MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde balıqshılıq leksikası

Bárshemizge málim, qaraqalpaq hám qazaq tilleri túrkiy tiller semyasınıń qıpshaq toparı, qıpshaq-noǵay shaqapshasına kiretuǵın eń jaqın tiller bolıp tabıladı.

Súwen termini haqqında sóz etkenimizde súwendi sırtqı formasına qarap1

”qayaz, qayız” degen atama menen atalatuǵınlıǵı haqqında maǵluwmatlar keltirip ótken edik. ”Qayza” (Turkestanskiy uchas) súwenniń bir túri. Bunıń eti mazasız, túri sarǵısh, eti bıljıraq boladı. ”Qayaz” qazaq tilinde súwen balıqtıń ózine jumsalatuǵın termin bolıp tabıladı. ”Qayaz” bul balıqtıń ataması. Endi biz bul sózdiń ózimizde qollanıp júrgen mánisine itibar qaratayıq.

Qayaz-awqat bolatuǵın hár qıylı zatlardıń kóp turıwınıń nátiyjesinde mayısqaq bolıp ketiwi1.

Demek, qazaq tilindegi súwenniń bılshıraq etli, mazasız túrin ”qayaz” termini menen atalıwı bizdegi ”qayazıw” sózine leksikasemantikalıq jaqtan jaqınlıǵın bayqaymız.

Sonday-aq, ”qılısh balıq” terminin alıp qarayıq. Bul balıqtıń bawırı qılıshtıń júzindey bolǵanı ushın da bul balıqqa ”qılısh balıq” ataması berilgen.

Ózi kishkene bolsa da tikeni kóp boladı. Moynaq sóyleminde bul balıqtı, ”qılısh shabaq, qılısh balıq” dep túrlishe aytılatuǵınlıqları bayqaladı. Degen menen, bul termin qazaq tilinde shekan,shexan2 dep atalatuǵınlıqları kórsetilgen.

Jáne de, ”ılaqa” terminin alıp qarayıq. Ílaqajırtqısh balıq, iri ılaqalar túrli balıqlar, quslar hám suwda jasaytuǵın sút emiziwshiler menen awqatlanadı.

Balıqtıń bir atası ılaqa balıq,

Basında aydarı bar baqa balıq.

Bul balıq Moynaq sóyleminde ”ılapısh”, onnan kishilerin ”meshel”, ”qara meshel” dep ataladı. Al qazaq tilinde ”laqa” dep júritiledi1. (laqqa balıq, jayın) degen mánilerdi ańlatadı.

31

Bórge-sazannıń kishkene túri. Moynaq govorında balıqtıń bultúrin

móńke , bórge, qara bórge dep atalıp jurgen túrleri bar. Bular kóbinese

Shómekey jılım-bul jılımnıń kózleri tar, tek eki barmaq boladı. Qazaqtıń shómekey urıwı shıǵarǵan degen maǵluwmat bar. Durısında da, usınday bolıwı itimal.

Shoqır- Kaspiy tenızinen Aralǵa sońǵı jıllar ishinde ákelip jiberilgen. Sonlıqtan balıqshı qazaqlar tilinde qalay atalsa, bizge de sol turısında kelip kirgen bolsa kerek.

1.4.Túrkmen tilinen kirgen balıq atamaları.

Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında oǵuz elementleri az sanda bolsa da ushırasadı. Buǵan sebep, qaraqalpaqlar túrkmen xalıqları menen qońsılas otırǵanı bolsa, bir tárepten túrkmen shayır, jazıwshılarınıń shıǵarmaları xalıq arasında keń túrde taralǵanlıǵınan, xalqımız dástanlar h.t.b. awızeki dóretpeler menen jaqınnan tanıs bolǵanlıǵınan bolsa kerek. Sonday-aq, qaraqalpaq XIX ásirde túrkmenlerdiń yawmıt, teke qáwimleri menen qońsılas otırǵanı menen baylanıslı bolıwı itimal. Degen menen, balıqshılıq atamaların izertlew barısında balıq terminleriniń qaraqalpaq atamalarına jaqınlıǵın sonıń menen birge

ózgesheliklerin de bayqadıq.

Máselen: ılaqa terminin alıp qarayıq. Jırtqısh balıq. Bul atama túrkmen tilinde ”lakga” formasında aytıladı1

Bir tildiń ekinshi tilge tásiri haqqinda V.S. Rastorguyeva mınanday pikir bildiredi: Ekinshi tildiń ana tiline tiygizgen tásiri eki tilliktiń tipleri

1 S. Arazkuliev. Garagalpaǵıstan ASSRınıń Dórtgúl rayonındaǵı túrkmen gepleshikleri, Ashgabad,1961.

32

hám formaları , sol jerde turıwshılar arasında en jayıw dárejesi hám basqa tildegi xalıq penen baylanısınıń kópten berli bolıwı tiykarında anıqlanadı.

”Súwen”- termini túrkmenler arasında sóuon, sóugen ataması menen júritiledi1. Bul balıqtıń Moynaq sóyleminde, ”Sıpayı balıq, panaxanı súwen, qayız, ”utku” atamaları bar. Balıqshılar ulıwma qásiyetke qarap ”sıpayı balıq”, jınısına qaray ”panaxanı súwen”, sırtqı formasına qarap ”qayaz”, sapasına qaray

”utkus” (bul súwenniń kishilew, semiz, mazalı túri) dep at berip, ol ádebiy tilimizde barlıǵın juwmaqlastırıwshı tek ”súwen” degen atama qollnıladı. Mısalı:

Gileń súwen balıq, kemeler tolı,

Kúndegiden bálent qızlardıń qolı (Á. Shamuratov )

Súwen- balıqtıń hasıl, semiz túri.

Súwen iri balıqlar qatarına kirip, jırtqısh emesler semyasına jatadı. Súwenniń e ti mazalı, semiz, eti tıǵız boladı.

Sıpayı balıq-súwen balıqtı balıqshılar usılay ataydı1. Onıń eti mazalı, semiz hám tıǵız bolıp keledi. Panaxanı súwen-súwen balıqtıń túri. Bası úlken, eti onsha mazalı bolmaǵan, uwıldırıq shashıp azıp ketken waqtına baylanıslı oǵan usılay dep at qoyılǵan

”Sholpı” terminijılımnıń ishinen balıqtı alıw ushın qollanıladı. Moynaq sóyleminde bunı ”súzeki” dep te ataydı. Al túrkmen tilinde ”cholpı” ataması qollanıladı2.

”Azna” terminiadamlar otırıw ushın qayıqtıń ústindegi kese tartılǵan aǵashı.

Mısalı:

Ráwshan Boriske qarsı qayıqtıń ortańǵı aznasında otırdı.(J. Aymurzaev).

”Azna” termini túrkmen tilinde ”gazna” formasında qollanıladı3.

1 S. Arazkuliev kórsetilgen miynet. 2 S. Arazkuliev kórsetilgen miynet. 3 S. Arazkuliev, kórsetilgen miyneti.

33

”Tayaw”-qayıqtı tirep, iyteriw ushın qollanılatuǵın uzın aǵash, tayawdıń suwǵa kirip, tayalatuǵın jaǵına temir qaplap qoyılatuǵın bolǵan. ”Tayaw” termini túrkmen tilinde ”dayou” formasında ushırasadı.

Demek, Orta Aziya hám Qazaqstan jerindegi xalıqlar bir-biri menen

ásirler boyı táǵdiri hám tilleriniń tariyxıy rawajlanıwı jaǵınan uqsas bolıp keledi.

1.5. Ózbek tilinen kirgen balıqshılıq atamaları

Ózbek tilinen sózler jámiyetlik turmıstıń barlıq tarawları boyınsha kelip kire basladı. Jámiyetlik basqarıw, ekonomikalıq hám mádeniy turmısta da

ózgerislerdiń júz beriwi meshit, medreselerdiń ashılıw, arab grafikasında jazılǵan shıǵarmalardıń taralıwı mine usı faktlerdiń barlıǵı qaraqalpaq xalqınıń mádeniy turmısınıń rawajlanıwına unamlı tásirin tiygizdi. Bul tásir balıqshılıq leksikasınıń bayıwında da seziledi. Máselen: Marqa terminin analizlep kóreyik:

”Marqa” sózi leksikalıq jaqtan hesh qanday máni ańlatpaydı. Degen menen, bizde ”aq marqa” degen jırtqısh balıqlar qatarına jatatuǵın balıq bar ekenligi haqqında maǵluwmatlar jeterli1. Aq marqanıń uzınlıǵı

80 sm, awırlıǵı 5 kg ǵa jetedi. Tikeni qattı iri bolıp, eti mazalı balıqlar qatarına kiredi. Moynaq sóyleminde bul balıqtı ”kókjon” dep ataydı. Al, ózbek tilinde

”marqa” dep ataw ushırasadı2. Sonday-aq, jergilikli xalıqtıń tilinde ”aq marqa” terminin erniǵızıl, kók torta, kókjon dep te ataydı3. Al, ázerbayjan tilinde

”aǵbalıǵ” dep ataladı4.

Joqarıda keltirilgen miynetlerde tek ózbek tilinde ”marqa” termini menen atalǵanlıǵın, basqa miynetlerdiń barlıǵında ózgeshe atama menen júritilgenliginen kelip shıǵatuǵın bolsaq, ”marqa” termini biziń qaraqalpaq tiliniń leksikasına ózbek tilinen kirip kelgen degen juwmaq

1Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi, III tom, 60-bet.

2F. A. Abdullaev, Xorazm shevalari, Toshkent, 1961.

3Г. В. Никольский, Рыбы Аралского моря, 86, 1940.

4M. Sh. Shiraliev, Azerbayjan dialektologiyasınıń asoslari,Baku,1962.

34

shıǵarıw múmkin. Jáne de ”marka” ataması bar, bul sózdiń leksikalıq mánisi túr, belgi degendi ańlatadı. Bálkim, balıqtıń ózgeshe túri, markası dep atalıp, jergilikli adamlar tilinde ”marqa” dep júritilgen bolsakerek.

Jelbizek-yolvuzak.

Jelbizek-balıqtıń saǵaǵınan baslap quyrıǵına shekem ústińgi jaǵına aytıladı. Moynaq sóyleminde saǵaq, saǵaldırıq formaları da qatar qollanıla beredi. Yolvuzak-ózbek shamal, suwıq hawa degen mánini bildirse, saǵaqbalıqlardıń dem alıw organı. Demek, bul eki sóz de hawaǵa baylanıslı qollanılǵan.

Dombaq- jiptiń bir túri, iri, juwan jipti dombaq jip dep ataydı, al jińishkesin ”páwedek” dep ataydı. Balıqshılar termini esaplanǵan dombaq ataması Taxtakópir rayonı territoriyasındaǵı ”Qaratereńniń” boyındaǵı balıqshılar tilinde aytıladı1.

Ózbek hám túrkmen tilleriniń tásiri kóbinese dialekttiń sózlik quramında kórinedi. Óytkeni tariyxıy waqıyalar hám ózgerisler tildiń sózlik tárepinde, ayırıp aytqanda sózdiń leksikalıq mánisinde kóbirek kózge taslanadı. Xalıqtıń basınan ótkergen tariyxıy dáwirlerdiń gúwası retinde birinshi náwbette onıń sózlik quramı bayıydı.

Bir tilden ekinshisine awısqan sóz sol tildiń fonetikalıq, morfologiyalıq nızamlarına baylanıslı ózgeriske ushırap tilde qáliplesedi. Belgili rus ilimpazi I. A. Boduen de Kurtene tiller arasındaǵı ózara tásir, sóz awısıw processleri haqqında ayta kelip: ”Hesh qanday taza , aralaspagan til joq hám bolıwı da múmkin emes degen edi. 2

Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, balıqshılıq kásibine baylanıslı sózlerdiń semantikalıq mánisine itibar qaratıp, gónergen atamalardıń Moynaq govorına xarakterli degen maǵanaları alındı. Sol sebepli, basqa

1D. S. Nasırov, T. Begjanov, Taxtakópir rayonında jasawshı qaraqalpaqlardıń tili boyınsha bayqawlar,Óz IAIA Qaraqalpaqstan filialı xabarshısı, 1962, 58-bet.

2I.A. Boduen de kurtene O smeshannom xaraktera vsex yazikov “ jurnal ministerstva narodnogo prosveshannaya” 1901 ~N9. str 15

2D. S. Nasırov, T. Begjanov, Taxtakópir rayonında jasawshı qaraqalpaqlardıń tili boyınsha bayqawlar,Óz

IAIA Qaraqalpaqstan filialı xabarshısı, 1962, 58-bet.

35

tillerden kirgen balıqshılıq kásibine baylanıslı sózlerdiń jańa maǵanaları házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikası ushın júdá áhmiyetli bolıp tabıladı. Biz tárepinen keltirilgen balıqshılıq kásibine baylanıslı atamalar ilimniń basqa tarawları ushın, máselen, ixtiologiya-balıqlardı úyreniwshi pán ushın eń kerekli materiallardan esaplanadı.

36

II BAP. BASQA TILLERDEN KIRGEN BALÍQ HÁM BALÍQSHILIQ

ATAMALARÍ

a) Arab tilinen kirgen balıq hám balıqshılıq atamaları

Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń sózlik quramınıń belgili bir bólegin arab tilinen awısqan sózler quraydı. Arab tilinen sóz awısıwınıń tiykarı-arablardıń

Orta Aziyanı jawlap alıw jıllarınan baslanadı. Usı waqıttan baslap túrkiy tillerge arab tili birlikleri kire basladı. Biraq, házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń leksikasındaǵı anaw ya mınaw arablıq shıǵısqa iye sózdi mına waqıttan kelip kirgen sóz dep dál waqtın kórsetiw qıyın1.

Arab tilinen kelip kirgen sózler qaraqalpaq tiliniń leksikasına awızeki hám jazba túrde qońsı xalıqlardıń tilleri arqalı, sonday-aq tikkeley túrde awısıp kirgen.

Arab tilinen awısqan sózler tiykarınan alǵanda atlıq sózler bolıp keledi, siyregirek kelbetlik sózler de ushıraydı, Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń sózlik quramındaǵı arablıq shıǵısqa iye sózler menen terminler turmıstıń kópshilik táreplerin óz ishine aladı. Olardıń bir qatarı diniy túsiniklerge baylanıslı bolsa, ekinshileri sawda islerine baylanıslı , úshinshileri, ilim hám mádeniyatqa, jáne basqaları kásiplerge baylanıslı sózler bolıp keledi.

Mısalı: Balıqshılıq kásibine baylanıslı balıqshılar arasında mınaday sózler hám sóz dizbekleri qollanıladı.

a) Qaza- iri nar qamıstan, úlken, keń etip toqılǵan qorshaw, boyra balıq awlaytuǵın qural.

Mısalı: Múytenler qazasın saldı, Qaqpashların jeseń paldı. (Berdaq).

Usı balıqtı awlaw qurallarına baylanıslı Moynaq sóyleminde mınaday atamalar qollanıladı: kólǵaza, jaǵaǵaza, dunayǵaza, istáwnekǵaza, qayshıǵulaqǵaza, qashawǵaza, nárete h.t.b.

Nárete- balıq awlaytuǵın quraldıń bir túri.

37

Mısalı: Balıqshılar bileklerin túriner,

Náretesi suwǵa narday shókkende. (Á. Shamuratov).

Salıy- balıq juwatuǵın ıdıs. Ílaqa, bórge, shabaq h.t.b.

Bórge - sazan toparına kiretuǵın balıqtıń mayda túri.

Mısalı: Júresinen otırıp bórgeni qolına aldı. (N. Dáwqaraev).

Belgili kásip tarawı boyınsha joqarıdaǵı atamalar ańlatqan zatlardıń, qubılıslardıń turmıslıq jedelligi, keń qollanılıwı, sonday-aq, olardıń uzaq jıllar dawamında xalıq talǵawında bolıwına qaray kópshilik ádettegi sózlerdey bolıp ketken. Bular kásipke baylanıslı arnawlı birlikler sıpatında dóredi hám qaraqalpaq tiliniń rawajlanıwınıń belgili dáwirlerinde kásiplik terminler xızmetin atqarıp keldi. Házir olardıń basım kópshiliginiń terminlik mánisi sezilmeydi. Sonıń menen birge geypara sózler arab tilindegi mánisi hám onnan pútkilley

ózgerip ketken mánilerde qollanıladı.

Demek, arab tilinen awısqan bazı bir sózler qaraqalpaq tilinde semantikalıq jaqtan bir qansha ózgerislerge ushıraǵan túrinde de qollanılıp kiyatır degen sóz.

2.1. Parsı tilinen kirgen balı q hám balıqshılıq atamaları

Parsı tilinen sózlerdiń qaraqalpaq tiline awısıwınıń da óziniń tariyxıy derekleri bar. Bul tuwralı N. A. Baskakov mınanday dep jazadı: ”qaraqalpaq tiliniń leksikasın bahalawda qaraqalpaq tiliniń tolıq mánide házirgi jasap turǵan, yaǵnıy Aral jaǵasında birge qonıslasqan túrkiy hám iran qáwimleri tilleriniń birbirine jaqın tásiri jaǵdayında qálipleskenin de esapqa alıw kerek’’1.

Parsı tilinen awısqan sózler ulıwma alǵanda, awızsha hám jazba túrde tilimizdiń sózlik quramınan orın alǵan. Olardıń qaraqalpaq tiline awısıwı tikkeley hám qońsı xalıqlardıń tilleri, máselen, ózbek, túrkmen tilleri arqalı kóbirek iske asqan. Parsı tilinen kirgen sózlerdi sóz

38

shaqapları kóz-qarasınan alıp qaraǵanda atlıq sózler, kelbetlikler,

ráwishler, dánekerler bolıp keledi.

Iynelik - aw toqıytuǵın qural.

Duzaq - aw mánisinde.

Páshek - aw toqıytuǵın jip.

Dúzbel - balıqtı duzlaǵanda qollanılatuǵın qural.

Parsı tilinen kirgen ”dombaq”, ”dombıq” sózi nárete toqıytuǵın juwan jiptiń túrin ańlatıw ushın jumsalǵan

Moynaq balıqshıları bunı ”dombaq” jip dep atasa, jińishkesi ”páwádek” deydi. Qaraqalpaq tiliniń Taxtakópir sóyleminde de usılayataladı2.

Maqam - dáreje, xızmet ornı,úlken mártebeli bolıw:

Shunday maqamǵa etken . Bul sóz arab tilinde takat:

a)Orın, mákan, tuwǵan jer

b)hámel

v) húkimet

g) muzıkalıq ton degen mánilerde jumsalǵan. Ádebiy tilde muqamnama, hár túrli saz mánilerinde ushırasadı. Degen menen, arab tilindegi mánileri qubla dialektte tarayǵan.

Biz parsı tilindegi mánisin analizley otırıp, ”dáreje” sózi balıqshılar arasında jiyi qollanıladı.

Mısalı: Balıqshınıń xanı- balıqshılardıń basshısı degen mánini ańlatatuǵın sóz. Ol balıqtı qaysı jerde bar ekenligin bilip, aytqan jerine aw salsa, sol jerden balıq shıǵadı. Tiykarınan, kóldiń sırın biletuǵın qánige adamdı maqamǵa iye adam dep te júritiledi.

Parsı tili elementleri qubla dialekt leksikasında da ushıraydı. Tómende parsı tilinen tilimizge awısqan sózlerdiń geyparaların keltiremiz: Olar ilimiy, siyasiy, jámiyetlik, úy buyımları atamaları, balıqshılıq kásibine baylanıslı túsiniklerdi ańlatıw ushın kirip kelgen. Máselen:

39

Mágás-máges sózi kóbinese miynetti súymeytuǵın is jaqpas jalqawlarǵa qarata aytıladı.

Qarap jatsań kúni-túni,

Miysiz máges bolasań (Qırq qız).

Parsı tilinde mágás –biykar júriw, shıbın uslaw mánisinde aytılǵan. Bul sóz balıqshılar tilinde jiyi ushırasadı. Sebebi, qaraqalpaq ázelden balıqshılıq penen shuǵıllanǵan, kúneltken. Sonıń ushın da baslı taǵamı balıqtan islenetuǵın awqatlar bolǵan. Balıq sorpa, qarma, balıq quwırdaq xalıqtıń kúndelikli awqatlarınan esaplanadı. Xalıq arasında isherge, jerge hesh nárse tappay otırǵan

úylerdiń erkeklerin ”máges” dep ataǵan. Sebebi, suwdiń boyında jasap bir kásip penen shuǵıllanbay úyinde biykar jatqan adamlardı túsinip te, aqlap ta bolmaǵan. Bul sózdi dástanlarda da kóplep ushıratamız.

Arab tilinen kirgen sózlerge qaraǵanda parsı, tájik tillerinen kirgen sózler leksikamızdan, hátteki sózlik sózlik fondımızdan orın alıp júdásińisip ketken.

2.2. Orıs tilinen kirgen balıq hám balıqshılıq atamaları

Qaraqalpaq tiliniń leksikasında basqa tillerden awısqan sózlerdiń ishinde eń úlken topardı quraytuǵın bólegi orıs tilinen awısqan sózler menen terminlerden ibarat.

Orıs xalqı menen qaraqalpaq xalqı arasındaǵı baylanıslar bir neshe jıllardı

óz ishine aladı. Sol jıllar dawamında qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına eki xalıq arasındaǵı qatnastın dárejesine qaray belgili muǵdarda sózler kirip otıradı. Moynaqta jasawshı qaraqalpaqlardıń tilinde rus tilinen kirgen sózler basqa rayonlarda jasawshı jergilikli xalıqtıń sóylew tili menen salıstırǵanda kóp paydalanılatuǵınlıǵın izertlew nátiyjesinde bayqaldı.

Jańa sózlerdi tek intelegentler ǵana qollanıp qoymastan, rus tilin shala, az biletuǵın balıqshılar da sóylewde aktiv qollanadı. Bunıń sebebi balıq

40