MD hám PQJ / Ájiniyaz shıǵarmalarındaǵı antroponimlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

qollanıladı.1 Sonıń menen birge shańaraqta náreste tuwılsa oǵan Sultan ismi de beriledi. «Sultan-shax, húkimdar, patsha. Isimler quramında joqarı mártebeli, ullı, keleshegi aydın mánilerdi bildiredi. Ayırım isimlerde

sultan sózi házireti Sultan(Axmat Yassawiy) qábirin yamasa basqa muqaddes orınlardı ziyarat qılǵannan keyin tuwılǵan bala, yaǵnıy sultannıń sawǵası mánilerin de bildiredi».2 Sultanday e ldi basqarıp, belgili adam bolsın

degen niyette qoyıladı. Sultan-Bul qazaqqa xan bolıp ótken e ken Sultan sıyıq...(Shıqta jan. 68-b). Sonday-aq, «Qaraqalpaq tiliniń sózlik sostavında ayrıqsha adam atlarınıń sostavında «mırza» sózi jiyi qollanıladı. Bul «ámirzada» sóz birikpeleriniń fonetikalıq variantı

bolıp e saplanadı. Usı sóz birikpesiniń birinshi «ámir» bólegi arab tilinen ózlesken bolıp «ásker bası, hákim» degen mánilerdi ańlatadı. Al, ekinshi bólegi parsı sózi bolıp «tuxım, áwlad» degen mánini beredi. Solay etip, «ámirdiń tuxımı» degen máni kelip shıǵadı».3 Mırza titul sózi jeke turıp ta, basqa sózler menen dizbeklesip kelip te adam atı bola aladı. Máselen shıǵarmadaǵı: Aymurza-Annaqul, Aymurza, Súyin orısı...(Kóriń. 49- b) ismi quramında sońǵı bólegi bolıp kelgen hám óziniń tiykarǵı mánisinen biraz alıs. Máliyka ismi de óziniń tiykarǵı mánisinde patshanıń qızın máliyka dep ataytuǵın bolǵan. Bul isimde titul sózden jasalǵan, tiykarının qızlarǵa baylanıslı qoyıladı. Shańaraqta qız perzent tuwılsa oǵan patshanıń qızınday sulıw, aqıllı máliykaday bolsın degen niyet penen beriletuǵın bolǵan bolıwı múmkin: Máliyka-Xilalay,

Aysánem yáne Máliyka...(Sadaǵa. 18-b). Bunnan basqa da titul, ataq sózlerden jasalǵan, biy, bek sózlerin aytıp ótiwge boladı. Biraq bul sózler jeke turıp

isim bola almaydı, tek basqa sózler menen ǵana dizbeklesip kelip adam atların jasay aladı. Biy ataǵı XX ásir baslarına shekem úlken ataqqa iye mártebeli adam bolǵan. Ǵ-biy, beg sózleri 1917 jıllarǵa shekemgi e l basqarıwshı adamlardıń ámelin ańlatıp, sol adamlardıń atlarına qosılıp

1 Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. IV tom. N.,Qaraqalpaqstan.1992. 224-b

2

3

81

aytılǵan hám hár qıylı xızmetlerdi atqarǵan. Bul e ki sózdiń shıǵısı bir

dep juwmaq shıǵarıwǵa boladı1. «Bek sháhár yaki wálayat húkimdarı joqarı mártebeli ámeldar. Dáslep, úlken, joqarı sıyaqlı mánilerdi ańlatqan».2

Aybiybi-Bessarı Nurbiyke Aybiybi bilán...(Sadaǵa. 18-b); biyke sóziniń qosılıwı menen: Xanimbiyke-Táriypiń diyeyin xan Xanımbiyke...(Sadaǵa. 17-b); Írısbiyke-Shúyitte Írısbiyke, Janbiybi bilán...(Sadaǵa. 18-b); Nurbiyke-Bessarı Nurbiyke Aybiybi bilán... (Sadaǵa. 18-bet) taǵı basqa.

Bunday titul ataq sózlerdi isimlerge qosıp beriliwiniń de sebebi bar.

«Túrkiy tillerindegi xan, arabsha sultan, parsısha shax sózleri járdeminde

1

2

3

4

82

payda bolǵan isimler de tilde belgilil orın tutadı».1 Máselen, shıǵarmada:

ShaniyazMuxammányaz Shaniyaz e ki inime...(Sálem degeyseń. 66-b); Shamurat-

1

2

3

83

Keltirilgen Qarlıbay, Nurlıbay ismlerinde bay sózi óziniń negizgi mánisinen alıslap, kóbirek molshılıq, kóp bolǵay degen mánilerde kelgen. Al: Aralbay-Qızı Aralbaydıń atı Nurlıxan...(Sadaǵa. 18-b); WáyisbayWáyisbay aldına barıshın kóriń...(Kóriń. 48-b) t.b. sıyaqlı isimler quramında bul bay sózi tek affiksoid xızmetind hám erkeletiwshilik mánide de qollanılǵan. Demek, keltirilgen sóz hár qıylı mánilerde kele beredi.

Joqarıda aytılǵan shax sózi de usınday óziniń mánisinen biraz alıslap ketken. Bay sózi menen qarama-qarsı mánide keletuǵın qul sózi de óz mánisinen basqasha bolıp qollanılǵan. «qul-xızmetshi, ǵulam, qul; toba etiwshi, sıyınıwshı. Bul sóz isimlerdiń bas hám aqırǵı bóleginde qosıladı

hám tiykarınan allanıń bendesi, qulı, mómin, musılman mánilerinde keledi».1 Demek, bunnan kóringenindey bul isimniń balaǵa beriliwi kóbinese diniy dástúrler menen baylanıslı. Sebebi hesh kim tuwılǵan perzentiniń qulday bolıwın tilemeydi. Qaraqul-Qállibek, Qaraqul e kki inisi...(Kóriń. 49-b); Annaqul-Annaqul, Aymurza, Súyin orısı...(Kóriń. 49- b).

Ájiniyaz shıǵarmalarında qollanılǵan qaraqalpaqsha adam atlarınıń qoyılıw dástúrleri hár qıylı. Onda pútkil xalıqtıń arzıw-ármanları, niyetleri keleshekke bolǵan isenimleri t.b. dástúrleri anıq kórinedi. Perzentine baxıtlı, dáwlet yar bolǵay dep: Baxıt-Tiyeklide Baxıt, ırǵaqlı

Ayjan... (Sadaǵa. 18-b); Dáwletyar – Dáwletyardek shújáátli, ǵayratlı...(Bardur. 39-b): xalıqtıń maxseti, muradı bolǵay dep: Xalmurat-(Xalıqmurat) Qazı

Xalmuratı azır zamanı...(Kóriń. 49-b); qádemi, tuwılıwı qutlı kelgen bolǵay dep: Qutlımurat-Qutlımurat, Wáyisbayǵa dad etip...(Kóriń. 48-b); Qız perzent tuwılsa sulıw, shıraylı bolıwın tilep: Aqsulıw-Múytende Aqsulıw, Mańǵıtta Gúlzar...(Sadaǵa. 17-b); Jamal-(arabsha júzi kórkli degen mánide) Sorkólde Ultuwǵan e tekte Jamal...(Sadaǵa. 17-b); minezi jaqsı,

álpayım miyzamkesh bolsın degen niyet penen: Jipek-Qándeklide Jipek

1

84

degen qızlar bar...(Sadaǵa. 18-b); bilimli, dana bolsın dep Pazılbek-(arabsha dana, bilimli) Pazılbektiń atası yoq...(Pazılbek. 69-b) t.b. sıyaqlı niyetlerdi gózlep isim berse, jáne náresteniń tuwılǵan kúni yaǵnıy, hápte kúnleriniń qaysı kúninde tuwılıwına baylanıslı da isim beriledi.

Mısalı: Dúysen-Óltir kók iytińdi Dúysen qándekli...(Dúysen qándekli. 110- b) t.b. sıyaqlı isimler házirgi tilde de jiyi gezlesedi. Sársenbay, Piyshenbay, Jumabay h.basqa.

85

JUWMAQ

Ulıwma alǵanda, Ájiniyaz shıǵarmaları tildiń basqa da nızamlıqları menen bir qatarda, antroponimleri haqqında da qunlı maǵlıwmat beretuǵın dereklerdiń biri. Onıń shıǵarmalarınan házirgi kúnde keń qollanılıp kiyatırǵan adam atları menen birge, ózi jasaǵan dáwirde qollanılǵan, bizge tanıs e mes bolǵan adam atların da kóriwge boladı. Adam atların, oǵan tiyisli basqa da atlardıń, ásirese, belgili bir dáwirdegi olardıń til quramındaǵı qollanılıw órisin, olardıń tariyxıy shıǵısın, qurılısın

t.b. táreplerin úyreniwge boladı. Biraq bul jumısta olardıń barlıq táeplerin tolıǵı menen úyrenilip shıǵıldı dep ayta almaymız. Solayda biz bulardı úyreniw arqalı e ń aldı menen tilimizdiń tariyxın, onıń rawajlanıw zańlıqların hám jámiyettiń, mádeniyattıń janlı tilge sonıń menen qatar adam atlarınıń qoyılıwındaǵı dástúrlerine bolǵan tásirin kóriwge boladı. Sebebi, adam atları da xalıqtıń turmısı menen birge jasap, áhmiyetli orındı tutadı.

Shıǵarmada házirgi ádebiy tilge tán bolǵan kópshilik adam atları tolıǵı menen ushırasadı. Biraq, olardı birdey, yamasa ózgerissiz qrllanılǵan dep aytıwǵa bolmaydı. Sebebi, olar bir qansha dárejede fonetikalıq, grammatikalıq qurılısı hám semantikalıq mánileri boyınsha ózgesheliklerdi ózinde jámlegenin kóriwge boladı.

Qaraqalpaq antroponimleriniń tariyxına názer salsaq ol e rte dáwirlerdi óz ishine aladı. Tilimizdegi adam atları da leksikalıq birlikler sıyaqlı jámiyettegi ózgerisler menen birge basqa tillerdiń tásirlerine de ushırap ózgerip yamasa jańadan qosılıp baradı. Shayır shıǵarmalarınıń tilinde qollanılǵan adam atlarınıń leksikalıq quramın tallaǵanımızda, onda belgili bir aymaqta burınnan qońsı bolıp jasaǵan urıw, qáwim, e latlar, xalıqlar túrli usıllarda óz-ara bir-biri menen túrlishe múnásábette bolǵan. Siyasiy-ekonomikalıq, mádeniy-aǵartıwshılıq, diniy-etnikalıq t.b. baylanıslar bul xalıqlardıń tillerine de tásir etken.

Shıǵarmalarda túrkiy tillerine tán isimler menen birge arab, parsı hám

86

tájik, al ayırımları bolsa eski grek, evrey tillerinen ózlesken adam atları da kóplep ushırasatuǵının kórip óttik.

Shayır shıǵarmaları quramında e r adamlar hám hayal-qızlar isimleri

ónimli qollanılǵan. Olardıń mánilik hám strukturalıq tárepleri házirgi

ádebiy tilden onsha kóp parıqlanbaydı. Solay da, olardıń qoyılıwında birbirinen ayırmashılıqları bar. Shıǵarmalarda adam atlarınıń qollanılıwınıń taǵı bir ózgesheligi bul adamnıń jeke atı menen birge onıń laqapları, titulı menen qosa atap kórsetiw. Mısalı: Dúysen qándekli,

Qazı Xalmurat, Artıq biy t.b. Sonday-aq, isimlerdiń qısqartılǵan formalarda qollanılıwı. Mıs: Dámesh, Meńesh, Hájeke, Ájeke t.b.

Adam atlarınıń ózinde xalıqtıń kóp ǵana úrip-ádet, salt-dástúrleri, diniy kóz-qarasları, ruwxıy dúnya tanımı, mádeniyatı hám arzıw-ármanları saqlanıp qalǵan. Hátteki, ayırım tariyxıy waqiyalar adam atları menen atalatuǵın bolsa, adam atı arqalı ótmish, tariyx aynası kórineri sózsiz. Máselen Ájiniyaz jasaǵan dáwirde qaraqalpaq xalqınıń turmısında kóp ózgerisler bolıp ótkeni tariyxtan belgili, olardıń siyasiy turmısında

Islam dininiń tutqan ornı hám sol tiykarlarda náresteniń qulaǵına isim beriw dástúrleri. Ásirese, isimlerdiń de diniy túsiniklerge tiykarlanıp qoyılıwı t.b. jadayları kórinedi. Bul boyınsha jumıstıń úshinshi babında keń túrde sóz e tilgen e di. Al, e ndi Shıǵıs xalıqlarnıń ájayıp úlgidegi shıǵarmalarınıń tutqan ornı, olardaǵı qaharmanlar obrazları, sol tiykarda hátteki isimlerdiń beriliwi usaǵan dástúrleri de kórinedi. Bunday

dástúrlerdiń e lege shekem dawam e tip kiyatırǵanın kóriwge boladı. Bular qaraqalpaq tilindegi antroponimler tariyxınan derek beriwshi materiallar retinde házirgi kúnde áhmiyetli orındı tutadı.

87