MD hám PQJ / Ájiniyaz shıǵarmalarındaǵı antroponimlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

mánilerge iye bolǵan cóz (affiksoidlardıń) yaki sóz shaqaplarınıń birigiwine qaray 1. sostavlı atlar 2. birikken adam atları 3. Qısqarǵan adam atları bolıp bólinedi.

2.1. Sostavlı atlar.

Sostavlı atlar e ki morfemalardıń dizbeginen jasalıp, ulıwma bir túsinikti ańlatadı. Gápte bir aǵza xızmetinde keledi. Bunday atlarǵa shıǵarmadaǵı qollanılǵan adam atları menen dizbeklesip keletuǵın laqap, titul sózlerdi mısal e tip keltiriwge boladı. Bular óz-ara semantikalıq jaqtan bir-biri menen tıǵız baylanısta boladı. Al, strukturalıq jaqtan dáslep adam atı soń titul sóz yamasa, laqap atı formasında keledi, ayırım jaǵdaylarda bolsa olardıń ornı almasıp ta keletuǵın jaǵdayları boladı. Bul kóbinese qosıq qatarlarında uyqastıń ornı ushın inversiya boladı. Bunday sostavlı atlardıń e kewi qosılıp kelip, bir adamdı, bir shaxstı ańlatadı. Qurılısı boyınsha yamasa jaylasıw ornı boyınsha olardı tómendegishe etip úyreniwge boladı:

a) dáslep adam atı soń titul sóz formasındaǵı sostavlı atlar: Abdulla xan-Jámiiydıń zubdáhási ol Abdulla xanı...(Sadaǵa. 18-b); Ábil kátquda-

Atası Ábil kátquda, molla Tájidur aǵası...(Qız Oraz. 30-b); Tóremurat biy-Tóremurat biyiw Saparniyaz...(Bardur. 4O-b); Mámbet tóre-Mámbet tóre bas bolıp keledi qol...(Ájiniyaz benen Qız Meńeshtiń aytısı. 127-b);

Mámbetmurat diywanbegi-Mámbetmurat diywanbegi qul boldı...(Bozataw. 120-b); Arıslan sultan-Kórdim ol Arıslan sultanı, gúllán qazaqtıń aǵası...(Shıqtı jan. 68-b) taǵı basqa.

b) titul sóz soń adam atı formasındaǵı sostavlı atlar: Molla Pirim-

Qala bası boldıń sen Molla Pirim...(Bozataw. 120-b); kátquda Samurat-

Aǵamız Áwezbiy, kátquda Samurat...(Yaranlar. 54- b); begim Tórebek-Úrgench yurtında begim Tórebek...(Bozataw názánim. 12-b); qazı Xalmurat-Qazı Xalmuratı axır zamanı...(Kóriń. 49-b); molla Táji-Atası Ábil kátquda,

molla Tájidur aǵası...(Qız oraz. 30-b) t.b. Ayırım jaǵdaylarda bunday titul sózler hayal-qızlardıń atı menen de dizbeklesip keledi: Xan Xanimbiyke-

51

Táriypiń diyeyin Xan Xanimbiyke...(Sadaǵa. 17-b); Molla Nábiyra-

Qálmenbaydıń qızı Molla Nábiyra...(Nábiyraǵa. 22-b) t.b.

Sonday-aq, basqa da hár qıylı sózler menen, laqapları, ruwları, kásibi hám basqa da sózler menen dizbeklesip keledi. Mısalı, ruwı menen qosılıp:

Duysen qándekli-Óltir kók iytińdi Duysen Qándekli...(Duysen qándekli. 110-b); minezi menen: Xojaniyaz qayqı-Xojaniyaz qayqınıń úyin sorǵalap...(Yaranlar. 53-b): túr-túsi menen: Súyin orıs-Annaqul, Aymırza,

Súyin orısı...(Kóriń. 49-b): kásibi bildiriwshi sózler menen de dizbeklesıp jasalǵan: Aqın Meńesh-Atandım Aqın Meńesh jas basımnan...(Ájiniyaz benen qız Mıńashtiń aytısı. 132-b); Sultan shıyıq-Bul qazaqqa xan bolıp ótken e ken Sultan shıyıqta...(Shıqtı jan. 68-b): adam atı menen qız sózi de dizbeklesip kelgen: Jańıl qız-Qańlıda Jańıl qız, Kúnikey

bilán...(Sadaǵa. 17-b): Qız Oraz-Bárshádin aǵla seniń xúsni jamalıń, Qız

Oraz...(Qız oraz. 30-b): ayırım jaǵdaylarda atalǵan adamnıń atı atalmay onıń jasaytuǵın ornı menen basqa da sózler dizbeklesip keledi: Xiywalı qız-Laqabı anıń, Xiywalı qız...(Xiywalı qız. 29-b): Shıǵarmadaǵı qollanılǵan Zulqarnayın sózi Iskenderdiń laqabı bolǵan bolsa, házirgi waqıtta adam atı bolıp qollanıladı: Iskender Zulqarnayn-Iskender

Zulqarnayın kibi dáwranlı...(Bardur.. 40-b):

Adam atlarınıń bunday hár qıylı sózler menen dizbeklesip keliwi onı basqalardan ajıratıp kórsetiw ushın yamasa, bir attıń kóp qoyılıw jaǵdaylarına da baylanıslı dóreydi. Joqarıda kórip ótkenimizdey geyde adamnıń óziniń atı da túsirilip qalıp qoyadı.

2.2. Birikken adam atları.

Biriken adam atları qurılısı boyınsha e ki yamasa onnan da artıq (úsh morfemalardan) mánili túbir morfemalardıń, menshikli atlıq sózlerdiń hám affiksoidlardıń óz-ara tıǵız birigiwinen jasaladı. Komponentleri kóbinese atawısh sózlerden bolıp keledi. Ájiniyaz shıǵarmalarında tiykarınan e ki morfemadan (hám affiksoidlardan) birigip jasalǵan adam

52

atları ónimli qollanılǵan al, úsh túbir morfemalı adam atları ulıwma

gezlespeydi.

2/1. Eki atlıq sóz birigip jasaladı.

1. Atlıq /túbir morfema/+atlıq /túbir morfema/.

a)atlıq (ǵalabalıq)+atlıq (ǵalabalıq): Aygul-Anań Xatiradur

jeńgeńiz Aygul...(Biybigul. 20-b); Ayjan-Tiyeklide Baxıt, ırǵaqlı

Ayjan...(Sadaǵa.18-b); Baljan-Baqanlıda Aysha, keneges Baljan...(Sadaǵa. 18-b); Guljan-Guljan ismińdur sen janım biyke...(Sadaǵa. 18-b):

b) atlıq (ǵalabalıq)+atlıq (menshikli): Xajıniyaz-Xajıniyaz yarınıń keyninde qalıp...(Guljan. 26-b); Ermámbet-Qálmámbet, Ermámbet, Hásen,

Abılay...(Bardur. 40-b); Saparniyaz-Tóremurat biyiw Saparniyaz...(Bardur. 40- b): Tóreniyaz-Tóreniyaz biyi Hákim Nurlıbay...(Bardur.40-b); Tóremurat-

Tóremurat biyiw Saparniyaz...(Bardur. 40-b); Xojaniyaz- Xojaniyaz qayqınıń úyin sorǵalap...(Yaranlar. 53-b); Qutlımurat-Qutlımurat Wáyisbayǵa dad etip...(Ájiniyaz benen Qız Meńeshtiń aytısı. 135-b); Aymurza-Annaqul, Aymurza, Súyin orısı...(Kóriń. 40-b); t.b. sıyaqlı e r adamlarǵa baylanıslı

hám Aysanem-Hilalay Aysánem yáne Máliyka...(Sadaǵa. 18-b); Sháhsánem-

Sháhsánem, Láylidey júrip parawan...(Bir páriy. 11-b); Ayjamal-Atqa shıqqan aq miyalı Ayjamal...(Biybigul. 20-b) t.b. sıyaqlı xayalqızlarǵa baylanıslı.

v)atlıq (menshikli)+atlıq (ǵalabalıq): Dáwletyar-Dáwletyardek

shújáátli, ǵayratlı...(Bardur. 39-b); Abdullajan-Abdullajan sańa atam ushırassa...(Sálem degeysen. 65-b):

g) atlıq (menshikli)+atlıq (menshikli): Mámbetmurat-Mámbetmurat

diywanbegi qul boldı ...(Bozataw. 120-b) t.b.

2. atlıq /túbir marfema/+atlıq/affiksoid sóz/. Aralbay-Qızı

Aralbaydıń atı Nurlıxan...(Sadaǵa. 18-b); Wáyisbay- Wáyisbay aldına

53

bilán...(Sadaǵa.17-b); Názárbek-Arzımnı eshitgil, saxib Názarbek...(Tushti. 21-b); Tórebek-Úrgench yurtında begim Tórebek...(Bozatawlı názálim. 12-b);

Áwezbiy-Aǵamız Áwezbiy, kátquda Samurat...(Yaranlar. 54-b) t.b. Adam atları quramındaǵı-biy, -bek sózleri tek er adamlar atları menen qatar hayal-qızlar atları quramında da keledi. Biraq, keltirilgen sózler sol formasında emes, affiksler qosılıwı menen bildiriledi. ''Jınıs ayırmasın bildiretuǵın

sózler morfologiyalıq usıl menen jasaladı. Bul jaǵdayda jınıslıq ayırmanı bildiriw ushın túrkiy tillerinde siyrek qollanılatuǵın ónimsiz geypara affiksler qollanıladı. Dokumentlerde hayal yamasa qız uǵımın ańlatıw ushın e rte zamanlarda ústem klass wákilleriniń soсiallıq ataması

(titul) bolǵan ''bek'' sózine -á(e) affiksiniń jalǵanıwı menen hayal jınısın bildiretuǵın grammatikalıq jınıs qásiyetine iye bolǵan az sandaǵı sózler ushırasadı. Sonı da ayta ketiw kerek, qol jazbalarda bul ''biyká'' (bektiń hayalı) sóziniń ózi tutası menen hayal-qızlardıń atlarınıń keynine jalǵanıp kelip ''biyká'' sóziniń ózi bólek mánili sóz bolıwdan qalıp, affiks rolinde qollanılǵanın kóremiz. Usı sıyaqlı er adamlardıń atlarına

tirkesip qollanılatuǵın ''bek'',''bay'' sózleri hám hayal-qızlardıń

isimlerine jalǵanatuǵın ''biybi'',''xan'',''gúl'' sózleri de adamlardıń jınıslıq ayırmasın kórsetetuǵın affiksler retinde qollanılǵanın ádewir jiyi gezlestiremiz.1

Qaraqalpaqsha biyke sózi kóbirek hayal-qızlarǵa qosılıp aytıladı. "Biyke-qáyinbiyke. At. Bir hayaldıń kúyewiniń úlken qız apası''.2 Bunnan basqa da sózlerge qosılıp keledi. Mıs: úybiykesi t.b. sıyaqlı. Al, basqa túrkiy tillerinde bul beka formasında gezlesedi. "Beka-húkimdardıń, joqarı mártebeli ámeldardıń hayalı, úy biykesi. Bul atlıq negizi bek atlıǵınıń-bey formasına (ESTYa. II. 97), kishireytkish mánisin bildiriwshi

-ka qosımtası qosılıp, keyinirek -y dawıssızı qosılıp aytılmay qoyılǵan. Sonıń sebebinen, -e dawıslısı sozılıńqı aytılǵan. Ózbek

1Hamidov.X. Qaraqalpaq tili tariyxıniń ocherkleri. N.,Qaraqalpaqstan.1997. 25-b

2Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. I tom. N.,Qaraqalpaqstan. 1982. 287-b

54

tilinde bul dawıslınıń sozımlılıǵı bilinbey ketken (bek,-bey+ka=beyka,

be: ka>beka). Bul sóz negizinen kishi biyke mánisin ańlatqan.1 Házirgi adam atlarınıń quramında óziniń tiykarǵı mánisi menen qosa erkeletiw mánisin

de bildirip keledi. Al, Ájiniyaz shıǵarmalarında hayal-qızlardıń isimleriniń bas bólegi hám sońǵı bóleklerinde de kele beredi. Máselen: - biybi -biyke affiksoidi bir qatar sózler menen dizbeklesip kelip adam atların jasaydı:

a) atlıq (túbir morfema)+atlıq (affiksoid): Janbiybi-Shúyitte Írısbiyke, Janbiybi bilán...(Sadaǵa. 18-b); Aybiybi-Bessarı Nurbiyke,

Aybiybi bilán...(Sadaǵa. 18-b); Xúrbiybi- Qazayaqlı Jańıl, Húrbiybi bilán...(Sadaǵa. 18-b); Nurbiyke-Bessarı Nurbiyke. Aybiybi bilán...(Sadaǵa. 18-b); Írısbiyke-Shúyette Írısbiyke, Janbiyke bilán...(Sadaǵa. 18-b);

Xanımbiyke-Táriypiń diyeyin xan Xanımbiyke...(Sadaǵa. 18-b) t.b.

b) atlıq (affiksoid)+atlıq (affiks): Biybizada-Ashamaylı qızı

Biybizada bar...(Sadaǵa. 18-b) t.b.

v) atlıq (affiksoid)+atlıq(túbir): Biybigúl-Zawqı sapa dáwrán súrdiń Biybigúl...(Biybigul. 19-b); Biypatma-Haslıńız Biypatma diyer sizlerdiń...(Analar. 61-b). Biypatma ismi Biybipatma isminiń qısqarǵan

forması.

2/2. Kelbetlik+basqa sóz shaqapları.

1. kelbetlik (túbir)+kelbetlik (túbir): Aqsulıw-Múytende Aqsulıw, manǵıtta Gúlzar...(Sadaǵa. 17-b) t.b.

2. kelbetlik (dórendi)+atlıq (menshikli): Qutlımurat-Qutlımurat

Wáyisbayǵa dad etip...(Kóriń. 48-b) t.b.

3. kelbetlik (túbir)+atlıq (affiksoid): Qaraqul-Qállibek, Qaraqul eki inisi...(Kóriń. 49-b); Serjan-Serjan nayıp degen begileri bardur...(Bardur. 40-b) t.b.

4. kelbetlik (dórendi)+atlıq (affiksoid): Nurlıbay-Tóreniyaz biyi jáne Hákim Nurlıbay...(Bardur. 40-b): Qarlıbay-Artıq biyi Shamurat, yáne

1 Raxmatullaev. Sh. O’zbek tilining etimologik luǵati. T.,Universitet. I.t 2000. 43-b

55

Shaniyaz e ki inimá...(Sálem degeyseń. 66-b); Shamurat-(Shaxmurad Artıq biyi Shamurat yáne Qarlıbay...(Bardur. 40-b); d sesi: Abılǵazı-(Abdulǵazı)

Qádirbergen, Sadıq hám Abılǵazı...(Bardur. 40-b): Bul qospa menshikli adam atınıń negizgi birinshi túbir Abdi (Abdulqasım) al, ekinshi buwını basqa

da qospa adam atlarınıń quramında da keledi. (Nurǵazı t. b.) úshinshi

buwındaǵı «d» sesi: Muxammedniyaz isminiń: Muxammániyaz-Muxammániyaz, Shaniyaz e ki inimá...(Sálem degeysiz. 66-b): Adam atı quramındaǵı ayırım sońǵı buwınlardaǵı seslerdiń túsip qalıwı máselen, n sesi: Húrlixa- (Hurlixan)- Shiyrin, Farxad, Úzira, Wamıq, Húrlixa...(Sadaǵa. 18-b); x sesi:

56

Nádirsha-Mádráhim Nádirsha berdiler azap...(Násiyxat. 104-b) t.b. Bul isim negizinen Nadirshax degen eki qospa komponentten quralǵan isim.

b) adam atları quramındaǵı buwınlardıń qısqarıwı yamasa, ayırım komponentlerdiń qısqarıp túsip qalıwı. Birinshi yaki aldıńǵı komponenttiń Muxammed atınıń basqa bir at penen birigiwi menen aldıńǵı komponenti qısqaradı. Mısalı: Mádráhim-(Muxammedráhim) Mádráhim Nádirsha berdiler azap...(Násiyxat. 104-b) formada qollanılıwı hám

Qálmámbet hám Ermámbet qospa adam atlarınıń Mámbet komponenti

Muhammed atınıń ózgeriske ushıraǵan forması: Qálmámbet-Qálmámbet, Ermámbet, Hásen, Abılay...(Bardur. 40-b); Ermámbet-Qálimbet, Ermámbet, Hásen, Abılay...(Bardur. 40-b) bolıp qollanılıwı. Al, bul komponentlerdiń

túsip qalıwı ortańǵı buwında da kórinedi. Mısalı: Xalmurat-

(Xalıqmurat) Qazı Xalmuratı, axır zamanı...(Kóriń. 49-b); Biypatma-

(Biybipatma) Haslıńız Biypatma deyir sizlerdiń...(Analar. 61-bet) t.b. sıyaqlı qospa menshikli adam atları shıǵarmada qısqarıp, biraz ózgerislerge ushırap qollanılǵan.

3. Abbreviaсiya

Abbreviaсiya usılı da sózlerdi qısqartıw arqalı sóz jasalıwdıń bir túri. Ol arqalı bir sóz yamasa sóz dizbegi qısqartılıp aytıladı.1

Tildegi antroponimler de ayırım jaǵdaylarda qısqartılıp aytıladı.

Bul kóbinese awızeki sóylew tili ushın tán. Sebebi turmısta uzın yamasa quramalı adam atların aytıwǵa jeńillestiriw ushın qollanıladı. Bul kóbinese tuwılǵan balanı e rkeletip shaqırıwda qollanılıp soń sol formasında qáliplesip ketedi.

Abbreviaсiya-kóbinese sóylew tili ushın tán qubılıs. Soǵan baylanıslı abbreviaturalarǵa qaraqalpaq tilindegi(sóylew tilinde) adam atların qısqartıp aytıwda keń qollanıladı. Tóke, Máke,Ayeke.2

1Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası.Sóz jasalıw hám morfologiya.N.,Bilim. 1994.26-b

2Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası.Sóz jasalıw hám morfologiya.N.,Bilim. 1994. 27-b

57

Bunday usıl menen jasalǵan adam atları Ájiniyaz shıǵarmalarında da

qollanılǵan. Olar hár túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı qısqartırılıp jasalǵan. Mısalı, Ájiniyaz shayırdıń óziniń atı shıǵarmada Ájeke-

Ájekeniń axıw zarı amaba?...(Amanba. 24-b) túrinde qollanılǵan. Al, ayırım adam atları shıǵarmada abbreviaсiya usılı menen jasalǵan bolsa da, olardıń qısqartılıp qollanılǵan dep aytıw qıyın. Sebebi, sol formadaǵıday bolıp qáliplesip ketken. Mısalı: Meńesh-Qızıman Baytursınnıń atım Meńesh...(Ájiniyaz benen Qız Meńeshtiń aytısı. 123-

b); Dámesh-Qazaqta Meńesh te kóp, Dámesh te kóp...(Ájiniyaz menen Qız

Meńeshtiń aytısı. 123-b); Bekish-Shal deseń de bul Bekish ózime jas...(Ájiniyaz menen Qız Meńeshtiń aytısı. 123-b) sıyaqlı adam atları

qollanılǵan. Bunday adam atlarınıń negizi Meńesh, Dámesh, Bekish formasında bolǵan jaǵdayda olardıń mánisin semantikasın anıqlaw qıyın boladı. Sonıń ushın joqarıda keltirilgen abbreviaсiya usılı menen jasalǵan Tóke, Máke, Ayeke sıyaqlı adam atlarınıń mánisi joq. Tek mánili adam atlarınıń qısqarǵan forması. Solay eken, Meńesh degen Meńlixan yamasa

Meńligúl t.b. atlarınıń; DámeshDámexan, Dámegúl sıyaqlı hayal-qızlardıń al, Bekish-Bektursın, Bekbolsın t.b. e r adam atlarınıń qısqartılǵan forması bolıwı múmkin. Sebebi, bul awızeki sóylew tilindegi aytıs

kóplegen jer-suw atamaları adamatları leksika-sintaksislik usıl menen jasalǵan''.1

1 Házirgi qarqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sóz jasalıw xám morfologi. N.,Bilim. 1994. 29-b.

58

Ájiniyaz shıǵarmalarında bunday usıl menen jasalǵan adam atlarına:

Ultuwǵan-Sorkólde Ultuwǵan, e tekte Jamal...(Sadaǵa. 17-b); Qádirbergen-

Qádirbergen, Sadıq hám Abılǵazı...(Bardur. 40-b); Baytursın-Qızıman Baytursınnıń atım Meńesh...(Ájiniyaz benen Qız Meńeshtiń aytısı. 123-b) sıyaqlı qospa menshikli adam atları qollanılǵan. Bul qospa menshikli adam atlarınıń ekinshi komponentleri -tuwǵan, -bergen, -tursın bayanlawısh aǵza. Sebebi, bul adam atları bir túsinikti bildirip keletuǵın gáp formasındaǵı adam atları. Sonday-aq, e kinshi komponenti atawısh bayanlawısh formasındaǵı Baybaxt-Men aralap kórmishám Baybaxtı ulı

Qádir sıyıq...(Shıqtı jan. 68-bet) sıyaqlı adam atıda qollanılǵan.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili quramında bunday usıl menen jasalǵan adam atları ónimli qollanıladı. Mısalı: Qudaybergen, Allambergen, Táńirbergen t.basqalar.

59

III.BAP. ÁJINIYAZ SHÍǴARMALARÍNDAǴÍ ADAM ATLARÍNÍŃ

LEKSIKA-TEMATIKALÍQ ÓZGESHELIKLERI.

Bizdi qorshap turǵan tabiyattaǵı barlıq janlı zatlar hám jansız predmetler óziniń belgili bir atamasına, atına iye. Bul atamalar, atlar birden payda bolmaǵan. Olar hár qıylı jaǵdaylarǵa máselen, onıń sırtqı belgisine, háreketine, túr-túsine hám taǵı basqalarǵa baylanıslı berilgen. Adam dúnyaǵa kelgennen keyin onı basqalardan ajıratıp kórsetiw ushın yamasa jámiyette adamlar arasında ornın belgilew ushın oǵan belgili bir isim, at beriw zárúrligi payda bolǵan. Bir-biri menen qatnas jasaw ushın xızmet e tken zárúrli qural bolǵan desek boladı. Óytkeni e ger adamǵa isim berilmese oǵan qatnas jasaw qıyın bolar edi.

Tuwılǵan nárestege qoyılǵan isim onıń tuwılǵanlıǵınan baslap tap

ómiriniń aqırına shekem onıń ózi menen birge ómir súrgen. Usı jerde sonı da ayta ketiw orınlı ayırım jaǵdaylarda bir adamnıń ózi e ki isim menen atalǵan. Bunıń sebebi xalıqtıń uzaq ótmishtegi saqlanıp kiyatırǵan e ski

úrip-ádet dástúrleri menen baylanıslı. Ele de anıq etip aytatuǵın bolsaq, bul tuwılǵan nárestege kózge kórinbes jawız kúshler (jin, shaytan) jamanlıq

isleydi dep oylaw yamasa bala kóp awıra berse onı waqıtsha basqa isim menen ataw dástúri bar. Eger usılay islese jawız kúshler aljasıp ketedi,-degen túsinikler adamlar sanasında saqlanǵan. Bunday dástúr, yaǵnıy adamǵa ekinshi isim beriw haqqında O.T.Sayımbetov óziniń miynetinde bılay deyd: «XVII

ásirde ómir súrgen Iran shaxı Safi uzaq dawam e tken keselge shatıladı. Hátteki sol waqıttaǵı ataqlı táwipler onıq keseliniń dawasın taba almaydı. Shaxtıń juldız sanawshıları oylasa otırıp: «Qanday da bir káramatlı kúsh shaxımızǵa awırıw jiberip tur. Sonlıqtan onıń atın ózgertsek, ol aljasadı» degen niyet penen shaxqa atın ózgertiwdi usınadı. Iran shaxı Safi bul usınıstı maqul dep e saplakydı hám saltanatlı

60