MD hám PQJ / T.Qayıpbergenovtıń Qaraqalpaq dástanında gónergen sózler

M.Dáribaev shıǵarmaları tiliniń ózgeshelikleri boyınsha A.Bekbergenov hám T.Bekbergenovlardıń maqalası járiyalandı.2

T.Jumamuratovtıń tilindegi metaforalardıń qollanılıwı, ulıwma xalıqlıq hám jeke stillik metaforalar, olardıń ózgeshelikleri boyınsha E.Allanazarov kandidatlıq dissertaciyasın qorǵadı.3

Ózbekstan Qaharmanı, xalqımızdıń súyikli shayırı I.Yusupov shıǵarmaları tilindegi kómekshi atawıshlardıń qollanılıwı boyınsha G.Mámbetnazarovanıń monografiyası baspasózde jarıq kórdi.4 Sonday-aq, shayır shıǵarmalarında kelbetliklerdiń stilistikalıq qollanılıw ózgeshelikleri boyınsha B.Yusupova 2001jılı kandidatlıq dissertaciya qorǵadı.5

Izertlew jumısımızdıń izertlew obyekti bolǵan gónergen sózler, olardıń semantikası, shıǵarmalarda qollanılıw ózgeshelikleri

1Диланов Б.Г. С.Мажитовнинг ижоди ва қорақалпоқ адабий тили. Филол. фан. номз… дис. автореф. – Нукус. 2012. – 23 б.

2Бекбергенов А., Бекбергенов Т. М.Дəрибаев прозасының гейпара тил өзгешеликлери. // «Əмиўдəрья»,

2000, №3.

3Алланазаров Е. Қорақалпоқ тилида метафораларнинг стилистик қўлланилиши (Т.Жумамуратовнинг поэтик асарлари мисолида). Филол. фан. номз… дис. автореф. – Нукус. 2002.

4Мəмбетназарова Г. Ибрайым Юсуповтың қосықларында дөренди атаўышлардың стильлик қолланылыўы. - Нөкис: 1994.

5Юсупова Б.Т. Стилистическое использование прилагательных в художественным произведении (на материалах произведении И.Юсупова). Автореф. дис… канд. филол. наук. – Нукус: 2001.

tildiń leksikalıq qurılısı da bir pútinliktiń bólegi sıpatında tanıladı. Leksikologiya tildiń fonetika, sóz jasalıw, morfologiya, sintaksis sıyaqlı tarawları kibi bir pútin

birliklerdiń jıyındısınan turadı.

Tildiń bir pútin sistema sıpatındaǵı eń áhmiyetli hám úlken tarawlarınıń biri

– leksikologiya. Leksikologiya til biliminiń bir tarawı sıpatında óziniń izertlew

obyektine iye. Onda sóz hám onıń mánileri, qollanılıw jedelligi hám t.b.

úyreniledi.

Tildiń adamlar turmısındaǵı eń áhmiyetli qural sıpatındaǵı wazıypasın

12

hám sheklengen leksika ekinshi toparın quraydı. Al, úshinshi toparın jumsalıw

jedelligine qaray ónimli hám siyrek jumsalatuǵın birlikler quraydı. Usı úshinshi

ózgerisler udayı bolıp keldi hám bola beredi. Bul ózgerisler, tiykarınan alǵanda, sózlik quramdaǵı bazı bir sózlerdiń qollanılıw jedelligin joyıltıp, góneriwi sózlik

quramǵa jańa sózlerdiń e niwi, sonday-aq anaw ya mınaw sózdiń bir mánisiniń

góneriwi ya onıń jańa mánini qabıl e tiwi hám t.b. sıpatında kóbirek kózge taslanadı.

Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına, ondaǵı ózgerislerge

áhmiyetliliginen, qollanılıw jiyiliginen ayırıladı. Máselen, eski mámleketlik

qurılısqa tán hámellerdiń salıstırılıwı nátiyjesinde olardıń atamaları bolǵan qazı, diywan, qusbegi, bolıs, biy, aqsaqal usaǵan sózlerge hesh qanday mútájliktiń keregi bolmay qaldı. Sonday-

Ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy turmıstıń ósiwi hámrawajlanıwı menen soǵan sáykes bir neshe jańa sózler payda bolıpotır. Sonıń nátiyjesinde házirgi

zaman qaraqalpaq tiliniń leksikası ádewir muǵdarda keńeydi. Bunday jańa

sózlerdiń qatarına baslama, tastıyıqlaw, talıqlaw, kórsetpe, kózqaras, kosmodrom,

esaplanadı. Bunnan bir ayırım sózlerdiń mánisinde kórinetuǵın geypara ózgerisler de – tildiń leksikasındaǵı baslı qubılıs. Biz olardı usılarǵa baylanıslı baǵdarda kerekli orında belgilep ketemiz.

Tilimizdegi sózlerdiń qollanılıw dárejesi de birdey emes. Máselen, joqarıda mısal retinde kórsetip ótken jegde, kiymeshek, túrme, aydınlı, qazı, qusbegi, bolıs, biy usaǵan sózler kúndelikli turmı’sı’mı’zda derlikqollanı’lmaydı. Olar tek kórkem yamasa tariyxıy ádebiyatlarda ǵana belgili bir maqsette paydalanılıwı múmkin. Sonday-aq, jaqında ǵana payda bolıp, kópshilik ele tanıs bola almay turǵan ayırım sózler de qollanılıwı páseń.

Usıǵan baylanıslı sózlik quramdaǵı sózlerdi jedel sózler hám siyrek qollanılatuǵın sózler dep e ki toparǵa bólemiz.

14

Jedel sózlikten shıǵıp baratırǵan sózlerdiń siyrek qollanılıwshı sózler qarawında qalıp qoyatuǵınlıǵı, sóytip, aqırında, birotala shıǵıp qalatuǵınlıǵı da

anıq. Al, tanımalılıqqa iye bola almay atırǵan sózler barlıq waqıtta siyrek

qollanılatuǵın sózlik toparındaqala bermeydi, óytkeni olar turmısqa kem-kem e niwine baylanıslı jedel sózlikke awısıp otıradı.

Kóbinese siyrek qollanılıwshı sózlikti gónergen sózler hám jańa sózler dep

eki toparǵa bóledi. Bunda olardıń ekewiniń de siyrek qollanılatuǵın sózliktegi úlesi

túsiniklerdiń dáslepki atamaları t.b. sıpatında (jarlıq, hámir-buyrıq, ukaz-párman t.b.) ushıraydı.

Gónergen sózler derlik barlıq tillerde de usınday ayırıqshalıqlarǵa

iye.

kiretuǵın sózlerdi túrlishe túsinip kiyatır. Bul nárse tariyxıy sózlerdi arxaizmlerden ajıratıw máselesin shatastırıwǵa alıpkelmekte.

sózlerdiń barlıǵın arxaizmler degen termin menen ataydı da, sáykes túsiniklerdiń góneriwi, umıtılıwına baylanıslı qollanılıwdan qalıp baratırǵan sózlerdi

16

4.Hákimshilik islerine baylanıslı atamalar: xan, bolıs, biy, atalıq,qazı, jállat, pristav, oyaz, qusbegi, t.b.

5.Sociallıq ayrıqshalıqlarǵa baylanıslı atamalar: xanzada, shaxzada,qul, kúń, malay, tul, toqal, báybishe, t.b.

6.Oqıw orınlarınıń atın kórsetetuǵın sózler: medrese, meshit,

t.b.

7.Diniy túsiniklerge baylanıslı sózler: zikir, sadaqa, beyish, dozaq, pátiya, áptúyek t.b.

8.Kiyim-kensheklerge baylanıslı sózler: kiymeshek, túrme, jegde, aydınlı, kámar, sáwkele, tóbelik, báykemi, mádeli, t.b.

Bulardıń barlıǵı da Qaraqalpaqstanda XX ásirdiń 20-jıllarına shekemgi dáwirde qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında belgili orın iyelegen hám jiyi qollanılıp kelgen sózlerden ibarat. Olar, mine, tildiń házirgi jaǵdayına qollanılıwı

boyınsha siyrek tús alıp otır.

Qaraqalpaq tilinde gónergen sózlerdiń ekinshi toparın arxaizmler quraydı. Joqarıda kórsetip ótilgendey-aq, arxaizmler tildiń tariyxıy rawajlanıw dáwiriniń barısında anaw ya mınaw túsiniktiń atamasınıń ekinshi bir atama menen awısıwı nátiyjesinde qollanılıw jedelliginen ayırılǵan sózlerden ibarat. Máselen, qanterek, dogovor, shártnama degen sózlerdiń ańlatatuǵın túsinigi bir, olar bir nárse haqqında kelisimdi ańlatıw hújjeti degendi ańlatadı. Usı kúnge shekem dáslep qanterek, keyin dogovor dep atalıp kelgen bolsa, házir shártnama ataması qollanılıp kiyatır. Demek, qanterek, dogovor arxaizmlerden ibarat.

Solay etip, qaraqalpaq tilinde gónergen sózlerdiń eki toparı bar. Olardıń birin tariyxıy sózler quraydı da, ekinshisin arxaizmler

17

quraydı. Gónergen sózlerdiń usı eki túri de sózlik quramnıń siyrek qollanılatuǵın

toparında óz ornına iye.

Gónergen sózler kórkem ádebiyat stili tarawında jiyi qollanılatuǵın leksikasemantikalıq toparlardan ibarat. Sóz sheberleri menen sóz ustaları tariyxıy sózler

menen arxaizmlerdi poetikalıq jobada paydalanıwda tiykarınan alǵanda

súwretlenetuǵın waqıyaǵa sáykes dáwir koloritinberiwdi, shıǵarmanıń anaw yaki

mınaw qaharmanınıń jeke ózgesheligin durıs kórsetiwdi, sonday-aq gónergen

sózlerdiń ekinshi mánilerine tán obrazlı ekspressiyanı kórkemlik mápine jumsawdı

ózgesheliklerine sáykes gónergen sózler shıǵarmanıń leksikasında ónimli sóz toparların quraydı. Tariyxıy waqıyanı durıs súwretlew ushın kórkem sóz ustası

ǵana shıǵarmalarında gónergen sózlerdiń dáwir koloritin beriw, ótkendegi xalıq turmısın kórkem súwretlew jobasında paydalanılǵanın kóremiz. Usınday shıǵarmalardıń bir toparın xalıq awızeki dóretpeleri quraydı. Olardıń tillik

ózgesheliklerin úyreniw til tariyxı, dialektologiyası, leksikologiyası ushın úlken

áhmiyetke iye.

18

Qaraqalpaq tili XX ásirdiń 30-jıllarınan baslap, haqıyqıy ilimiy izertlewdiń

obyektine aylandı. Bul dáwirde jazılǵan N.A.Baskakovtıń

«Kratkaya grammatika karakalpakskogo yazıka» (Tórtkúl, 1931-1932) miynetinde

karakalpakskom yazıke» (Nókis, 1966) miynetinde de qaraqalpaq tili leksikasına

baylanıslı ayırım maǵluwmatlar bar. Bul miynettiń «Leksika. Glossariy» dep

atalǵan sońǵı bóliminde qaraqalpaq tilinde keń qollanılıp júrgen ayırım

atamalar, sózler, arab-parsı, rus tilinen ózlestirilgen sózler keltirilip, olardıń rus

tilindegi awdarmaları berilgen. Bul sózlerdiń mánisine, qanday túsiniklerdi

bildiretuǵınlıǵına itibar bergen.

Qaraqalpaq tiliniń leksikasına baylanıslı N.A.Baskakovtıń 1962-jılı

«Sostav leksiki karakalpakskogo yazıka i struktura slova» degen arnawlı jumısı

basılıp shıqtı.1 Bunda qaraqalpaq tiliniń sózlik quramı tariyxıy shıǵısı boyınsha

olardıń ózlestiriliw sebeplerin anıqlaydı. Arab-parsı tillerinen ózlestirilgen sózlerdi

1 Баскаков Н.А. Состав лексики каракалпакского языка и структура слова, -Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. –М.: 1962. –С.69-100.

19

kúndelikli turmısta keń qollanılatuǵın sózler hám abstrakt grammatikalıq

mánige iye sózler.

N.A.Baskakovtıń bul miyneti qaraqalpaq tili leksikasın bunnan bılay da

izertlewge baǵdar bergen hám búgingi kúnde de óz bahasın joytpaǵan ilimiy dárek bolıp esaplanadı. 1996-jılı N.A.Baskakovtıń

«Karakalpakskiy yazık. IV. Leksika» degen miyneti Nókiste kitap bolıp basılıp shıqtı. Kitapta tiykarınan avtordıń joqarıda sholıw islegen miyneti orin alǵan.1

Qaraqalpaq tili leksikasın izertlewde prof. E.Berdimuratovtıń miyneti kóp

boldı. Ol 1964-jılı Tashkentte «Házirgi zaman qaraqalpaq leksikologiyasınıń ocherki» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Álbette, bul miynette qaraqalpaq tilindegi gónergen sózler haqqında sóz etiledi. Dissertaciyalıq jumısınıń tiykarında 1964-jılı «Házirgi zaman qaraqalpaq tili. Leksika» degen kitabın

baspadan shıǵardı. Keyin bul kitap qayta islenip, 1968, 1979, 1994-jıllarda

baspadan shıǵarıldıhám búgingi kúnde de joqarı oqıw orınlarınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı qánigeligi studentleri ushın sabaqlıq retinde xızmet atqarıp

túsiniklerdiń atamaları retinde qollanılıp, keyin jámiyetlik turmıstıń rawajlanıwına baylanıslı shıǵıp qalǵan bólegin tariyxıysózler, al anaw yamasa mınaw túsiniktiń gónergen ataması bolıp esaplanatuǵın bólegin arxaizmler dep ataǵan.

1 Дəўлетов А., Қудайбергенов М. Қарақалпақ тил билиминиң тарийхы. –Нөкис: Қарақалпақстан, 2001, -B.32-33.