MD hám PQJ / Ájiniyaz shıǵarmalarındaǵı antroponimlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

túbir menshikli adam atı bolıp sińisip ketken. Túbir ráwish sózleri de adam atları quramında kórinedi. Mısalı: Artıq-Artıq biyi Shamurat yáne

Qarlıbay...(Bardur. 40-b) Bunnan basqa jańıl feyil túbir sózinen: Jańıl-

Qańlıda Jańıl qız Kúnikey bilán...(Sadaǵa. 17-b) sıyaqlı sózlerden túbir menshikli adam atı quramına ótken.

Tildegi adam atları bárháma rawajlanıp hám bayıp, tolısıp baradı. Adam atları tildegi túbir marfemalardan jasalıwı menen birge basqa tillerden ózlesken adam atları menen de tolısıp baradı, bunday adam atları tilimizde házir de sol túbir morfema túrinde qollanıla beredi. Mısalı:

Áliy-Házireti Áliy kibi sherleri bardur...(Bardur. 40-b); Taxir-Taxir kibi

hár qıyalǵa dónermen...(Bar e ndi. 28-b); Hásen-Qálmámbet, Ermambet, Hásen,

Abılay...(Bardur. 40-b); Málik-Ánes, Málik e ki e ldiń arası...(Bardı. 40-b):

Májnun-Misli Májnún súygen Láyli yańlıdı...(Yańlıdı. 60-b); Rústem-

Yigitleri bardur Rústem sıpatlı...(Bardur.39-b); Farxad-Shiyrin Farxad,

Úzirá, Wamıq Hurlixa...(Sadaǵa. 18-b); Jámshiyd-Jámshiydniń zúbdási ol Abdulla xanı...(Sadaǵa.18-b); Ismayıl-Haq jolında qurban boldı Ismayıl..(Hár kim xatam bolur pániy dunyada 93-b); Yunis-Aǵa Yunis kibi tuwǵan anası...(Múnásip 23-b); Ilyas-Hızır Ilyas bolıp seniń yoldashıń...(Húrzadanıń atası Ájiniyazǵa aytqanı 73-b); Yusup-Yusupdek mısır e lindá...(Ishindá. 42-b) sıyaqlı e r adamlarǵa jáne de: Sánem-Misli Sánem kibi bolsın...(Hár kimsániń yarı bolsın. 6-b); Láyli-Láyli Zuxra kibi

ol sáhib támiz...(Bir janan. 9-b); Zuxra-Láyli, Zuxra kibi ol sáhib támiz...(Bir janan. 9-b) t.b. sıyaqlı hayal-qızlarǵa baylanıslı túbir menshikli adam atları qaraqalpaq tili ushın da túbir morfema bolıp esaplanadı. Al, tiykarında sol til ushın (arab yaki parsı) ol bir neshshe morfemalarǵa bólip qaralawı múmkin.

Ayırım túbir morfemalı adam atlarına basqa morfemalardıń yamasa kómekshi morfemalardıń jalǵanıwı arqalı jańa mánidegi adam atı jasaladı hám sol túbir sóz, túbirles atlarǵa ulıwma ortaq boladı. Mısalı: "Húr'' túbir morfemasına -biybi, -zada sıyaqlı affiksoidlar jalǵanıwı

41

menen Húrbiybi-Qazayaqlı Jańıl Hurbiybi bilán...(Sadaǵa. 18-b); Hurzada-

Boynıń burıp, Hurzadajan, ǵam yeme...(Ǵam yeme. 71-b) sıyaqlı adam atları jasalǵan. ''Biziń kóz-qarasımızda, quramalı atlardı izertlew barısında Shıǵıstıń túrkiy tilles xalıqları arasında keń taralǵan bunday sózlerden jasalǵan atlar shártli túrde aspan xabarshısınıń motivi dewge boladı"1.

Tilde túbir morfemalar menen birge kómekshi morfemalarda qollanıladı. Biraq kómekshi morfemalar túbir morfemalar sıyaqlı bólek turıp máni bildiriw qásiyetine iye e mes. Olar tek túbir morfemalarǵa jalǵanıp qosımsha olarǵa grammatikalıq máni bildiredi. Basqa da mánili sózler menen yamasa kómekshi sózlerdi grammatikalıq jaqtan bir-biri menen baylanıstıradı. Biraq, barlıq kómekshi morfemalardıń xızmeti birdey emes. Adam atı quramında da kómekshi morfemalar ushırasadı. Biraq, olardıń xızmeti leksikalıq sózlerdegi menen salıstırǵanda ózgeshe. Usıǵan baylanıslı kómekshi morfemalardı eki toparǵa: grammatikalıq morfemalar hám grammatikalıq emes morfemalar bolıp bólinedi.

Grammatikalıq e mes morfemalar tiykarınan túbir morfemalarǵa jalǵanıp jańa mánili sózler jasaydı, yaǵnıy, sóz jasawshı morfemalar sózlerge grammatikalıq qosımsha máni e mes, ulıwma jańa mánili sóz jasaw uqıbına iye. Onıń bul xızmeti adam atları ushın da tán. Hátteki, ayırım mánili leksikalıq birliklerge bunday sóz jasawshı morfemalar jalǵanıp, menshikli atlıqlardı, isimlerdi payda etedi. Solay da, bul barlıq kómekshi morfemalar ushın tán jaǵday emes, tek ayrımları ǵana bunday xızmetke iye.

Mısalı: -zada, -zar kómekshi morfemaları atlıq sózlerge jalǵanıp atlıq sóz jasaydı. Shaxzada, kóklemzar t.b. Sonday-aq, atlıq ay, gul sózlerine de jalǵanıp: Ayzada-Eki kóziń qanǵa toldı Ayzada...(Ayzada. 113-b); Gulzar-

Múytende Aqsulıw, mańǵıtta Gulzar...(Sadaǵa. 17-b) t.b. sıyaqlı menshikli adam atların jasaydı.

Grammatikalıq morfemalar grammatikalıq jaqtan ózgeretuǵın mánili sózlerdiń hár qıylı formaların jasaydı. Olar forma jasawshı hám

1

42

sóz ózgertiwshi bolıp e kige bólinedi.1 Tilde grammatikalıq morfemalar mánili sózlerge jalǵanıp olardıń grammatikalıq formaların jasaydı,

yamasa basqa sózler menen (mánili yamasa kómekshi) grammatikalıq jaqtan baylanıstırıwǵa xızmet e tetuǵın bolsa, al forma jasawshı morfemalar

mánili sózlerge jalǵanıp qosımsha máni, formasın jasaydı (kitap-sha, kórpeshe t.b) Ayırım jaǵdaylarda usı grammatikalıq morfemalar da menshikli adam atları quramında ushırasadı. Biraq, adam atlarınıń quramında kelgende óziniń tiykarǵı xızmetinde e mes, olar adam atınıń jasalıwı ushın xızmet e tedi. Bunday kómekshi morfemalar ónimli e mes. Máselen: sóz ózgertiwshi tartım jalǵawınıń I-bet birlik san jalǵawı -im -

ım forması menen: Pirim-Qala bası boldıń sen molla Pirim...(Bozataw. 120-b); Xanımbiyke-Táriypiń diyeyin xan Xanımbiyke...(Sadaǵa. 18-b); tartımnıń IIIbet birlik san -i forması menen: Táji-Atası Ábıl kátquda,

molla Tájidur aǵası...(Qız Oraz. 30-b) sıyaqlı jalǵawları menshikli adam atlarınıń quramında jańa mánili adam atların jasaw xımetinde kelgen.

Atlıq sózlerge jalǵanatuǵın forma jasawshı -sha kómekshi forması kishireytiw mánisindegi atlıq sózlerdi jasaydı (tabaq-sha, kitap-sha h.b.).

Shıǵarmada usı jalǵawdıń jalǵanıwı menen: Aysha-Baqanlıda Aysha keneges Baljan...(Sadaǵa. 18-b) menshikli adam atı quramında óziniń túp mánisinen uzaqlasıp ketpegenligi kórinedi. Sóz ózgertwshi hám forma jasawshı kómekshi morfemalar haqqında O.T.Sayımbetov ''Házirgi qaraqalpaqsha menshikli adam atlarınıń quramında ayırım seplik, tartım hám kóplik jalǵawları da ushırasadı. Biraq olar adam atları ushın tán ónimli formalar emes''.2-dep kórsetedi hám oǵan tiyisli mısallar keltirip ótedi.

Tildegi antroponimler túbir morfemalar arqalı da, olarǵa kómekshi morfemalar qosılıw arqalı da ónimli jasala beredi. Antroponimlerdiń morfemikalıq qurılısı boyınsha dórendi hám dórendi emes tiykarlı adam atları bolıp bólinedi.

1Hazirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sóz jasalıw hám morfologiya. N., Bilim. 1994. 10-b.

2Sayımbetov.O.T. Qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları.N., Bilim. 2000. 41-b

43

Dórendi e mes tiykarlı adam atları hesh qanday kómekshi morfemalarsız-aq túbir morfemalar arqalı mánili bólekke yaǵnıy, menshikli

adam atı bola alatuǵın bolsa al, dórendi tiykarlı adam atları keminde eki,

úsh morfemadan turadı. Ayırım, keyingi morfemalar tilde óziniń leksikalıq mánisine iye bolsa da adam atları quramında affiksoidlik xızmetke ótip ketedi. Bunday affiksoidler adam atların jasawda ónimli qollanıladı. Máselen: bay, xan, qul sózleri jámiyettiń soсiallıq qatlamların, shıǵısın bildiretuǵın bolsa, adam atı quramında óziniń túp mánisinen biraz uzaqlasıp ketedi. Bunday affiksoidlar kóbinese Ájiniyaz shıǵarmalarındaǵı qollanılǵan adam atlarınıń keyingi komponentinde

ónimli qollanılıp, er adam atların jasawda ónimli qollanılǵan. Mısalı:

Nurlıbay-Tóreniyaz biyi jáne hákim Nurlıbay...(Bardur. 40-b); Qarlıbay-

Artıq biyi Shamurat yáne Qarlıbay...(Bardur. 40-b); Aralbay-Qızı Aralbaydıń atı Nurlıxan...(Sadaǵa. 18-b); Qálmenbay-Qálmenbaydıń qızı molla Nabiyra...(Nábiyraǵa 22-b); Wáyisbay-Wáyisbay aldına barıshın kóriń...(Kóriń. 48-b) t.b. Aldınǵı buwınlarda onsha ónimli qollanılmaǵan.

Mıs: Baybaxt-Men aralap kórmishám Baybaxtı ulı Qádir Sıyıq...(Shıqtı jan. 68-b); Baytursın-Qızıman Baytursınnıń, atım Meńesh...(Ájiniyaz benen Qız meńeshtıń aytısı. 123-b); Bayımbet-Bayımbettiń insanlıqta

sanı joq...(Óterseń.57-b) t.b. Qul sózi óziniń leksikalıq mánisi boyınsha baydıń e siginde jumıs islewshi adam. Biraq, adam atınıń quramında kelgende bul mánisin joǵaltadı. Sebebi, semantikalıq mánisi jaǵınan yamasa tuwılǵan balaǵa qul bolsın degen niyette qoyılmaydı. Sonıń ushın, bul sóz affiksoidlik xızmetke ótken bolıp e saplanadı. Qaraqalpaq

ádebiy tilinde bul affiksoid tiykarınan bas poziсiyada hám sońǵı poziсiyada da ushırasadı. Al shıǵarmadaǵı qollanılǵan menshikli adam atı quramında bolsa, tek sońǵı poziсiyada kelgen. Mıs: Qaraqul-Qallıbek, Qaraqul e kki inisi...(Kóriń. 49-b); Annaqul-Annaqul, Aymurza, Súyin orısı...(Kóriń. 49-b) t.b. Xan sóziniń semantikalıq mánisi jaǵınan e lde basqaratuǵın e r adam basshı mánisin bildirgen al, sońınan bul sóz uzaq

44

waqıtlar dawamında affiksoidge aylanıp e r adamlar hám hayal-qızlar

affiksoidi: Qallıbek-Keldi Qallıbektiń úyine filxal...(Kóriń. 48-b);

Tórebek-Úrgensh yurtında begim Tórebek...(Bozatawlı názálim. 12-b);

Pazılbek-Pazılbektiń atası yoq...(Pazılbek. 69-b); Nazarbek-Arzımnı eshitkil sahib Nazarbek...(Tushti. 21-b) t.b.

Antroponimler til sistemasında hár qıylı jollar menen rawajlanıp baradı. Olar basqa tillerden ózlesiw arqalı da sonday-aq, tildiń ishki nızamlılıqları negizinde sózlik quramındaǵı leksikalıq birliklerdiń bir-biri menen qosılıwı yamasa kómekshi morfemalardıń birigiwi, ulıwma hár qıylı usıllar menen jasalıp jańa mánili antroponimler quramınan orın alıp baradı. Menshikli adam atları srukturalıq qurılısı boyınsha jasalıwınıń usınday ózgesheliklerine baylanıslı e ki usıl arqalı:

Morfemalıq usıl hám morfemalıq emes usıllar menen jasaladı.

I Morfemalıq usıl.

Bul usıl arqalı tilde dórendi sózler ónimli jasaladı. Bunda morfemalardıń birigiwi, yaki túbir morfemalarǵa sóz jasawshı kómekshi morfemalardıń jalǵanıwı arqalı jańa mánili sózler jasaladı.

Antroponimlerdiń qurılısın úyrenip kórgende olar usınday usıllar menen de jasalǵan. Máselen, mánili leksikalıq túbir morfemaǵa belgili bir sóz

shaqabın jasawshı kómekshi morfemalardıń jalǵanıwı hám olar jańa leksikalıq birliklerdi jasasa bular adam atlarınıń quramında da jańa mánili antroponimlerdi jasaydı. Morfemalıq usıl menen jasalıwda tómendegidey jollar arqalı jasaladı.

45

1. Affiksaсiya usılı.

Ájiniyaz shıǵarmalarında qollanılǵan menshikli adam atları ishinde

bul usıl menen jasalǵan adam atları onsha ónimli emes. Affiksaсiya usılı

jasawshı affiksler jalǵanıp jańa bir mánili sóz birligi jasaladı. Tilde adam atların jasawshı arnawlı affiksler derlik joq tek, ayırım adam atların hám mánili leksikalıq birliklerdi jasaw ushın ortaq bolǵan affiksler bar jáne bazı bir affiksoidler ǵana ónimli qollanıladı. Solay

da belgili bir sóz shaqabınıń sóz jasawshı affiksleri adam atlarınıń quramında da keledi. Usıǵan tiykalanıp qaysı sóz shaqabına tiyisli ekeninin anıqlawǵa boladı. Ayırım jaǵdaylarda belgili bir affiks túbir morfema sózlerge jalǵanıp jańa mánili leksikalıq birlik jasaytuǵın bolsa (máselen: gulzar ǵalabalıq atlıq, guller ósetuǵın jer, orın), sol jasalǵan sóz tikkeley antroponimler quramına ótip dórendi menshikli adam atları boladı.(máselen: Gulzar- menshikli atlıq) t.b. Affikslerdiń

usınday ózgesheliklerin esapqa ala otırıp tómendegi sóz shaqablarına bólip úyrenemiz.

1. Atlıq jasawshı affikslerden jasalǵan adam atları:

-man, -ben qosımtası Atlıq jasawshı bul affiks atlıq sóz shaqabın jasaw menen birge adam atları quramında keyingi komponentaǵı basqaolıp keledi. '' -Man, ban qosımtası jalǵanıwı arqalı belgili bir kásip hám orın mánisindegi atlıqlar jasaladı, baǵman, dárwazaman t.b.1 Túbir yamasa dórendi sózlerge jalǵanıp sol sóz mánisindegi ańlatilǵan predmetti saqlawshı yaki sol obektke qarawshı subektti ańlatadı. Bul atlıq jasawshı affiks adam atların jasaw ushın da qollanıladı. Túbir morfemalarǵa hám ayırım dórendi tiykarlı morfemalarǵa jalǵanıp keledi. Bunday jaǵdayda

bul affiks joqarıdaǵı mısallardaǵı aytılǵan mánileri menen salıstırǵanda birdey emes. Mısalı túbir morfemalarǵa: Ayman-Qándeklide

1 Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sóz jasalıw hám morfologiya. N., Bilim. 1994. 31-b

46

Jipek, Ayman qız bolur...(Sadaǵa. 18-b) -men variantı arqalı: Qálmen-

Qálmen, Jálmen bizge qaramay ketip...(Yaranlar. 53-b). Shıǵarmadaǵı qollanılǵan Jálmen adam atı házirgi tilimizde ónimli qollanılıp júrgen

Jolman atı menen salıstırǵanda óz-ara uqsastay kórinedi. Sebebi, jol túbir morfeması basqa da atlar ushın túbirles bolıp keledi. Mısalı:

Jolmırza, Joldasbay. Bul jerde -man affiksiniń -men fonetikalıq variantınıń aldıńǵı buwınǵa tásiri yaǵniy -e jińishke dawıslı sesiniń aldıńǵı buwındaǵı -o juwan dawıslı sesine tásiri nátiyjesinde -á fonemasına aylanǵanı kórinedi. Mıs: Jálmen-Qálmen, Jálmen, bizge

qaramay ketip...(Yaranlar. 53-b) t.b. -ban variantı menen: Mexriban /parsısha-ǵamxor, jan, jan kúyer, iltipatlı degen mánide/ sıyaqlı sup-sulıw, shıraylı qızımnıń atı jasalatuǵın bolsa, shıǵarmada bul affikstiń

qosılıwı járdeminde: Qojban-Sorasań elimdi Qojban bizlerden...(Ellerim bardı. 35-b) sıyaqlı adam atı qollanılǵan. Bunı strukturalıq jaqtan analizlegende túbir morfema qoj sózi sanlıq mánisin bildiriwshi qos sózine jaqın keledi. Sebebi, tilde qos sóziniń qosılıwı menen

Qosmuxammed, Qosmurat sıyaqlı adam atları jasaladı.

-zar qosımtası. Bul affiks atlıq sózlerge jalǵanıp bir predmettiń, nárseniń jasaytuǵın ornın, ósip ónetuǵın keńligin bildiredi. Mıs: lalazar, kóklemzar. Tiykarınan gúl sózine de jalǵanıp gulzar (guller

ósetuǵın jer) jańa mánili sóz birligin jasaydı. Usı sóz tikkeley

ǵalabalıq atlıqtan menshikli atlıq quramına ótedi. Mıcalı: Gulzar-

Múytende Aqsulıw, mańǵıtta Gulzar...(Sadaǵa. 17-b)

-zada qosımtası. Atlıq túbir sózlerge jalǵanıp atlıq sóz birligin jasaydı, yaǵnıy túbirdegi ańlatılǵan subekttiń shıǵısın bildiriwshi sóz birligin jasaydı: shaxzada (shaxlar áwladınan). "-zoda, -zod- usıdan tarqalǵan, tuwılǵan; balası, ulı, násili".1-mánilerin bildiredi e ken. Adam

atı quramında kelgende óziniń bul mánicin burotala tolıq saqlap qala almaydı. Mıs: Ayzada-Eki kóziń qanǵa toldı Ayzada...(Ayzada. 113-b);

1 E.A.Begmatov.O’zbek ismlari.(izohli luǵat) T.,O’zbekston milliy enciklopediyasi,1998. 584-b

47

Xurzada-Boynıń burıp Húrzadajan ǵam yeme...(Ǵam yeme. 71-b); Gulzada-

Gulzada-Ketermen degeli boldı bir talay...(Ájiniyazdıń Gulzada menen xoshlasıwı. 72-b); Biybizada-Ayshamaylı qızı Biybizada bar...(Sadaǵa. 18-b) t.b. Bunday -zar, -zada affiksleri tek hayalqızlar isimlerin jasawda ǵana

ónimli qollanıladı.

-jan qosımtası. Adam mánisindegi atlıq sózlerge jalǵanıp kishi

mánilerinen biraz uzaqlasıp affiksoid bolıp jańa mánili adam atların

jasaydı. Tiykarınan hayal-qızlarǵa hám er adamlarǵa baylanıslı isimlerde teńdey qollana beredi. Túbir atlıq morfemalarǵa jalǵanıp keledi. Mıs:

Guljan-Guljan bolǵan e diń súygen jananım...(Guljan. 24-b); Ayjan-

Tiyeklide Baxıt, ırǵaqlı Ayjan...(Sadaǵa. 18-b); Baljan-Baqanlıda Aysha, keneges Baljan...(Sadaǵa. 18-b) t.b. hayal-qızlarǵa baylanıslı, hám de:

Serjan-Serjan nayıp degen begleri bardur...(Bardur. 40-b) sıyaqlı e r adamlarǵa baylanıslı isimler ushırasadı. Ser túbiri basqa túrkiy tillerinde "kóp, sheksiz" degen mánilerdi bildiredi. Bul -jan affiksoidi házirgi qaraqalpaq tilinde antroponimler jasawda ónimli qollanıladı.

2. Kelbetlik jasawshı affikslerden jasalǵan adam atları.

Ájiniyaz shıǵarmalarında kelbetlik jasawshı affikslerden jasalǵan adam atları ónimli e mes. Tek ayırım affiksler ǵana isimler quramında kórinedi.

-lı affiksi atlıq sózlerge jalǵanıp kelbetlik jasaydı.

Shıǵarmadaǵı qollanılǵan adam atlarınıń tiykarınan ortanǵı buwınında kelgen, onnan keyin e r adamlar atı ushın -bay affiksoidi, hayal-qızlar atı ushın -xan affiksoidı qosılıwı nátiyjesinde jasalǵan. Mıs: Nurlıbay-

Tóreniyaz biyi jáne Hákim Nurlıbay...(Bardur. 40-b); Qarlıbay-Artıq biyi

48

Shamurat yáne Qarlıbay...(Bardur. 40-b); Nurlıxan-Qızı Aralbaydıń atı Nurlıxan... (Sadaǵa. 18-b) t.b.

Eger bul kelbetlik jasawshı affiks bolmasa strukturalıq jaqtan

túbir atlıq sóz -bay affiksoidına jalǵanǵanda semantikalıq jaqtan adam atı bola almaydı. Sonıń ushın bul affiks tikkeley adam atların jasaw ushın xızmet etedi.

-li affiksi de atlıq hám atawısh sózlerge jalǵanıp kelbetlik jasaydı

(júrekli, tártipli t.b.). Bul affikste ortańǵı buwında kelip adam atların jasaǵan. Mıs: Qállibek-Keldi Qállibektiń úyine filhal...(Kóriń. 48-b);

Xurlixa-Shiyrin, Farxad, Uzira, Wamıq, Hurlixa...(Sadaǵa. 18-b) t.b sıyaqlı adam atları shıǵarmada qollanılǵan.

3. feyil formalı adam atları.

Shıǵarmadaǵı adam atlarınıń quramın strukturalıq jaqtan

úyrengende feyil jasawshı affiksler derlik ushraspaydı. Tek feyildiń

ayırım formasın jasawshı qosımtalar ushırasadı. Bul haqqında

O.T.Sayımbetov ''Qaraqalpaqsha menshikli adam atlarınıń quramında házirgi qaraqalpaq ádebiy tiline tán bolǵan feyil qosımtalarınıń barlıq túrleri

derlik ushırasa bermeydi. Olarda ásirese basqa sóz shaqaplarınan feyil jasawshı affiksler júdá az. Házirgi qaraqalpaq menshikli adam atlarında feyil jasawshı affiksler qollanılmaydı, tek onıń ayırım betlik, dáreje, meyil, máhál formaları, betlik emes formaları ushrasadı,''-dep kórsetedi.1

Demek, házirgi qaraqalpaqsha menshikli adam atları quramında feyil jasawshı affiksler ónimli ushıraspaydı. Bunı, Ájiniyaz shıǵarmalaındaǵı adam atları mısalında da kóriwge boladı. Tek, feyilden, feyildiń hár qıylı formaların jasawshı jalǵawlar ǵana ushırasadı. Mıs: shıǵarmalarda qollanılǵan ayırım adam atlarınıń quramında feyildiń ózlik dáreje kórsetkishleriniń IIIbet -in jalǵawı feyil súy túbir sózge jalǵanıp súyin feyildiń ózlik dáreje forması jasaladı. Bul sóz tikkeley ózgerissiz adam atalrınıń quramına ótip ketedi: Súyin-Annaqul, Aymurza, Súyin

1 Sayımbetov.O. T. Qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları. N., Bilim 2000. 39-b

49

orısı...(Kóriń. 49-b) t.b. Ózlik dárejeniń -in, -n affiksleri tiykar feyillerge jalǵanıp keledi: Jasan (jasa-n), Súyin (súy-in). Bul atlar

Jasandıq, Súyindik sıyaqlı isimleriniń qısqarǵan túri bolıp tabıladı.1

-l ózlik dáreje jalǵawı ora buyrıq meyiline jalǵanıp oral feyil forması jasalıp ol, Oral-Arjaqta Kánekey, qıpshaqta Oral...(Sadaǵa. 17- b) sıyaqlı menshikli adam atları qatarına qosılǵan. -il jalǵawı haqqında da usı pikirdi aytıwǵa boladı, úzil sózine -dik anıqlıq meyil I-bet kóplik

jalǵawı menen Úzildik- Maypozda Úzildik, Kánekey bilán...(Sadaǵa. 17-b) t. b.

Ájiniyaz shıǵarmalarında affiksaсiya usıllar menen jasalǵan menshikli adam atları onsha ónimli qollanılmaǵan. Ráwish jasawshı affikslerdiń qosılıwı menen jasalǵan adam atları shıǵarmada ulıwma gezlespeydi.

2. Sóz qosılıw usılı.

Endi sózlerdiń jasalıwında jáne bir usıl bul mánili túbir morfemalardıń bir-biri menen birigiwi, qosılıwı menen de jasalıwı.

Qaraqalpaq antroponimleri quramındaǵı adam atları da usınday usıllar menen ónimli jasaladı. Ayırım jaǵdaylarda eki túbir morfemalar menen qatar úsh morfemalardan da quralatuǵın jaǵdayları ushırasadı.

(Uzaq+bay=eki morfemadan), (Qar+jaw+bay=úsh morfemadan). Al, Ájiniyaz shıǵarmalarında qollanılǵan adam atları strukturalıq jaqtan tiykarınan

eki túbir morfemalardan jasalǵan. Bunday adam atları quramındaǵı komponentler hár qıylı sóz shaqaplarına tán túbir morfemalar bolıp esaplanadı. Bul usıl menen jasalǵan antroponimler házirgi ádebiy tilinde de ónimli jasaladı. Qaraqalpaq tilindegi qospa menshikli adam atlarınıń grammatikalıq qurılısı boyınsha tilshi O.T.Sayımbetovtıń miynetinde arnawlı izertlep úyrenilgen.

Bunday qospa menshikli adam atlarınıń sırtqı forması komponentleriniń túrine hám qosılıw dárejesine qaray yamasa, hár qıylı

1 Sonda. 39-b.

50