MD hám PQJ / T.Qayıpbergenovtıń Qaraqalpaq dástanında gónergen sózler

(«Maman biy ápsanası», 352-bet).

Bul mısallardaǵı qurash sózi – «seńseń qoy terisinen tigilgen bas kiyimniń bir túri» mánisinde qollanılsa, shógirme – «altı aylıq yamasa

kenshektiń bir túri» mánisinde qollanıladı. Mısalı: Qumardıń ayday júzi jegdesindey qaraltım-qızılǵa dónip qálem qasları bir jerge úyilip, ólpeń til qattı

(«Baxıtsızlar», 35-bet).

Shekpen – «jún jibinen, hár qıylı materiallardan ishine jún, paxta salıp yamasa paxta, jún salmay astarlı etip, sırıp toqılǵan sırttan kiyetuǵın uzın kiyim».3 Shıǵarmada bul sóz tómendegishe beriledi: – Ullı xanımız, - dedi Genjemurat shekpenin jaradar iynine tartıńqırap(«Túsiniksizler», 612-bet).

1Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1992. IV т. –B.367.

2Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1984. II т. –B.289.

3Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1992. IV т. –B.524.

32

Gúpi – «ishine paxta hám jún salıp, sırıp tikken, uzınlıǵı dizegekeletuǵın ústki kiyim» mánisinde qollanıladı. Mısalı: Dospan shútik shıranıń emeski nurında

b)Ayaq kiyim atamaları: sherim gewish. Keltirilgen sóz «er adamlardıń

ayaǵına kiyetuǵın ayaq kiyimniń túri» mánisin ańlatadı. Mısalı: Qalanıń arqa shetindegi sheńgel háremli sharbaqtıń iyesi Mátyaqıb sharbaqshı jalańash etine kiygen qaraltım kir shapanınıń sırtınan gúreske túsetuǵın palwanlarday bir e n bózdi boslaw buwıp alıp, ayaǵındaǵı úlken sherim gewishin salpıldatıp, sharbaqtıń aǵash dárwazasına arqasın berip, shıǵıwshılardan qazıq pulı óndirip otır

(«Maman biy ápsanası», 404-bet).

33

1.3. Úy tutınıw buyımı atamaların bildiretuǵın tariyxıy sózler

Xalqımız úy ruzgershiligine de óz aldına kewil bólgen. Hár bir xalıqtıń milliyligin kórsetiwshi úy tutınıw buyımları bolǵanı sıyaqlı qaraqalpaq xalqınıń ótmishine, kún kórisine baylanıslı úy tutınıw buyımları T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq dástanı» romanı tilinde óz kórinisin tabadı. Tutınıw buyımlarınıń geyparaları kiyimkenshekler sıyaqlı óz dáwiri ushın xarakterli bolıp, házirgi kúndeqollanıwdan shıǵıp qalǵan.

Shıǵarmada qollanılǵan úy turmısına baylanıslı gónergensózlerdi: a) úydi, jaydı bildiriwshi gónergen sózler;

á) úy hám onıń materiallarına baylanıslı gónergen sózler;

b)tóseniw buyımları;

g)tutınıw buyımları dep tórt toparǵa bóliwdi maqul kórdik.

a) Úydi, jaydı bildiriwshi gónergen sózlerge ılashıq, otaw, shatır, qos sózleri kiredi. Mısalı: Hár kúngi ádeti boyınsha Ayımgúl e rte turıp, ılashıqtıń

aynalasın sıpırıp júr eken («Baxıtsızlar», 317-bet). Murat shayıqtıń toǵız qanatlı

jasawıllar jámlengen eken («Maman biy ápsanası», 130-bet). Mısallardaǵı ılashıq sózi «ján-jaǵı qorshalıp

34

bastırılǵan shertek, qos» mánisin bildirse, otaw sózi «bir qansha mallı-hallı, bardamlı, bay adamlardıń jayına baylanıslı aytılǵan». Qos sózi

«jazda otıratuǵın ıqtırma, jay e saplanǵan». Shatır sózi shıǵarmada

«xannıń otıratuǵın rezidenciyası» mánisinde qollanılǵan.

Ílashıqtıń dútkeshinen ara-tura aǵıp ótip turǵan aq bultqa qarap, baladay shóp

shaynap jatır («Maman biy ápsanası», 270-bet).

Mısallardaǵı kerege sózi «toǵay taldan hám jińishke qara taldıń qadasınan islengen qara úydiń qaptal bóleginiń bir bólegi»1 mánisin ańlatadı. Uwıq, basqur,

úzik, baw-shuw sózleri de qara úydiń bólekleri bolıp esaplanadı. Alaqshın sózi

«átashtannıń sırt dógeregine tazalıq ushın (chaynek-kese, átóshkir turadı hám t.b.) arnawlı taxtaydan islengennárse, átashtan, oshaqtıń jiyegine, e rnegine geyde

ılaydan, geyde

1 Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1992, IV т. –B.562.

35

aǵashtan islengen zat»1 mánisin bildiredi. Shaldıwar sózi «úy-jaydıń sırtınan hár

túrli zatlar menen islengen úlken qora»,2 dútkesh sózi

«morıdan sırtqa tútin shıǵatuǵın orın» mánisin ańlatadı.

b) Tóseniw buyımlarına kiretuǵın gónergen sózlerge shıpta, kiyiz, dastıq sózleri kiredi. Máselen, …atın baylawǵa dińkesi jetpey, qoraǵa aydap jibere sala, shıptanıń ústine tóselgen kiyizge súre jıǵıldı («Túsiniksizler», 560-bet). E ki kiyizge orap artılǵan bul júk mıltıq, oq dári edi («Maman biy ápsanası», 280bet). Mısallardaǵı shıpta sózin alıp qarasaq, ol «jekennen toqılıp islengen,

tósekke paydalanılatuǵın xojalıq buyımı»3 mánisin bildirse, kiyiz sózi «eshki

tilinde kiyiz basıwshı adamdı shapshı dep ataǵan, qubla dialektte chapchı túrinde aytıladı.4 Kiyizdiń reńine, naǵıslarına qaray da hár qıylı túrleri ushırasadı. Mısalı, túrkmeni kiyiz, aq terlik kiyiz, aq kiyiz.

Atlılar sıbır-sıbır buyırıp, Dospannıń janın kelige qamap atır («Baxıtsızlar»,

329-bet).

1Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1982, I т. –B.72.

2Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1992, IV т. –B.501.

3Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1984, II т. –B.328.

4Насыров Д.С., Доспанов О. Қарақалпақ тилиниң диалектологиялық сөзлиги. –Нөкис: 1983. –B.324.

36

…dáret alıwǵa alıp shıqqan mısqumanın qasına qoyıp tur edi («Baxıtsızlar»,

303-bet).

Bir kepshiktegi dánge talasqan júzlegen tawıq kibi barlıq atlı shoǵırtpaqlanıp

(«Túsiniksizler», 551-bet).

Gúlziyba oshaqqa quman qoyıp atırıp qobaǵa murnın jıyırdı(«Túsiniksizler»,

552-bet).

…dásturxan jaydı da, gúzeden tas zerenge qatıq quyıp aldına qoydı

(«Túsiniksizler», 551-bet).

Bir qolında qabaq shılapshını, ekinshi qolında mısqumanı bar xızmetker kirip, awqattıń tayın bolǵanın bildirdi («Maman biy ápsanası», 21-bet).

Tesik mestiń tıǵını alınǵanday Aqbiydaydıń kózlerinen jas sawıldadı

(«Maman biy ápsanası», 244-bet). Mes tolı qan alıp shıqqan eken, kishkeneleriniń basın meske tıǵıp mantıqtırdı («Maman biy

aǵash kósew ushın bunday doslıq shorta úziledi («Maman biyápsanası», 123-bet).

Mısallardı tallap qaraǵanımızda, ondaǵı keli sózi «hár túrli dánlerdi tazalaw, untaw, jenshiw, túyiw ushın, boyı 60-70 sm. ge shamalas qattı aǵashtan islengen gúbi tárizli úy buyımı, xojalıq ásbabı»1 mánisinde, al mısquman sózi

«suw qaynatatuǵın hám juwınıw ushın suw quyatuǵın mıstan quyılıp islengen, tutqası hám qaqpaǵı bar sopaq ıdıs» mánisin ańlatadı. Kepshik – «dóńgelek

sózi «qanday da bolmasın bir ıdısqa may quyılıp pilte menen jaǵılatuǵın shıra», awız qabaq –

«mal sawıwǵa arnalǵan suw qabaqtan islengen ıdıs»3 mánisin bildiredi.

1Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1984, II т. –B.311.

2Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1988, III т. –B.175.

3Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1982, I т. –B.122.

paydalanatuǵın ıdıs»,2 mánisin bildirip, Maxmud Qashǵariydiń «Devonu luǵatit túrk» sózliginde gúzeniń bir neshe atamaları kórsetiledi: kozaj, kendúk (úlken gúze), ulma, alma, iwpiq, tamǵalıq (kishkene gúze atamaları) hám t.b.

Mes sózi «suyıq ishimlik quyıw ushın, kóbinese jolǵa shıqqanda suw, qımız, ayran quyıp paydalanatuǵın eshki terisinen islengen ıdıs» mánisinde, shılapshın sózi «kir hám qol juwatuǵın ıdıs, lágen»3 mánisin, sharıq – «jip iyiretuǵın qol ónermentshiliginiń bir túri»4 mánisin bildiredi. Átóshkir, kósew sózleri «ot jaqqanda qozdı qısıp uslaw ushın yamasa ottı túrtetuǵın qural» sıpatında paydalanılǵan.

1.4. Jaw-jaraq hám urıs islerine baylanıslı sózler

T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq dástanı» romanındaǵı waqıyalar XVIII hám XIX ásirdegi sociallıq-siyasiy jaǵdaylardı súwretlegenlikten, sol dáwirdegi Xiywa xanlıǵındaǵı bolıp ótken urıslar, atap aytqanda shıǵarma qaharmanları Aydos hám E rnazar alakóz basshılıǵındaǵı

1Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1984, II т. –B.247.

2Sonda, -B.32.

3Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1992, IV т. –B.558.

4Sonda, –B.247.

39

Xiywa xanlıǵına qarsı xalıq azatlıq kóterilisleri sáwlelelengen. Shıǵarmada jaw-

jaraq hám urıs islerine baylanislı gónergen sózlerdiń jumsalǵanın kóriwge boladı.

«Urıs» sóziniń mánisin beretuǵın sawash sózi shıǵarmada qollanılǵan. Mısalı: Sawash ullı sáskege shekem sozıldı («Túsiniksizler», 607-bet).

Shıǵarmada sáwlelengen dáwirde urıs islerinde qollanılatuǵın quraljaraqlardıń túrlerine qılısh, nayza, qanjar, aybalta, doyır sózlerin kirgizsek boladı.

Misalı: qılısh hám nayza, qanjar sózleri sol dáwirde tiykarǵı qural-jaraq atamaları

bolǵanlıǵı belgili. Sonlıqtan, qılısh, nayza, qanjar sózleri urıstı súwretlewge baylanislı orınlarda qollanıladı. Mısalı: Ázbergen biy, Janǵazı tóreler de bar ıqlası menen dushpan ústine dónip, qılısh sermep júr («Túsiniksizler», 607-bet). Bir

ápsanası», 103-bet). Olardıń házir ǵana shoqlanıp turǵan ornında qalǵan

qadawlı nayza sabı kórindi («Maman biy ápsanası», 214-bet). Al qanjar sózi

«belge baylanatuǵın, qayısqa ildirilgen qural» mánisin bildiredi. Mısalı: Dospan kópshilikke betley almay, artına burılıp e di, jumıq kóz e liwbasınıń

1 Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан. 1988, III т. – Б.213.