MD hám PQJ / Ájiniyaz shıǵarmalarındaǵı antroponimlerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

oqıp úyrendi. Sonıń ushın da shayır qarakalpaq ádebiyatına jazba ádebiyat

úlgilerin sińdirdi. Ol qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında birinshilerden bolıp qosıqtıń jańa forma janrların yaǵnıy, burın joq taǵı bir jańa úlgide muxammes (muxalles) janrı úlgisinde qosıqlar dóretti. Bul janr haqıyqat jazba ádebiyattıń úlgisi bolıp esaplanadı.

Ájiniyaz shayır tek túrk xalıqlarınıń ádebiyatı dógereginde ǵana qalıp ketpedi. Shıǵıs klassikleri óz shıǵarmaların tek túrki tillerinde emes, sonday-aq, arab hám parsı tillerinde dóretetuǵın bolǵan. ''Musılman xalıqlarınıń kiyeli kitabı bolıp esaplanǵan Quranda usı arab imlasında,

arab tilinde jazılǵan. Sonlıqtan da e rte dáwirlerdegi túrkiy xalıqları arasınan shıqqan kórnekli shayırlardıń basım kópshiligi túrkiy tilin bile tura óz shıǵarmaların arab yamasa parsı tillerinde jazıwdı úrdiske aylandırǵan edi. Usınday jaǵdaylardıń nátiyjesinde oqımıslı qaraqalpaq shayırları da túrkiy xalıqları ádebiy tili menen sheklenip qalmastan, arab -parsı tillerin de jetik biliwge háreket etken, al olardıń ayırımları bul tillerdi tereń ózlestirgen e di. Qaraqalpaq oqımıslı shayırlarınıń bir qatarlarınıń arab, parsı, túrki(xalıqlarınıń) ádebiy tillerin jaqsı bilgenlikleri olardıń Shıǵıs klassikalıq ádebiyatın sonday-aq, arab xalıqları ádebiyatın úyreniwine, biliwine olardıń ayırım dástúrlerinen paydalanıwlarına alıp keldi.''-dep kórsetedi.1

Ásirese, Shıǵıs klassikleri qálemine tiyisli stillerdiń biri arab alfaviti tártibinde qosıq jazıw yaǵnıy, muashshaq qosıq úlgisin Ájiniyaz

qaraqalpaq jazba ádebiyatına birinshilerden bolıp e ngizgen. Bunday qosıqlar qatarına onıń ''Áy álip'', ''Beri kel'' qosıqların aytıwǵa boladı.

Ol bul usılda arab alfavitin úyreniw ushın da qollanǵan bolıwı múmkin. Sebebi ol xalıqtı sawatlandırıw jumısların da alıp barǵan. Ol waqıtta qaraqalpaq xalqı turmısında islam dininiń ullı kitabı Quran súreleri oqıtılıp úyreniletuǵın bolǵan. Dinniń tásiri kúshli bolǵanın kóriwge

1 A.Pirnazarov. Kúnxoja, Ájiniyaz, Sadıq shıǵarmalarında qollanılǵan dóretiwshilik usılar. N.,Bilim 2000.50-b.

11

boladı. Ájiniyaz shıǵarmalarınıń tilin sol dáwirde jasaǵan basqa shayırlar shıǵarmalarınıń tili menen salıstırıp kórgende biraz

ózgeshelikler bar e kenligi kórinedi. ''Ájiniyaz shıǵarmalarınıń biziń dáwirimizge jazba turde kelip jetiwi onıń shıǵarmalarınıń til

ózgesheliklerin durıs anıqlawǵa múmkinshilik beredi''.1 Máselen, ol shıǵarmaların qaraqalpaq tilinde jazǵanı menen de, tiykarınan basqa tillerden kirgen sózlerdi kóplep qollanǵan. Ásirese arab, parsı tilleriniń sózlerin kóp ushıratıwǵa boladı. Shayır óz shıǵarmalarında bunday sózlerdi tek mázi qollana bermesten kerekli jerinde qosıqtıń tásirsheńligin artırıw ushın paydalanǵan. Tilimizde bar sózlerdiń sinonimlik sıńarların basqa tillerdegi bir qatar sózler menen bere alǵan.

Sonıń menen ol qaraqalpaq tiliniń leksikasınıń bayıwına, rawajlanıwına úlken úlesin qosqan. Qaraqalpaq tili quramına arab, parsı sózleri burınnan erte dáwirlerden baslap kirip kelgen. Bul XIX ásirdegi shayır shıǵarmalarında hár túrli. ''Al, Ájiniyaz bolsa, óz dáwrinde Shıǵıstıń kórkem ádebiyatı menen tereńnen tanıs bolǵan hám olardıń tillerin tereńnen úyrenip, sol tillerdiń sostavındaǵı sózlerdi qaraqalpaq poeziyasına sheberlik penen e ndire bilgen. Sonlıqtan Ájiniyazdıń qosıq qatarlarında jiyi-jiyi arab-parsı, e ski túrki, shaǵatay hámde taǵı basqa tillerden kirgen kóp ǵana sózler ushırasadı'',2 -dep kórsetedi. Shayır arabsha sózlerdi shıǵarmalarında kóbirek hayal-qızlar obrazın, portretin jasaw ushın qollanǵan.

2. ÁJINIYAZ SHÍǴARMALARÍNDA QOLLANÍLǴAN

ANTROPONIMLER HAQQÍNDA.

Qaraqalpaq xalqınıń belgili klassik shayırı Ájiniyazdıń shıǵarmaların oqıp otırıp, biz qaraqalpaq xalqınıń mádeniyatı, ádebiyatı

1D.Saytov. XVIII-XIX ásirlerdegi qaraqalpaq shayırları shıǵarmalarınıń tili. N.,Qaraqalpaqstan. 1989.55-b,

2D.Saytov. XVIII-XIX ásirlerdegi qaraqalpaq shayırları shıǵarmalarınıń tili. N.,Qaraqalpaqstan. 1989.55-b

12

menen tereńnen tanısamız. Sonıń menen qatar ózimizdiń ana tilimizdiń tariyxı menen de tanısıp ótemiz. Bul tek Ájiniyaz shayır shıǵarmalarında ǵana e mes, sol dáwirde jasap dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan barlıq klassiklerde de anıq kórinedi. ''Qaraqalpaq klassikalıq shayırları shıǵarmalarınıń leksikasın izertlew arqalı biz olardıń revalyuсiyaǵa shekemgi jazba ádebiy tildiń qaliplesiwine qanday úles qosqanın hám qaraqalpaq tiliniń tariyxındaǵı olardıń haqıyqıy ornın anıqlaymız''.1

Ájiniyaz shıǵarmalarınıń tilin analizlep otırıp, qaraqalpaq

tiliniń leksikasınıń bir qansha bay e kenligin kóriwge boladı. Sonıń menen qatar tildiń leksikalıq quramınan keń orın alıp hám qatar rawajlanıp kiyatırǵan menshikli adam atları menen de tanısıwǵa keń múmkinshilik beredi. Óytkeni, shayır óziniń shıǵarmalarında ózi jasaǵan dáwirlerdegi kópshilik e r adamlar hám hayal-qızlar isimlerin keltirip

ótedi. Adam atların, oǵan tiyisli basqa da atlardıń ásirese, belgili bir dáwirdegi olardıń til quramındaǵı qollanılıw órisin onıń qurılısın, mánilik ózgesheliklerin h.t.b. táreplerin úyreniw arqalı biz e ń birinshi gezekte tildiń tariyxın, rawajlanıw zańlıqların hám jámiyettiń, mádeniyattıń tilge sonıń menen birge, adam atlarınıń qoyılıw dástúrlerine bolǵan tásirin kóriwge boladı. Sebebi adam atları da xalıq turmısında áhmiyetli orın tutadı. XIX ásirde jasaǵan shayır shıǵarmalarında sol dáwirde jasaǵan adamlardıń isimlerin keltirip, olardı shıǵarmalarınıń

qaharmanları e tip alǵan. Shıǵarmada házirgi ádebiy tilge tán bolǵan kópshilik isimler derlik tolıǵı menen keltirilip ótken. Tuwrı, barlıǵı

birdey yamasa hesh qanday ózgerisler joq dep aytıwǵa bolmaydı, sebebi bunnan bir ásir burınǵı isimler keltiriledi. Sonıń ushın ayırım fonetikalıq, grammatikalıq hám semantikalıq ózgesheliklerdi kóriwge boladı. Máselen shıǵarmalarda tómendegidey isimler ayırım ózgesheliklerge ushıraǵan halda qollanılǵan: Zlixa ismi Zuleyxa-Bolsın ol Zuleyxa sendin sadaǵa...(Sadaǵa. 17-b); Sanobar=Sánáwbar-Seniń qasıńda joq zaǵsha Sánáwbar...(Sadaǵa. 17-b);

1

13

Abıl=Ábil-Atası Ábil kátquda, molla Tájidur aǵası...(Qız oraz. 30-b) t.b. Bunday ózgeshelikler haqqında H.Hamidov ''Shayırdıń dóretpeleriniń saqlanǵan barlıq nusqalarda kórsetiwinshe onıń haqıyqıy atı Hajıniyaz. Házirgi keń málim bolıp qollanılıp júrgen Ájiniyaz túrindegi shayırdıń atınıń fonetikalıq variantı, shayır miyrasların xalıq awızınan jazıp

alıp jıynaǵan dáslepki jıynawshılardıń jeke ózleriniń sóylew ózgeshelikleri boyınsha qáliplesse itimal''1,- dep boljaydı. Bul pikirge qosılıwǵa boladı. Sebebi shıǵarmalarda Ájiniyaz shayırdıń ismi eki túrli formada keltirilgen. Mısalı: Ájiniyaz -Sen ketken soń Ájiniyazdıń

ózińe...(Guljan. 25-b) hám Hajıniyaz- Hajıniyaz yarınıń keyninde qalıp...(Guljan. 26-b) t.b. formalarında keltirilgen. Joqarıdaǵı aytılǵan pikirge súyene otırıp shıǵarmalarda qollanılǵan isimlerdiń bunday

ózgesheliklerine bir tárepten tekstlerdi jazıp alıwshılar ózgertip jazǵan desek, bir tárepten xalıq awızeki sóylew tiliniń jazba tilge tiygizgen

tásiri degen juwmaqqa keliwge boladı. Qáytkende de bunday isimlerdiń e ki formasın da házirgi tilde jiyi ushıratıw mumkin.

Ájiniyaz shıǵarmalarında qollanılǵan adam atlarınıń leksikalıq quramın izertlep, úyrenip kórgende olar tek bir tilge tán emes. ''Lekin, hesh bir tildiń sózlik baylıǵı tek ózinikinen ibarat bolıp qalmaydı. Belgili

bir aymaqta burınnan qońsı bolıp jasaǵan urıw, qáwimler, e latlar, xalıqlar túrli usıllarda óz-ara munásebette bolǵan. Siyasiyekanomikalıq, mádeniy aǵartıwshılıq, diniy etnik baylanıslar bul xalıqlardıń tillerine de tásir etken. Bir tilden ekinshi tilge sózlerdiń, adam atlarınıń

kirip keliwi hám ózlesiwi ádettegi jaǵday bolǵan.''.2 Shıǵarmalarda da túrkiy tillerine tán isimler menen birge arab, parsı-tájik al, ayırım eski

grek, e vrey tillerinen ózlesken adam atları da kóplep ushırasadı. Adam atlarınıń bunday ózlesiw sebeplerin hár qıylı jaǵdaylarǵa baylanıslı dep aytıw mumkin.

1

2

14

Endi Ájiniyaz shayırdıń óz shıǵarmalarında adam atların qollanıwı bir qansha ózgesheliklerinen biri shayır hayal-qızlardı kóbirek bir-biri menen salıstırıp, táriyplep olardıń sulıwlıǵın hám oǵan say ismleriniń gózzallıǵın aytadı. ''Máselen, Ájiniyazdıń ''Sadaǵa'' atlı qosıǵında Uǵıljan atlı qızdıń sulıwlıǵı táriyplengen. Qosıq jámi bolıp 15 kupletten ibarat. Qosıqta shayır qaharmanınıń sulıwılıǵın awız hám jazba ádebiyatlarda jiyi qollanılatuǵın sıyaqlı Aydıń, Kúnniń, Sholpan juldızınıń sulıwlıǵına teńlemegen, sulıwlıqtı táriyplewdegi burınnan

bir usıldı qaytalamaǵan, al onı qaraqalpaq ádebiyatında burınǵı, sońǵı ele hesh kim tárepinen qollanılmaǵan taza dóretiwshilik usılda táriyplegen.

Aytayıq, usı on bes kuplet qosıqta qırıqtan aslam kópshilikke belgili qızlardıń atları atalıp, olardıń hár biriniń sulıwlıǵı Uǵıljannıń sulıwlıǵı menen salıstırılıp, nátiyjede hámmesi jıynalıp Uǵıljannıń

sulıwlıǵınan arttırıp súwretlewge baǵıshlanǵan''.1 Demek, shayır óz shıǵarmalarında qızlardıń ismlerin mázi qollana bermesten qosıqtıń mazmunın tolıq ashıp beriw ushın orınlı jerlerinde qollana bilgen.

Shayır óz shıǵarmalarında hayal-qızlar isimleri menen qatar e r adamlar isimlerinde ónimli qollana alǵan. Olardıń mánilik hám strukturalıq tárepleri házirgi ádebiy tildegi menen onsha parıqlanbaydı. Olardıń mánisi arqalı qoyılıw sebepleri hám maqsetleri, niyetleri sáwlelenedi.

Shıǵarmalarda adam atlarınıń qollanılıwınıń taǵı bir ózgesheligi bul adamnıń jeke atı menen qosa onı laqap atı, titulı (ataq atı) menen qosa atap kórsetiw. Tildegi bunday ataq atlardıń, laqaplardıń qollanılıwınıń bir sebebi dep sonı kórsetiwge boladı, sol menshikli adam atınıń xalıq ishinde kóplep ushırasıwı yaǵnıy, tákirar qollanılıwı bolsa, jáne sol atalǵan adamnıń kásibi, minezi, jurisi, kórinisine, kópshilik jaǵdaylarda

ruwı menen qosa ataw dástúriniń keń qollanılıwı. Máselen shıǵarmada:

Dúysen kándeklı-Óltir kók iytińdi Dúysen qándekli...(Duysen qándekli.

1A.Pirnazarov. Kúnxoja, Ájiniyaz, Sadıq shıǵarmalarında kollanılgan dóretiwshilik usıllar. N.,Bilim.2000.75-b

15

110-b); Qazı Xalmurat-Qazı Xalmuratı axır zamanı...(Kóriń. 49-b); Artıq biyi-Artıq biyi Shamurat, yáne Qarlıbay...(Bardur. 40-b) t.b. usaǵan strukturalıq jaqtan qospa túrdegi menshikli adam atları qollanılǵan.

Sonıń menen birge shayırdıń ádebiy laqabı (taxallusı) haqqında da bir qansha pikrlerdi aytıw múmkin. Derlik, sol dáwirdegi basqa qaraqalpaq shayırlarında bunday ádebiy laqap (taxallus) kórinbeydi. ''Shayırdıń kópshilik shıǵarmalarında onıń ádebiy laqabı (taxallusı) sıpatında

Ziywar degen taxallusı qollanıladı. Al geypara óziniń qosıqlarında shayır Ajiz taxallusın da qollanadı. Ádebiy laqabı, taxallusı Firiy (Piriy) degen at penen jazılǵan shayırdıń bir qatar qosıqları bar. Ajiz ''ájiz, kúshsiz, hálsiz'' mánilerinde (sonday-aq, Firiymumkin bul ''ǵarrı, qartayǵan adam'' mánisin bildiretuǵın parsı tilindegi piriy sózi bolıwı itimal) taxallusınan shayır óziniń ómiriniń júdá qıyın gezlerinde, bálki

óziniń ótken jaslıq dáwirlerin saǵınıp zarıqqan hám jaqınlap qarsı kelip qalǵan ǵarrılıqtıń sonıń menen birge ájizlik, kúshsizliktiń basına túskenin anıq sezgen, jası qaytqan jıllarda jazǵan qosıqlarında qollanǵan bolıwı kerek. Jalpı alǵanda, shayırdıń xarakterli tiykarǵı hám turaqlı ádebiy (taxallusı) Ziywar bolıp qaladı''.1 Demek, shayır ózine bir qansha jarasıqlı, mánili laqaplardı ádebiy taxallus etip alǵan.

Shayır shıǵarmalarında adam atlarınıń qollanılıwınıń taǵı bir

ózgeshelikleri isimlerdiń qısqartılǵan formalarda qollanılıwı. Bul házirgi ádebiy til ushın da tán jaǵday yaǵnıy, ata-ana balasın e rkeletip, aytıwǵa qolay etip qısqartıp aytıwı. Hátteki bul ayırım jaǵdaylarda sol qısqarǵan formalarında jazılıp, putkilley burotala sińisip ketiwi de

múmkin. Máselen shıǵarmalarda: Dámesh-Qazaqta Meńeshte kóp, Dámeshte kóp...(Ájiniyaz benen Qız Meńeshtiń aytısı. 30-b); Ájeke-Ájekeńniń axıw

zarı aman ba?... (Amanba. 24-b); Hájeke- Hájeke, kóriseyin qolıńdı ber...(

Ájiniyaz benen Qız Meńeshtiń aytısı. 123-b); Táji-Atası Ábil kátquda

molla, Tájidur aǵası…(Qız Oraz.30-b) h.t b. Bular shama menen Dámegul,

1 H.Hamidov. Eski qaraqalpaq tiliniń jazba estelikleri. N.,Qaraqalpaqstan.1985. 60- 61-b

16

Dámetken-Dámesh; Tájibay, Tájimurat-Táji; Ájiniyaz, Hájiniyaz-Ájeke, Hájeke t.b. sıyaqlı isimleriniń qısqartılǵan forması bolıwı múmkin. ''Isimlerdiń aytılıwına da ayrıqsha itibar beriw kerek. Nárestege qoyılǵan isimdi tuwrı aytpaw, kóp jaǵdayda isimniń buzılıwına hám de qolaysız formalarǵa kelip qalıwı ushın imkan tuwdıradı. Balanıń anıq ismin túrli buzılǵan formalarǵa salıw arqalı e rkeletiw, bala isminiń buzılǵan,

ózgergen, qısqarǵan formaların payda e tedi. Hátteki isimniń belgisiz, qanday da bir mánissiz bolıwına alıp keledi''.1 Sonıń ushın balanıń sonday-aq, jámiyettegi hár bir shaxstıń ismin tolıq, anıq e tip aytıw hám onıń jazılıwına ayrıqsha itibar beriw kerek boladı.

1

17

I BAP. ÁJINIYAZ SHÍǴARMALARÍNDAǴÍ ANTROPONIMLERDIŃ LEKSIKALÍQ QURAMÍ

Tuwılǵan balaǵa at qoyıw dástúri bul erte dáwirlerden baslanǵan. Onı, hár bir adamdı adamlar arasınan ajıratıp, shańaraqta hám jámiyette ayırıp kórsetiw, tikkeley qatnas jasaw zárúrliginen kelip shıqqan. "Dúnyada belgili bir atqa iye bolmaǵan bir de zat tabıw qıyın. Solay eken, adamzat sózdi ajıratıwshılıq uqıplılıǵına iye bolǵan dáwirlerden baslap tuwılǵan balanı bir at penen ataw kelip shıqqan bolıwı kerek. Sebebi at adamdı birin-birinen ajıratıp tanıwshı, jámiyettiń soсiallıq qurılısında onıń ornın belgilew xızmetin atqarıwda birden bir zárúrli

hám raсional áhmiyetke iye".1 Házirgi kúndelikli turmısımızda, tilimizde qollanıp júrgen adam atları óziniń uzaq ásirler dawam e tken tariyxına, shıǵısına, tórkinine iye. Olar usı biziń kúnimizge shekem áwladtan áwladqa

ótip, jetip kelgenen kóriwge boladı. Biraq dáwirler ózgerip, jámiyet rawajlanıp, ilgerilep barıw proсessi menen tikkeley tilge, tildegi leksikalıq birliklerdiń yaki gónerip yaki tazadan bayıp barıwı tábiǵıy qublıs. "Adam atı(ismi) bárqulla jámiyetlik bahalılıqqa iye bolǵan".2 Bul nárseni tildegi tek leksikalıq birlikler quramındaǵı sózlerden ǵana e mes sonday-aq, tilimizdegi atamalar, antroponimler quramında da, yaǵnıy, adam atları mısalında da kóriwge boladı. Adam atları da belgili bir dáwirler

ótiwi, jámiyet ilgerilewi menen geyparaları gónerip tilimizde qollanılıwdan shıǵıp qalsa, al ayırımları jańadan payda bolıp tilimizdegi adam atları quramın bayıtıp, toltırıp otıradı. «Qaraqalpaq antroponimiyasın izertlegenimizde de bir qatar máseleleri bar. Ásirese bunday izertlewler proсessinde anrpoponimikalıq hár turli tariyxıy etnografiyalıq qatlaların tereń analizlew zárúr. Eski tupkilikli túrkiy adam atlarınıń bir bólegi házirgi tildiń fondında ushıraspaydı. Onıń kópshiligi hár qıylı sebeplerge kóre qollanılıwdan shıǵıp qalǵan. Bunda

18

ásirese, basqa tillerden ózlesken adam atlarınıń tásiri kúshli bolǵan. Qaraqalpaq tilindegi bir qatar e ski túrkiy isimlerdiń ornın arap hám parsı, tájik tillerinen ózlesken isimler iyelewi sebepli, olar qollanıwdan qalǵan».1

Tilimizdegi adam atları quramınıń rawajlanıwında, bayıp barıwına eń dáslep tilimizdegi leksikalıq birlikler, óz sózlik qatlamımızdaǵı sózlerden jasalǵan adam atları óz tásirin tiygizedi. Biraq bul tilimizdegi, sózlik quramındaǵı barlıq leksikalıq birliklerden adam atları jasaladı

degeni e mes. Tek tilimizdegi ayırım sózlerden ǵana, mánisi jaǵımlı, hámmege túsinikli sózlerden belgili bir maqsetlerdi gózlep tańlap alındı.

Hár qanday xalıq, millet óziniń turmısında basqa xalıqlar, milletler yaki ózine jaqın jaylasqan qońsı otırǵan xalıqlar menen tıǵız baylanısta boladı. Bul nárse onıń turmısına, úrp-ádet dástúrlerine, tiline tásir eteri

sózsiz. Sonday-aq, bir-biri menen ekonomikalıq, siyasiy-mádeniy baylanıslarınıń nátiyjesinde basqa xalıqlardıń dástúrleri ástelik penen

sińip baradı. Bul xalıqtıń tiline de óz tásirin tiygizedi.

Tilimizdiń sózlik quramındaǵı kópshilik sózler usınday tásirler nátiyjesinde rawajlanıp bayıp barǵan. Bunday qubılıstı tilimizdegi adam atları quramında da kóriw múmkin. Tilimizdegi adam atları óziniń shıǵısı boyınsha hár qıylı. Yaǵnıy, joqarıda aytıp ótkenimizdey belgili bir tillerdiń tásir e tiwi menen tilimizge basqa tillerden kelip kirgen adam atları da kópshilikti quraydı.

Solay e tip, qaraqalpaq antroponimleriniń tariyxıy shıǵısı, deregi erte dáwirlerden baslanıp, olardıń quramı jámiyettiń ózgeriwi, dáwirler

ótiwine de baylanıslı hám hár qıylı tillerdiń tásirlerine ushırap ózgerip baradı. Mine usınday jaǵdaylarǵa tiykarlana otırıp, qaraqalpaqsha menshikli adam atlarınıń qáliplesiwinde tiykarında XIX ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń turmısındaǵı, tilindegi qollanılǵan adam atlarınıń

1 Q.Paxratdinov ǴQaraqalpaq onomastikasınıń áhmiyetli máseleleriǴ Turkiy til biliminiń áhmiyetli wazıypaları. Ilmiy maqalalar toplamı. N., 2005. 24-b

19

leksikalıq quramın kórip ótemiz. Bunda biz sol dáwirde jasaǵan qaraqalpaq

XIX ásirde jasaǵan qaraqalpaq xalqınıń tili óziniń bir qatar

ózgesheliklerine iye. Bul boyınsha bir qatar tilshi ilmpazlar arnawlı ilmiy izertlewler jurgizgen bolsada, ele ge shekem Ájiniyaz shıǵarmalarında qollanılǵan antroponimler xaqqında arnawlı túrde izertlewler júrgilgen joq. Sonı da aytıp ótiw kerek, shayır shıǵarmalarında qollanılǵan adam atları ózleriniń tariyxıy shıǵısı jaǵınan hár qıylı leksikalıq qatlamlarǵa iye. Shıǵarmada keltirilgen adam atları leksikalıq qatlamı boyınsha kópshiligi házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde jiyi qollanılıp kiyatırǵan bolsa al, ayırım adam atları házirgi sózlik quramımızda ulıwma

gezlespeydi. Demek, bul shayır shıǵarmalarında qollanılǵan bunday adam atları sol dáwir ushın xızmet e tken bolsa, waqıtlar ótiwi menen qollanılıwdan shıǵıp qalǵan. Bunda kórsetken tásir dep sonı aytıw múmkin, xalıqtıń sanası, oy órisi kem-kem alǵa ilgeriliwi, ilim-mádeniyattı tereń iyelewi menen ózleri ushın jańasha isimlerdi tańlap aladı. Buǵan shıǵarmalardan bir qatar mısallar keltirip óteyik: Qaraqul-Qallıbek, Qaraqul e kki inisi...(Kóriń. 49-b); Allasúgir-Jatqanım Allasúgir úyi,

urıwı ajdar...(Shıqtı jan. 68-b); Qarun-Dúnyanı yıǵmaǵan

Qarun...(Yoqtı.51-b); Wáyisbay-Wáyisbay aldına barıshın kóriń...(Kóriń.48-

b); Wamıq-Shiyrin, Farxad, Úzirá, Wamıq, Húrlixa ...(Sadaǵa. 18-b) h.t.b Keltirilgen mısallardaǵı adam atları sol shayır jasaǵan zamanda jiyi qollanılǵan bolsa, házirgi tillik quramımızda ulıwma gezlespeydi. Demek, adam atları da tilimizdegi leksikalıq birlikler sıyaqlı gónerip qollanılıwdan shıǵıp qaladı.

Shıǵarmadıǵı ayırım adam atları onsha kóp ushıraspaytuǵın bolsa da, olardıń ayırım belgili bir kompanentleri derlik saqlanıp qalǵan. Mıs:

Qánikey-Maypozda Úzidik, Qánikey bilán...(Sadaǵa. 17-b); Tınıkey-

Qıpshaqtı biz bildik Tınıkey bilán...(Sadaǵa. 17-b); Baybaxt-Men aralap

20