MD hám PQJ / Ájiniyaz shıǵarmalarındaǵı antroponimlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

qollap-quwatlap, yar bolıp, onıń menen birge boladı dep túsinedi. Balaǵa jamanlıq qılıwshı shaytanlar jaqınlay almawı ushın balanıń ismine qosıp beriledi. Barlıq janlı hám jansız nárselerdiń pirleri yaǵnıy, iyeleri boladı dep oylaǵan. Máselen pútkil hayal zatınıń piri Biybipatma atın qız perzentlerine isim sıpatında beredi. Shıǵarmada bul isim biraz

ózgerislerge ushıraǵan yamasa qısqarǵan: Biypatma-(Biybipatma) Haslıńız

Biybipatma deyir sizlerdiń...(Analar. 61-bet). Qosıqtıń ózinde kórinip turǵanınday qızlardıń hasıl zatın Biybipatmaǵa teńep kórsetken(bul isimniń tolıq forması Biybipatiyma). Bul isim házirgi antroponimler sistemasında ónimli qollanıladı. Pir sózi de adamlar ismine qosılıp qollanıladı: Pirim-Qala bası boldıń sen molla Pirim...(Bozataw.120-b) t.basqa sıyaqlı. Al, húr bul adamlardıń sanasında sulıwlıq taratıwshı kúshke iye bolǵan. Tiykarınan hayal-qızlar ushın qollanılatuǵın hám olardı soǵan teńep táriypleytuǵın sóz bolıp e saplanadı. Sonıń ushın da dástan shıǵarmalarda sulıw, aqıllı, shıraylı qızlardı húrge teńep súwretleydi.

Shańaraqta qız perzent dúnyaǵa kelse, onıń ismine húr sózin qosıp beredi. Al, bul sóz e r adamlar isimlerinde ulıwma gezlespeydi. Tek tánha hayalqızlar ushın tán isim e tip qoyıladı. Bunıń sebebi tuwılǵan qız húrdey sulıw, aqıllı, qatarınan aǵla bolıwı tilep qoyadı. Shıǵarmada tómendegidey

bilán...(Sadaǵa. 18-b); Húrzada-Boynıń burıp Húrzadajan ǵam yeme...(Ǵam yeme. 71-b); Húriy-Húriy, Gúlmanıw, Máliyka...(Yoqtı. 51-bet) t.b. sıyaqlı isimler quramında bul sóz qollanılǵan.

Ulıwma diniy túsiniklerge, úrp-ádet dástúrlerge baylanıslı qoyılǵan adam atları e lege shekem usınday túsiniklerde qoyıladı dep aytıw qıyın.

Óytkeni, bunday isimlerdiń tolıq mánilerin hámme bilmeydi yamasa, bul isimler ózleriniń originallıǵınan biraz alıslap ketken. Tek zamanlar, dáwirler sonday-aq, siyasiy-ekonomikalıq turmıstıń, mádeniyattıń ózgeriwi

71

menen bular tek diniy isimler ǵana emes, tilimizdiń leksikalıq fondınaǵı menshikli adam atları sıpatında túsiniledi.

Barlıq atlar, atamalar sıyaqlı adamnıń atınıń da tiykarǵı wazıypası bul ulıwmadan jekkeni, bir topar adamlardan óz aldına bir shaxstı ajıratıp kórsetiwinen ibarat.

Isimler áyyemde adamlardı bir-birinen parıqlaw zárúrliginen júzege kelgen, soń tildegi isimlerdiń qanday sózlerden tańlap alınıwı, qaysı bir isimniń kóbirek tarqalıwı, uzaq waqıt saqlanıwı, balaǵa isim beriw dástúrleri menen tıǵız baylanıslı.

Adam atlarınıń ózinde xalıqtıń kóp ǵana úrp-ádet, salt dástúrleri, diniy kóz-qarasları, ruwxıy dúnyası mádeniyatı hám arzıw ármanları saqlanǵan boladı. Hátteki, ayırım tariyxıy waqıyalar adam atları menen atalatuǵın bolsa, adam atı arqalı ótken ótmish, tariyx aynası kórineri sózsiz.

Ájiniyaz shıǵarmalarında qollanılǵan adam atları qaraqalpaqsha menshikli adam atların tolıǵı menen qamtıy almaydı. Óytkeni, shayır tek adam atların óziniń shıǵarmalarınıń qáharmanları retinde atap olardıń isimlerin keltirip ótken. Bulardı tallap úyrengenimizde er adam isimleri hám hayal-qızlar ismleriniń mánileri, qoyılıw ózgeshelikleri bir-birinen azlı-kópli parıqlanadı. Sebebi, olar hár qıylı jaǵdaylarǵa, niyetlerge

taǵı basqalarǵa baylanıslı qoyıladı. Máselen, shıǵarmadaǵı e r adam isimleriniń mánilerine ser salıp qarasaq kóbirek erlerge, erkek adamlarǵa tán kúshlilik, batırlıq, sabırlılıq, aqıllılıq t.b. belgilerdi ózinde jámlegen al, hayal-qızlar ismlerinde náziklik, sulıwlıq, arıwlıq t.b. belgilerdi ózinde qamtıydı.

Shayır shıǵarmalarında hayal-qızlar isimleri tiykarınan qaraqalpaq xalqınıń ózine tán bolǵan isimlerinen ibarat. Máselen: Qatsha, Ayzada, Dámesh, Húrzada, Gúlzada, Xanımbiyke, Ultuwǵan, Qánikey, Biypatma, Ayjamal, Aysánem, Biybizada, Húrbiybi, Janbiybi, Írısbiyke, Nurbiyke, Aybiyke, Hilalay, Húrlixa, Úzirá, Jipek, Uǵıljan, Xaniypa, Aqsulıw,

72

Sánem, Aysánem, Alma, Anar, Gúlzar, Jamal, Oral, Úzildik, Jańıl, Baxıt, Ayxan, Baljan, Ayman, Biybigúl, Xatira, Gúljan h.t. basqalar.

Qaraqalpaq xalqı turmısında qız bala tuwılıwı menen oǵan isim

qoyarda ayrıqsha itibar, úlken juwapkershilik penen múnásebette bolǵan.

Sonıń ushın qızlardıń ismin mazmunlı, aytılıwda sulıw, shıraylı sondayaq, e sitiliwde qulaqqa jaǵımlı hám kórkem bolıwı zárúr bolǵan. Xalıqta sonıń ushın ismi ózine say, yamasa atı zatına say eken degen ibiratlı sózler

bar. Qız balalar e ldiń kórki, ómirdiń gúli, perzenttiń anası hám t.b.

Ájiniyaz shıǵarmalarındaǵı qollanılǵan qızlardıń isimleri de gózzallıq simvolları bolǵan hár qıylı názik, sulıw nárselerge arnap qoyılǵanı kórinedi. Sol sebepli de qızlarǵa beriletuǵın isimler quramında e ń sulıwlıq belgisi «gúl» sózi yamasa páklik belgisi «nur» sózleri kóbirek qosıp beriledi. «Nur-jaqtılıq, jarıqlıq, baxıt, ıǵbal. Nur sózi isimler quramında Alla taalanıń, payǵambardıń atı(sıpatı) wazıypasında da keledi. Bazı bir isimlerde sawǵa, múriwbet, rexim mánilerin de bildiredi»1.Bul sózler adam atlarınıń bas bóleginde hám sońǵı bóleginde

de teńdey jalǵana beredi. Bunday isimler XIX ásirdegi qaraqalpaqlar turmısında da keń qollanılǵan. Shıǵarmada bunday ismler qatarına: Gúlzar-

Múytende Aqsulıw, Manǵıtta Gúlzar...(Sadaǵa. 17-b); Gúljan-Gúljan bolǵan ediń súygen jananım...(Gúljan. 25-b); Gúlzada-Gúlzada-Ketermen degeli boldı bir talay...(Ájiniyazdıń Gúlzar menen qoshlasıwı. 72-b) t.basqa isimler keltirilgen. Gúl sózi sońında da: Biybigúl-Zawqı sapa dáwran súrdiń Biybigúl...(Biybigúl. 19-b). Keltirilgen sóz tek hayal-qızlar isimleri quramında keliw menen qatar e r adam isimleri quramında da qollanıladı.

Gúlmurat, Gulmurza h.t.basqa. Biraq, Ájiniyaz shıǵarmalarında bunday formadaǵı e r adam isimleri qollanılmaǵan. Sonday-aq, qızlardı nurǵa

73

bilán...(Sadaǵa. 18-b) t.b. sıyaqlı hayal-qızlarǵa baylanıslı qoyılatuǵın isimler quramında kelse al, ayırım jaǵdaylarda e r adamlar ismi ushın da teńdey ortaq qollanıladı. Mısalı: Nurlıbay-Tóreniyaz biyi jáne Hákim

Nurlıbay...(Bardur. 40-b); Nurǵaliy-Bul sálemimdi yazmısham ol Nurǵaliy ashnamızǵa...(Nurǵaliyǵa. 69-b) h.t.basqa.

«Házirgi qaraqalpaqsha adam atlarında áyyemgi dáwirlerdegi túrkiy xalıqlarınıń isenim hám uǵımlarǵa baylanıslı bolǵan til qatlamları kóplep ushırasadı. Erte dáwirlerde biziń ata-babalarımız bolǵan túrkler Kók táńri, kún, ay, juldız, taw hám teńizler sıyaqlı hár qıylı aspan

denelerine, tábiyat kórinislerine hám sonday-aq, haywanatlarǵa da sıyınǵan».1

Bunday jaǵdaylardıń kórinisi adam atları quramında da kórinedi. Máselen, náresteniń tuwılıw waqtına yaǵnıy, túnde ay sáwlesi jarıq bolǵan waqıtta tuwılsa: Ayjarıq, ay tolǵan túnde tuwılsa: Aytoldı h.t.basqa da mánilerde qoyıladı. Ay sózi er adamlar hám hayal-qızlar ismlerinde ónimli qollanıladı. Óytkeni, qızlar aydıń sulıwlıǵına, onıń tolısıwına teńep súwretlenedi. Tuwılǵan qız ayday sulıw, gózzal bolsın, ayday joqarı bolsın degen niyetlerde ismine qosıp qoyadı. Keltirilgen sóz qızlardıń isminiń bas bóleginde kelse óziniń tuwra mánisinde, mısalı: Ayjamal-(aydıń jamalı, sulıwlıǵı) Atqa shıqqan aq miyalı Ayjamal...(Biybigúl. 20-b);

Aygúl-Anań Xatiradur, jeńgeńiz Aygúl...(Biybigúl. 20-b); Ayjan-Qándeklide Jipek, Ayjan qız bolur...(Sadaǵa.18-b); Aysha-Baqanlıda Aysha, Keneges Baljan...(Sadaǵa. 18-b); Ayzada-Eki kóziń qanǵa toldı Ayzada...(Ayzadaǵa. 113- b) h.t. basqa sıyaqlı ismler qollanılǵan bolsa, al ay sózi adam atınıń sońǵı

(keyingi) poziсiyasında kelgende óziniń tuwra mánisinen biraz alıslap, kóbirek erkeletiwshilik mánini bildirip keledi. Biraq, bul ulıwma alıslap

ketedi degeni e mes. «-ay -hayallar ismi quramında gózzal, shıraylı, e r adamlar isminde baxıtlı, mártebeli mánilerin ańlatadı. Ayırım isimler

1 Bul silteme. O.T.Sayımbetovtın ǴQaraqalpaqsha adam atlarınıń qoyılıw ózgeshelikleriǴ degen maqalasınan alındı. Til biliminin geypara máseleleri. N., Bilim. 1994. 44-b.

74

quramında jańa ay tuwǵanda, yamasa ay tolısqan túnde tuwılǵan bala mánilerin de ańlatadı».1 Mısalı: Hilalay-(tolısqan ay mánini bildiredi)

Hilalay, Aysánem yáne Máliyka...(Sadaǵa. 18-b) isminde Ǵ-ayǴ sózi óziniń tuwra mánisine biraz jaqın bolsa da báribir ol isimniń Hilola sıyaqlı variantı da qollanıladı. Sonday-aq, bul sózdiń e rkeletiwshilik, álpeshlew mánisi: Abılay-Qálimbet, Ermámbet, Hásen, Abılay...(Bardur. 40-b) isminde de ayqın kórinedi. Óytkeni keltirilgen isim e r adamlarǵa baylanıslı qollanıladı. Ádette e r adamlardı ayǵa teńep táriyplemeydi yamasa súwretlemeydi. Bul jerde kóbirek jalpı xalıqtıń awızeki sóylew tilindegi

-áy janapayınan payda bolǵan hám sol mánisine jaqın keledi (Baxıtáy, qáynimáy t.b).

«-áy» affiksoidı shıǵısı jaǵınan aspan denesi «ay» sózinen alınǵan bolıwı múmkin. ...Qaraqalpaq tilindegi ol e rlerge hám hayal-qızlardıń atlarında erkeletiw mánisinde kelediǴ. 2

Bunnan basqa aspan denelerine baylanıslı shıǵarmada kún sózine qosımta qosılıwı menen Kúniney-Qańlıda Jańıl qız Kúnikey bilán...(Sadaǵa. 17-b) hám juldızlar atı, yaǵnıy Zuxra juldızınıń atın qızlarǵa isim e tip beredi: Zuxra-Láyli Zuxra kibi ol sáhib támiz...(Bir janan. 9-b) ismi de qollanılǵan. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili antroponimleri quramında Zuxra qızlar isminiń sinonimi retinde: Sholpan ismide qollanıladı. Ekewi de bir juldızdıń eki túrli atamaları, mánileri

birdey yaǵnıy «jarqıraǵan sulıw juldız» degen mánilerdi bildiredi.

Dúnyaǵa kelgen nárestege isim qoyıwda xalqımız turmısında ájayıp dástúrleri bizge shekem saqlanǵan. Sonday dástúrlerdiń biri bul tuwılǵan náreste óziniń ismi menen tuwılıwı, yaǵnıy anıǵıraq aytqanda náresteniń tuwılǵanında denesindegi qosımsha yaki artıqsha belgileri menen tuwılıwı hám usı belgileri boyınsha isim qoyıw. Bunı adamlar Alla taalanıń qúdireti dep bilgen. Sonıń ushın ol denesindegi belgileri boyınsha

1

2 O.Sayımbetov. Qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları. N.,Bilim. 2000.47-b

75

atalmasa, isim qoyılmasa ol nárestege awır boladı yamasa kóp keselge shatıladı dep oylaǵan. Bunday ismler házirgi qaraqalpaq tilinde de ónimli qollanıladı. Denedegi artıqsha belgilerge baylanıslı Artıq, Artıqbay hám

Artıqgúl t.b. Shıǵarmadaǵı: Artıq-Artıq biy Shamurat yáne

Qarlıbay...(Bardur. 40-b) ismin buǵan mısal e tip keltiriwge boladı. Bul isimniń qoyılıwınıń sebebi balanıń qol yaki ayaq barmaqları artıq(altaw bolıp tuwılıwı) bolıwına baylanıslı qoyıladı. Sonday-aq, qulaǵınıń qasında artıqsha e ti bar bolsa da oǵan Artıq yamasa, Sırǵabay, Sırǵagúl t.basqa isimlerin bergen. Bunday isimler tilde júdá kóp ushırasadı. Máselen, perdeli bolıp tuwılsa oǵan: Perdebay, Perdegúl hám Perdaxan t.basqa da, shashı menen tuwılsa: Shashlı, Shashlıbiyke, t.basqa sıyaqlı isimler qoyıladı. Biraq, shashı menen tuwılsa bunday isimlerdi tek ǵana qızlarǵa beredi. Keltirilgen belgilerden basqa da náresteniń denesinde hár qıylı qalı, meńi t.basqa da bolıwı múmkin. Bul boyınsha E.Begmatov: «Balaǵa Tajı, Anar, Qalbay sıyaqlı isimlerdiń beriliwi túrkiy xalıqlarda

júdá áyyemgi ádetlerden bolıp oǵan kóp dáwirlerden beri ózbeklerde de ámel qılǵanın kóremiz, organizmde qanday da bir belgi menen tuwılǵan náreste

álbette soǵan say ráwishte ataladı» degen pikirin keltiredi1.

Bunday belgilerge baylanıslı qoyılǵan qaraqalpaqsha adam atları házirgi tilde ónimli qollanıladı hám náresteniń óziniń tábiiy ismi menen tuwılıwı, bunday isimler haqqında G.Álniyazova óziniń adam atları boyınsha islegen miynetinde: «Túrkiy tillerdegi meń hám parsı tilindegi xol (qal) sózleri járdeminde dúzilgen adam isimleri de qaraqalpaq tilinde kóplep ushırasadı. Xalqımızda áyyemgi dáwirlerden baslap-aq, meńli, qallı bala baxıtlı boladı dep esaplanǵan, nárestege sulıwlıq hám gózzallıq rámzi bolǵan meń, qal sózlerin isim etip bergen...» degen bahalı pikirin aytadı. 2

Bunday ismlerge tilimizdegi kóplep ismlerdi mısal retinde keltiriw múmkin. Meńli qızlarǵa: Meńligúl, Meńlixan, Meńlibiyke t.b. Meńli e r

1

2 G.Álniyazova. Qaraqalpaq isimleri. N., Qaraqalpaqstan. 2003. 10-b.

76

qollanılǵan: Táji-Atası Ábil kátquda, molla Tájidur aǵası...(Qız Oraz. 30- b).

Bunday dástúrler xalıqta júdá kóplep ushırasadı. Dástúrler ásirese isim qoyıw dástúrleri birden belgili bir dáwirlerde payda bolǵan dep aytıw qıyın. Óytkeni olar ata-babalar ótmishi, til tariyxı, dástúrleri t.b. menen ásirler boyı qáliplesip kelgen. Hár bir ata-ana shańaraǵınıń quwanıshı, ómiriniń dawamshısı bolǵan náresteni jaqsı niyetler menen tárbiyalap kamalǵa jetkeredi. Onı ata-anasınıń maqtanıshı bolıp jetilisiwin qáleydi. Sawatlı, bilimli, oy-órisi keń bolıp, eline, xalqına paydası tiyetuǵınday insan bolıwın árman e tedi. Bunıń ushın oǵan e ń dáslep tárbiyalıq áhmiyetke iye bolǵan, jaqsı isimlerdi tańlap qoyadı.

Sonıń ushın burın jasap ótken belgili insanlar, ataqlı shayırlar, e l basshıları h.t.basqalardıń ismlerin arnap qoyıw dástúri de bar. Sol isimlerdi qoyıw menen bala sol ismine say, sol ullı adamlarday bolıp jetilissin degen niyette beriledi. Bunday dástúrler menen baylanıslı

77

úlgidegi tákirarlanbas shıǵarmaları hám dástanları awızeki úlgide keń tarqaldı. Hátteki, ayırım shıǵarmaları syujetleri ańız, ápsana formasında xalıqtıń sanasında uzaq saqlandı. Ásirese shıǵarmalarınıń qaharmanları, olardıń erlik isleri, ashıqlıq muxabbatı, bir-birine bolǵan sadıqlıq t.b. usaǵan obrazları, olardıń isimleri jaqsı tásirler qaldırǵan.

Shıǵarmadaǵı qollanılǵan usınday isimler házirgi qaraqalpaq tili ushında tán. Máselen Ferdawsiydiń «Shahnama» dástanı qaharmanları óziniń e rlik, mártlik islerine say súwretilgen. Mısalı: Rustem-Yigitleri bardur Rustem

78

sıpatlı...(Bardur. 39-b); Jámshiyd-Jámshiydniń zubdáhási ol Abdulla xanı...(Sadaǵa. 18-b) t.b. Bunnan basqa da ashıqlıq tımsalları LáyliMájnun, Yusip-Zulayxa, Tahir-Zuxra t.b. sıyaqlı ashıqlar isimlerin de

nárestege arnap qoyadı. Bunday qaharmanlardıń ismleri kóbirek shańaraqta egiz perzentler tuwılǵan jaǵdaylarda isim e tip beriliw dástúrleri bar.

Óytkeni, tuwılǵan qız perzent bolsa Láylidey, Zuxraday sulıw, aqıllı

ashıq bolǵan Xamra...(Yoqtı. 21-b); Sháhsánem-Sháxsánem, Láylidey júrip

páráwan...(Bar páriy. 11-b); Zuleyxa-Bolsın ol Zuleyxa sendin sadaǵa...(Sadaǵa. 17-b); Sánem-Misli Sánem kibi bolsın...(Hár kimsániń yarı bolsın. 6-be) t.b. Sonday-aq, shıǵarmadaǵı ayırım tariyxıy shaxsalardıń isimleri de jiyi

haybatlı...(Bardur. 39-b); Kámirán-Hiratnıń patshası yáne Kámirán...(Sadaǵa. 18-b); Bázirgen-Haq Bázirgen yaratqanǵa yalbarıp...(Analar. 62-be) t.b. sıyaqlı tariyxta ózleriniń atların qaldırǵan adamlardıń isimleri keltirilgen hám

bul házirgi kúnde de jiyi qollanıladı.

Náreste dúnyaǵa kelse, shańaraq aǵzaları, awıl, e l, xalıq úlken quwanıshqa bólenedi. Eń dáslep oǵan isim qoyıwdıń ájayıp úrp-ádet dástúrleri bizge shekem jetip kelgen. Bazı da sonday jaǵdaylar da bolǵan shańaraqta gileń qız perzent tuwıla bergen. Nátiyjede ul perzent tuwılıw ata-ananıń úlken úmit hám ármanına aylanıp qalǵan. Adamlar bunday

79

jaǵdayda ul balalarǵa qoyılatuǵın ismlerdi tuwılǵan qız nárestege bergen.

Anıǵıraq e tip aytqanda qız perzent «ul» sózinen jasalǵan isim menen atalǵan. Bunnan sonı kóriwge boladı isimlerdiń úrp-ádet dástúrler, arzıw tilekler menen hám adamlardıń psixologiyalıq oyları menen tikkeley baylanısınıń bar e keni. Bul isimlerdi beriw menen e ndigisi ul bolsın degen maxsetti gózlep qoyadı. «Shańaraqta gileń qız tuwıla berse keyingisine

«Ulbosın», «Uǵıl» dep at qoyıw, jin-shaytandı beziktiredi, yaǵnıy jawız árwaq «ul tuwılǵan»-dep aldanadı hám óziniń háreketleriniń nátiyjesizliginen pushayman jep bunnan bılay darımaytuǵın boladı degen maxsetti gózlegen».1 Bul dástúrlerde de diniy túsinikler menen baylanısı bar e keni kórinedi. Bunday mazmundaǵı qızlar isimleri házirgi tilde de

ónimli ushıraydı. Buǵan tilimizdegi kóplegen qızlardıń atların aytıwǵa boladı. Mıs: Ulbosın, Úmitgúl, Úmitay, Dámetken t.b. Shıǵarmadaǵı ayırım isimlerdi keltirip óteyik. Máselen: Ultuwǵan-Sorkólde Ultuwǵan, etekte Jamal...(Sadaǵa. 17-b); Uǵıljan-Uǵıljan ismińdur, sen janım biyke...(Sadaǵa. 17-b); Úzildik-Maypozda Úzildik, Qánekey bilán...(Sadaǵa.

17-b); Ul bolıwına dáme e tip: Dámegúl, Dámexan, Dámetken ismleriniń qısqarǵan formaları: Dámesh-Qazaqta Meńeshte kóp, Dámeshte kóp... (Ájiniyaz benen Qız Meńeshtiń aytısı. 123-b); Jin shaytan aljassın, jańılıssın dep:

Jańıl-Qańlıda Jańıl qız Kúnekey bilán...(Sadaǵa. 17-b) t.b. sıyaqlı menshikli adam atları qollanılǵan. Al, e ger keninen ul perzent tuwılsa da oǵan isim beriw dástúrleri de ózgeshe. Ata-ana quwanıp, oǵan: Quwanısh,

Quwandıq, Saǵındıq, Súyindik t.b. isimlerdi qoyadı. Súyin-Aynaqul, Aymurza, Súyin orısı...(Kóriń. 49-b) t.b.

Sonday-aq, shıǵarmadaǵı ayırım isimler bir waqıttıń ózinde hám isim retinde hám titul sóz, ataq retinde de qollanılǵan. Máselen, shıǵarmadaǵı

Sultan, Mırza, Máliyka isimlerin alıp qarayıq. «Sultan-feodallıq jámiyette hákim, patsha, xan. II. Er batır. III. Jaqsı hasılǴ mánilerinde

1 G.Álniyazova. Qaraqalpaq isimleri. N., Qaraqalpaqstan. 1997. 39-b.

80