kórsetpekshimiz.

1. Frazeologiyalıq ótlesiwler

Qaraqalpaq tilindegi turaqlı sóz dizbekleriniń arasında onıń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha túrleriniń biri frazeologiyalıq ótlesiwler úlken orın tutadı. Bunday turaqlı sóz dizbeklerin óz ishinde hesh qanday bóleklerge bóliwge bolmaydı. Quramındaǵı komponentleri ózleriniń tiykarǵı mánilerin pútkilley joǵaltıp jibergen boladı. Bunda turaqlı sóz dizbegi ańlatıp kelgen máni jeke komponentlerdiń mánilerinen ǵárezsiz, olarǵa qatnassız bolıp

13

keledi. Onda komponentlerdiń mánileri jıynalıp barıp, awıspalı, astarlı mánini payda etip, ol ótkir, tásirli bolıp keledi.

Bunday turaqlı sóz dizbekleri, álbette, shayırdıń dıqqatınan shette qalmaǵan.

Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń I.Yusupovtıń poemalarında jumsalǵanın,

sonıń menen birge olardıń shıǵarma tiline obrazlılıq qosıp kelgenin, olardı paydalanıwdaǵı shayırdıń jeke sheberligin ayrıqsha atap ótiw zárúr. Mısalı:

Erteń óz terińdi óz kóziń menen

Malaqay bazarında kóre bergil sen. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 51-bet)

Arıwxan, qımbatlım, isen sózime,

Shóp salıp bola ma yardıń kózine? («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 75-bet) Qoldan baylaǵandı tis penen sheshkendey,

Misli digirmannan tiri túskendey. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 55-bet) Bul mısallardaǵı «terisin malaqay bazarda kóriw», «kózine shóp salıw»,

«digirmannan tiri túsiw» turaqlı sóz dizbekleri frazeologiyalıq ótlesiwler bolıp esaplanadı. Olar ańlatqan «islegen háreketine juwap beriw, qiyanet etiw, tirishe» mánileri menen frazalar arqalı bildirilgen mánilerdiń ortasında baylanıs joq.

Frazeologiyalıq ótlesiwler shayır shıǵarmaları tilinde olardıń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha basqa túrlerine salıstırǵanda ónimsiz qollanılıwı menen sıpatlanadı.

2. Frazeologiyalıq birlikler

Turaqlı sóz dizbekleriniń ishinde frazeologiyalıq birlikler ózine tán belgilerine iye. Frazeologiyalıq birlikler ańlatqan ulıwma mániler menen olardıń

14

komponentleriniń mánileri jaqın keledi. Olardıń jeke mánileri jıynalıp, birge sóz dizbeginiń astarlı mánisin payda etedi. Bunday turaqlı sóz dizbekleri I.Yusupov shıǵarmalarında ónimli qollanılǵan. Mısalı:

Hayran bolıp júrmen men basım qatıp,

Hesh adamǵa ayta almayman uqsatıp. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 20-

bet)

Basına kóterip joldı, shańlaqtı,

«Oyın keldi» desip balalar shaptı. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 57-bet) Begdiyar

(tańlanıp)

Sonsha janıń ashır Ábdirmanǵa? («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 47-bet) Nálet bolǵır baydıń úyinde qonıp,

Más bolǵanım ras ishken soń araq,

Sayamdı salmadım ol iytke biraq. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 50-bet)

Mısallardaǵı «bası qatıw», «basına kóteriw», «janı ashıw», «sayasın salmaw» turaqlı sóz dizbekleri frazeologiyalıq birlikler bolıp tabıladı. Sonıń menen birge shayırdıń poemalarınıń tilinde bunnan basqa da frazeologiyalıq birliklerdi kóplep ushıratıwǵa boladı. Mısalı:

Men sol muǵallimniń qanın ishemen,

Onı óshirip bolıp ózim óshemen. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 63-bet) Masqaralap atır meniń ákemdi,

Molleke, ne qılsam eken men endi?

Tiriley soydı ǵoy mına Arıwxan,

Bizden bezgeniń be, o zaman, zaman! («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 64-

bet)

15

Bul mısallardaǵı «qanın ishiw», «tiriley soyıw» turaqlı sóz dizbekleri sáykes sinonimlerine salıstırǵanda mánilik jaqtan ótkir bolıp keledi.

Frazeologiyalıq birlikler bunnan basqa da bir neshe orınlarda qollanıladı. Joqarıda keltirilgen mısallardaǵı sıyaqlı olardıń arasında geypara frazeologiyalıq birliklerdiń quramına kirgen komponentlerdiń ornı almasıp, inversiyalanıp jumsaladı. Mısalı:

Molla (jurtqa esittirip)

Ádepsiz Arıwxan, namáhrem qatın,

Jurtqa tiyer seniń kóp kesapatıń. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 64-bet) Begdiyar

Meyli, jeter endi. Qoyıńshı sonı. Sen araǵa tústiń, keshirdim ózim,

Tilesem ele de qurtaman kózin. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması,

47-bet)

Buqpa taqır jerde. Sharshıńdı kózden,

Alıp tasla tezirek. Bul nurlı kózler

Bersin basqalarǵa nur menen jiger. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 23-bet) Házirgi jaslardı qoya ber sirá,

Ǵıyt etseń, jabısar dárhal jaǵańa. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 45-bet)

Mısallardaǵı «tiyer seniń kóp kesapatıń», «qurtaman kózin», «buqpa taqır jerde», «jabısar dárhal jaǵańa» dep qollanılǵan turaqlı sóz dizbegindegi komponentler tekst talabına say orın almasıp kelgen. Olar tuwra orın tártipte

«kesapatı tiyiw», «kózin qurtıw», «taqır jerde buǵıw», «jaǵasına jabısıw» , túrinde ulıwma xalıqlıq tilde jumsalatuǵın turaqlı sóz dizbekleri bolıp, bul

16

frazeologiyalıq birlikler stillik jaqtan belgili bir ózgerisler menen kelip, orınlı paydalanılǵan.

Turaqlı sóz dizbekleri dara sózge salıstırǵanda mánilik jaqtan ótkir, qosımsha emocional-ekspressivlik boyawlarǵa iye bolǵanı ushın olardı kórkem sóz sheberleri kóplep paydalanadı. Bul I.Yusupov dóretiwshiligi ushın da tán bolıp keledi. Onıń poemalarındaǵı turaqlı sóz dizbeklerin mına mısallar arqalı da kórsetiwge boladı:

Bári de bar mende. Bolsań hayalım,

Appaq may shaynaysań ómirińshe, janım. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 43-

bet)

Qız bir urdı – suw serpkendey basıldı. («Joldas muǵallim» poeması, 170-bet) Dán urladı,

Mal urladı,

Urladı…

Skladqa ot berip te turmadı,

Ziyanatlap qumarınan bir shıqtı. («Joldas muǵallim» poeması, 154-bet)

Ákemnen kóp izzet kórdiń ǵoy, taqsır,

Duzın aqlasańshı ebin tawıp bir… («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 64-bet) Bunda berilgen «may shaynaw», «suw serpkendey basılıw», «qumardan bir

shıǵıw», «duzın aqlaw» degen frazeologiyalıq birlikler sátli qollanılıwı, tekst ishinde kelgende ańlatqan mánileri menen ózgeshelenip turadı. Bunday frazeologiyalıq birlikler shayırdıń shıǵarmalarında mol, olar sóz ustasınıń til sheberligin kórsetedi.

17

Onı kórgen sayın basqa bir eles

Keler kóz aldıma. Rasın aytsam,

Onı birewlerge shıramıtaman… («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 32-bet) Sabańa tús qaytıp, perishtem, tıńla,

Aǵań úlken basın iyer aldıńda. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 50bet)

Shayırdıń poemaları tilinde «siltidey tınıp», «esten tandıradı», «basqan susıń»,

«keler kóz aldıma», «basın iyer» túrinde qollanılǵan turaqlı sóz dizbekleri onıń tásirli bolıwına xızmet etip kelgen frazeologiyalıq dizbekler bolıp esaplanadı. Shayır shıǵarmalarında bunnan basqa da frazeologiyalıq dizbekler qollanılǵan.

Mısalı:

Arǵımaqlar jer tepsinip kisnesip,

Omırawdan oyma kóbik aqtı ter. («Joldas muǵallim» poeması, 169-bet)

Eriw-qatın zarlap bári,

Jeti jıl jurt seńdey ıqtı. («Tumaris» poeması, 278-bet

Bastıń óksigińdi ózińdi kúshlep,

Tiri janǵa muńıńdı shaqpadıń, hátte. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 8-

bet)

Bul mısallarda keltirilgen frazeologiyalıq dizbekler konteskt talap etken dárejede orınlı qollanılıp, shayır aytpaqshı bolǵan pikirdi tolıq, tásirli etip jetkerip beriwde úlken áhmiyetke iye. Sonday-aq onıń poemalarında bir sóz benen baylanıslı bolıp kelgen bir neshe turaqlı sóz dizbeklerin ushıratıwga boladı. Mısalı:

Eger túsinbeseń óziń bil, meyli,

Men seniń kewlińe tiygim kelmeydi. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 60-bet)

19

Nálshelerdiń kewlin tawıp,

Kútiwimiz jaramay júr. («Akaciya gúllegen jerde» poeması, 215-bet) Kewliń aynıp, shatasqanday oylarıń,

Bult júzgendey qol jitirim tóbeńde. («Eski fontan ertegi» poeması, 154-bet) Muǵallim de kewil bóldi jalt qarap,

Qurban oyın bile almadı ol biraq. («Joldas muǵallim» poeması, 154-bet)

Mısallarda keltirilgen frazeologiyalıq birlikler «kewil» sózine baylanıslı bolıp kelgen. Mánilik jaqtan bir-birinen ózgeshelenip keledi. Sonıń menen birge, bunday bir sózge baylanıslı bolǵan turaqlı sóz dizbeklerin basqa mısallar arqalı da kórsetiwge boladı:

Júzimniń sol jawız suwı

Ishseń esten tandıradı. («Tumaris» poeması, 273-bet)

Esin jıydı, bildi sonda aynasız

Awzı qulıplı bir úńgirde jatqanın. («Joldas muǵallim» poeması, 170-bet) Aha, shıǵıp pa edi ele esińnen. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 48-bet)

«Mında, mında!» degen dawıslar ǵana,

Esin jıydırǵanday onı oyatıp… («Dala ármanları» poeması, 112-bet) Duw kúlki. Biraq qız ákesi hayran.

Juwırıp keldi «kempir». Al qız ákesi,

«Kempirge» tap berdi joǵaltıp esin. («Aktrisanıń ıǵbalı» poeması, 65-bet) Bul mısallarda «es» sózine baylanıslı frazeologiyalıq birlikler berilgen, olar

«tandırıw», «jıyıw», «shıǵıw», «joǵaltıw» sózleri menen kelip, sáykes mánilerdi bildirip keliw arqalı shıǵarma tilinde ornın tapqan.

Solay etip, I.Yusupov poemaları tilinde frazeologiyalıq birlikler tildiń tásirliligin arttıratuǵın leksikalıq qurallardıń biri sıpatında ónimli jumsaladı.

20