MD hám PQJ / T.Qayıpbergenov shıǵarmalarındaǵı feyil mánili frazeologizmler

awdarılmawında dep kórsetse3, A.I.Efimov onıń formasınıń turaqlılıǵında dep esaplaydı4. A.A.Reformatskiy frazeologizmlerdiń jay sóz dizbeklerinen ayırmashılıǵı, birinshiden, jay sóz dizbekleriniń sintaksislik jaqtan qaralıwında bolsa, ekinshiden, frazeologizmlerdiń leksikalıq jaqtan qaralıwında dep kórsetedi 5.

Haqıyqatında da, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń sırtqı formasına qaraǵanda erkin sóz dizbeklerinen ayırmashılıǵı sezilmeydi. Sebebi bulardıń ekewi de grammatikalıq jaqtan baylanısqan bir neshe sózlerdiń dizbeginen turadı. Biraq bulardı birdey dep qarawǵa bolmaydı. Mısalı: Yarım xan aǵasınan dámegóy bolıp, sol jılları Qulımbette atqa mindi (T.Qayıpbergenov). Onıń sheberligine kempirdiń awzı ashılıp qaldı. Maman onı túsinedi dep oylamaǵan edi, awzı ashılıp lal boldı (sonda). Peterburgta kórgenlerin, orıs eliniń eń aldaǵı mádeniyatın, kiygen kiyimlerin, júris-turısların, oq-jaraq isleytuǵının eslep barmaǵın tisledi (sonda). Sonlıqtan ba, «báhár!» degende «áh!» dep, ya ókinishli, ya quwanıshlı kúnin eslep, jambasına bir urmaytuǵın insan bar ma dúnyada? («Maman biy ápsanası», 147-b).

Berilgen mısallardaǵı atqa mindi, awzı ashılıp, barmaǵın tisledi, jambasına bir urıw sıyaqlı frazeologizmlerdiń quramındaǵı sózler jeke mánisin saqlap, jay sóz dizbegi xızmetin de atqarıwı múmkin. Mısalǵa, atqa mindi – atqa minip barıw, barmaǵın tisledi – barmaǵın tislep alıw qusaǵan jay sóz dizbegi mánisinde de qollanıla beriwi múmkin. Eger sóz dizbekleri frazeologiyalıq dizbek mánisinde qollanılǵanda, onıń quramındaǵı sózler ózleriniń jeke mánilerin joytıp, ulıwma bir leksikalıq mánige iye boladı. Demek, frazeologizmler astarlı mánide kórkem obrazlı bolıp kelip, quramındaǵı sózler bir-birinen ajıratıp qarawdı kótermeydi. Olar mánilik

3Ушаков Д.Н. Толковый словарь русского языка. М., 1935.

4Ефимов А.И. Об изучении языка художественных произведений. Минск, 1953, 66-69-бетлер.

5Реформатский А.А.Введение в языкознание. М., 1955, 90-95-бетлер.

11

jaǵınan da, qurılısı jaǵınan da jay sóz dizbeklerinen pútkilley ajıralıp turadı. Sebebi, olardıń quramındaǵı sózler, birinshiden, grammatikalıq jaqtan birikken, ekinshiden, ol sózler ózleriniń tiykarǵı jeke leksikalıq mánisin joytqan,

úshinshiden, astarlı mánide obrazlı bolıp keledi, tórtinshiden, olar eki ya onnan da kóp sózlerden quralǵan turaqlı sózlerdiń birigiwinen jasaladı 6.

Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń basqa sóz birliklerinen ayırılatuǵın tiykarǵı belgilerin anıqlawda belgili leksikolog ilimpaz E.Berdimuratovtıń quwatlawǵa turarlıq pikirleri bar. Ol qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń eń tiykarǵı bir neshe belgilerin ajıratıp kórsetedi.

1. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilimizde jeke leksikalıq birlikler sıpatında tayar túrinde qáliplesip ketken sóz dizbeklerinen esaplanadı.

2.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri mánilik jaqtan obrazlı sıpatqa iye bolıp

keledi.

3.Frazeologiyalıq sóz dizbegin quraytuǵın jeke komponentler ózleriniń

qáliplesken turaqlı ornınan iye bolıp keledi.

4.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin bóleklerge bóliwge bolmaydı.

5.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin quraytuǵın jeke komponentler jıynalıp barıp, bir sintaksislik xızmet atqaradı.

6.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa bolmaydı 7.

Haqıyqatında da, qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdi ózgeshe leksikasemantikalıq toparlar retinde sanawda, soǵan sáykes ilimiy mashqalalardı

anıqlawda hám dál til faktleri tiykarında izertlewde frazeologizmlerge tán usı

jaǵdaylar tolıq esapqa alınıwı kerek.

6Айназарова Г.Б. Қарақалпақ тилинде теңлес еки компонентли фразеологизмлер: Филол.илим. кан. … дис.

– Нӛкис, 2000. 13-б.

7Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. Нӛкис, 1994. 131-133-бетлер.

12

Tildegi obrazlılıqtı ańlatıwshı birlikler ishinde frazeologizmler ayrıqsha orın tutadı. Awıspalı mánini bildiriw, obrazlılıq, emocionallıq, ekspessivlik, unamlı hám unamsız baha beriw olardıń ózine tán ózgesheligi bolıp esaplanadı 8.

Frazeologizmlerdiń kópshilik bólegi sóylewde belgili bir stillik maqset – ekspressivlik ushın xızmet etedi. Frazeologizmler kórkem shıǵarmalarda obraz jasaw, personaj tiline sáykes minezleme beriw, waqıya-hádiyse yaki halattı kórkem obrazlı, ótkir etip kórsetiwde qollanılatuǵın áhmiyetli til birligi esaplanadı. Sonlıqtan da kórkem sóz sheberleri esaplanatuǵın jazıwshı hám shayırlar olardan

óz shıǵarmalarında keń paydalanadı.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri xalıq tilinde uzaq ásirler dawamında qollanılıp hám qáliplese otırıp, ózine tán mánilik reńkleri menen pikirdi tolıq jetkeriwde ayrıqsha xızmet etetuǵın sózlik quramnıń bir toparın quraydı.

Sońǵı waqıtları qaraqalpaq til biliminiń leksikologiya tarawı boyınsha kóplegen ilimiy jumıslar islendi 9. Basqa túrkiy tilleri sıyaqlı qaraqalpaq tilinde de frazeologizmler leksikologiya tarawınıń ishinde úyrenilip kiyatır. Degen menen, onıń da sheshiliwi tiyis máseleleri kóp, ele tolıq izertlenbegen taraw bolıp esaplanadı.

Bul tuwralı qazaq ilimpazı F. Qaliulı: «frazeologiya – izertlenip bolǵan ilim dep aytıwǵa bolmaydı. Bunıń sheshilmegen dawlı, tartıslı máseleleri kóp. Sonlıqtan da, sońǵı jıllarǵa deyin onı jeke pán retinde arnawlı

8Қудиярова Ш.Т. Қарақалпақ ҳәм қазақ тиллериндеги сӛзлердиң лексика-семантикалық ӛзгешеликлери. Фил. илим. канд. …дис. –Нӛкис. 2006. 84-б.

9Алланиязова Ш. Термины прикладного искусства в каракалпакском языке: Автореф. дис. … канд. фил. наук. – Ташкент: 1986. – 19б; Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилиндеги мал шарўашылық лексикасы: Дис… канд. фил. наук. – Нӛкис, 1992; Дәўлетова У. Военная лексика в каракалпакскрм языке: Автореф. дис. … канд. фил. наук. – Нӛкис, 1994; Нурмуханова Ж. Қарақалпақ тилиндеги социальлық-экономикалық терминлер: Дис… канд. фил. наук. – Нӛкис, 1998; Дәўлетмуратова З. Қарақалпақ тилинде туўысқанлық атамалар: Автореф. дис. … канд. фил. наук. – Нӛкис, 2010; Досжанова Г. Қарақалпақ тилинде үй буйымлары атамаларының семантикалық ҳәм морфологиялық ӛзгешеликлери: Автореф. дис. … канд. фил. наук. –

Нӛкис, 2011.

13

izertlewshiler júdá az boldı. Kóbinese leksikanıń kóleminde tekseriw menen sheklenip kelgenligi belgili»10, – dep jazadı.

Joqarıda keltirilgen pikirler qaraqalpaq til bilimine de tiyisli. Sebebi, búgingi kúnge shekem frazeologizmler leksikologiya tarawında qaralıp, sonıń bir bólimi sıpatında úyrenilip kelmekte. Frazeologiya oǵada úlken izertlew obyektine iye bolıwına qaramastan qaraqalpaq til biliminiń eń az úyrenilgen tarawı bolıp, onda

úyreniliwi tiyis bolǵan teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye máseleler kóp. Máselen, frazeologizmlerdiń dúziliw jolları, sóz shaqapları menen qatnası, grammatikalıq hám stillik ózgeshelikleri, sondayaq, olardaǵı polisemiya, sinonimiya, antonimiya, omonimiya hám variyaciya

t.b. atap ótiw múmkin. Bul keltirilip ótilgenler qaraqalpaq til biliminde házirgi kúndegi áhmiyetli máseleler esaplanadı.

Til biliminde frazeologiya termini birinshi márte francuz ilimpazı Sh.Balli miynetinde qollanıladı11. Miynette frazeologiyalıq sóz dizbeklerin erkin sóz dizbeklerinen ajıratıwǵa baylanıslı olardı úsh toparǵa ádettegi sóz dizbekleri, frazeologiyalıq toparlar hám frazeologiyalıq birlikler dep toparlarǵa ajıratıp kórsetedi. Sh.Balli kóz-qarasları keyingi waqıtları orıs ilimpazı akademik V.V.Vinogradov tárepinen ilimiy tiykarda rawajlandırıldı12. V.V.Vinogradov orıs tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq jaqtan frazeologiyalıq

ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler dep úsh toparǵa ajıratıp kórsetedi. Frazeologizmlerdiń usılay bóliniwi kópshilik túrkiy tillerde birdey. Sebebi, V.V.Vinogradovtıń klassifikaciyasın basshılıqqa alıp, óz tilleriniń faktleri tiykarında analizleydi.

XVIII ásirden XX ásirdiń ortalarına shekemgi frazeologiyalıq teoriyanıń rawajlanıwınıń dáslepki dáwirlerinde-aq til ilimi tariyxında

10Болғанбайүлы Ә., Қалиүлы Ф. Қазiргi қазақ тiлiнiң лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Санат,

1997. – 186 б.

11Балли Ш. Французская стилистика. М., 1961, 87-б.

12Виноградов В.В. Русский язык. 1947. М., 21-28-бетлер.

14

M.V.Lomonosov, V.A.Dal, A.A.Potebnya, F.F.Fortunatov, F.I.Buslaev, Sh.Balli, A.A.Shaxmatov, V.V.Vinogradov, A.I.Efimov, N.M.Shanskiylerdiń ilimiy miynetleri frazeologiyanıń óz aldına lingvistikalıq taraw sıpatında qáliplesiwine tiykar saldı. Frazeologiya máselelerine arnalǵan dáslepki miynetler kóbirek

leksikografiyalıq obyektte bolıp xızmet etti. Bul dáwirde frazeologizmlerdiń

sózliklerde beriliwine, olardıń mánisi hám etimologiyasın anıqlawǵa ayrıqsha itibar berildi.

Ulıwma alǵanda, frazeologiya keyingi jıllarda tez pát penen rawajlanıp atırǵan

til biliminiń tarawlarınıń birine aylandı. Bul taraw júdá kóplep tuwısqan

mámleketler alımlarınıń dıqqatın ózine qaratpaqta. Máselen: frazeologizmlerdiń tábiyatı hám qurılısı (A.M.Babkin, Yu.A.Gvozdarev), frazeologizmlerdiń semantikası (V.P.Jukov, N.M.Shanskiy, A.M.Melerovich, V.A.Yatselenko), frazeologizmlerdiń óz ara sinonimiya, antonimiya, omonimiya hám variaciyalıq

ózgeshelikleri (M.I.Sidorenko, E.I.Dibrova), frazeologizmlerdiń morfologiyalıq

frazeologizmlerdiń gáp ishindegi sintaksislik xızmeti (S.G.Gavrin, L.A.Kim, O.V.Shavkunova, V.M.Burmakov), frazeologizmlerdi salıstırmalı, strukturalıqtipologiyalıq jaqtan analizlew (Yu.P.Solodub, R.I.Popovich), kórkem shıǵarmalar tili frazeologiyası (V.N.Vakurov, M.A. Bakina, A.G.Lomov, I.Ya.Lepeshev), frazeologiyaǵa baylanıslı sabaqlıq hám qollanbalar dóretiw (A.I.Kunin, N.M.Shanskiy, V.P.Jukov, Yu.A.Gvozdarev, V.M.Mokienko, A.M.Bushuy, A.M.Fomina) boyınsha bir qatar miynetler payda boldı13.

Túrkiy tilleriniń frazeologizmlerin úyreniw XX ásirdiń 40jıllarınıń aqırına keliw menen baslanǵanın kóriwimizge boladı. Túrkiy tilleri ishinde birinshilerden

15

S.Keńesbaevtıń 1977-jılı baspadan shıqqan «Qazaq tiliniń frazeologiyalıq sózligi» atlı kólemli miyneti qazaq tilinde ǵana emes, al ulıwma tyurkologiyaǵa qosılǵan e lewli úles dep e saplaymız. Avtor bul sózliktiń

«Qazaq tiliniń frazeologizmleri tuwralı»14 degen bóliminde qazaq tilindegi frazeologizmlerdiń teoriyalıq máselelerin ján-jaqlı qarastıradı.

S.K.Keńesbaev bul miynetinde qazaq tilindegi frazeologizmlerdi V.V.Vinogradov sıyaqlı úsh toparǵa bólip qaramaydı. Frazeologizm bolıw ushın ol tómendegi úsh principke tolıq juwap beriw kerek deydi:

1.Mánileriniń tutaslılıǵı. Belgili bir frazeologizm ishindegi sózler dáslepki mánisinen tolıq yamasa yarım túrinde ayırılıp qaladı da, toplanǵan dizbek birdey mánini bildiredi.

2.Dizbektiń tıyanaqlılıǵı, turaqlılıǵı. Belgili bir frazeologizmlerdegi sózler bir-biri menen bekkem baylanısıp, orın tártibi ózgermeydi.

3.Tayar qálpinde qollanıw tıyanaqlılıǵı. Belgili bir frazeologizm tap sol qálpinde qosıqtaǵı naqırat sıyaqlı qaytalanıp qollanıladı. Solay etip, frazeologizmlerdi anıqlawda S.Keńesbaev usı tiykarǵı úsh principti basshılıqqa aladı. Eger bul principler saqlanbasa, sóz dizbekler frazeologizmler dárejesine kóterile almaydı.

Usıǵan tiykarlana otırıp ol frazeologizmlerdi ekige bóledi: 1. Frazeologiyalıq

ótlesiw (túydekler), buǵan idioma tárizli frazeologizmlerdi kirgizedi; 2. Frazeologiyalıq dizbekler (tirkester). Bul toparǵa idioma emes frazeologizmlerdi kirgizedi. S.Keńesbaev frazeologiyalıq ótlesiw menen birliklerdi bir toparǵa, frazeologiyalıq dizbeklerdi ekinshi toparǵa kirgizedi.

Avtor naqıl-maqallardı frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń toparına qospay, olardı óz aldına bólek topar dep qaraydı. Kóplegen izertlewshiler naqıl-

14 Кеңесбаев С.К. Қазақ тiлiнiң фразеологиялық сӛздiгi. Алматы, 1977. 589-621-бетлер.

16

frazeologiyanıń toparına kirgiziwdi maqul kóredi. S.Keńesbaev «bul kontsefciyaǵa qosılıwǵa bolmaydı» –dep aytadı hám naqıl-maqallardıń ishki hám sırtqı mánileri, semantikası, grammatikalıq dúzilisi jaǵınan frazeologizmlerden aytarlıqtay ayırmashılıqları bar ekenligin ilimiy jaqtan dáliyllep kórsetedi 15.

Ózbek frazeologiyasına arnalǵan eń dáslepki miynetler ótken ásirdiń 50jıllarınıń basında payda boldı. Olardıń qatarına Sh.Raxmatullaev, Ya.D.Pinxasov, A.Shomaqsudov, M.Xusainovlardıń kandidatlıq dissertaciyaların kórsetiw múmkin16. Bul miynetlerde ózbek tiliniń frazeologizmleri akademik V.V.Vinogradovtıń struktural-semantikalıq klassifikaciyası tiykarında analiz etilip, frazeologizmler semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq ótlesiwler hám frazeologiyalıq dizbeklerge ajıratıladı.

Sh.Raxmatullaevtıń kandidatlıq dissertaciyasında ózbek tilindegi feyil mánili frazeologizmlerdiń grammatikalıq ózgesheliklerin izertlew jumısı baslap berilgen bolsa, alımnıń 1966-jılı jaqlanǵan doktorlıq dissertaciyası hám sol tiykarında baspadan shıqqan «Ózbek frazeologiyasınıń ayırım máseleleri» atlı monografiyası tilimizdegi frazeologizmlerdi leksikalıq birlik sıpatında izertlewge arnalǵan. Bul jumısta frazeologiyalıq sóz dizbekleri arasındaǵı polisemiya, sinonimiya, variaciya, antonimiya, omonimiya qubılısları bay faktlik materiallar analizi tiykarında tereń izertlenip, frazeologizmlerdiń leksikalıq birlik sıpatındaǵı basqabelgi ózgesheliklerin tekseriwge jol ashılǵan17.

15Кеңесбаев С.К. Қазақ тiлiнiң фразеологиялық сӛздiгi. – Алматы: Ғылым, 1977. – 600 б.

16Рахматуллаев Ш.У. Основные грамматические особенности образных глагольных фразелогических единиц современного узбекского языка. АКД. М., 1962., 16 б; Пинхасов Я.Д. Фразеологические выражения в языке произведении Хамида Алимджана. АКД, Ташкент, 1953. 19 б; Шамақсудов А.Ш. Язык сатиры Мухими (Лексика и фразеология), АКД, Ташкент, 1956, 18б; Хусаинов М. Фразеология прозы писательницы Айдын, АКД, Самарканд, 1959, 18б.

17Йўлдошев Б. Ҳозирги ўзбек тилида фразеологик бирликларнинг функционал-услубий хусусиятлари: Филол. фанлари д-ри… дисс. Автореф. – Тошкент., 1993. 8-б.

17

Joqarıda keltirilgen miynetlerde frazeologiya shegarası keń hám tar túsinilgen. Haqıyqatında da, ózbek til biliminde de frazeologiya shegarası házirgi kúnge shekem keń hám tar mánide túsinilip kelmekte. Frazeologizmlerdi keń mánide túsiniwshi alımlar onıń quramına naqılmaqallar, aforizmler hám basqa da tiptegi turaqlı birliklerdi kirgizedi. Al, tar mánide túsiniwshi alımlar tek ǵana frazeologizmler menen ǵana sheklenedi.

Bul haqqında A.E.Mamatov: «frazeologiyanı «keń» hám «tar» mánide túsiniw natuwrı, onı bir mánide túsiniw kerek. Olar qanday til birlikleri dep klassifikaciyalanıwına qaramay, aforizm be, naqıl yaki maqal ma, turaqlı sóylesiw formulaları ma, «ushırma sózler» me, qullası, eger olar frazeologizmniń biz bergen anıqlamasına say kelse, ondaǵı talaplardı orınlasa, yaǵnıy dúzilisi jaǵınan sóz dizbegine yaki gápke teń bolǵan, obrazlı, ulıwma bir máni ańlatatuǵın, leksikalıq elementleri az yaki tolıq awıspalı mánige iye bolǵan, sózliklerde berilgen hár qanday turaqlı leksikasemantikalıq birlikler frazeologiyalıq sóz dizbekleri qatarına kirgiziliwi shárt» – dep kórsetedi.

Sońǵı jılları ózbek tili frazeologiyası sezilerli dárejede rawajlanıp ketti. Ózbek tiliniń frazeologiyasına arnalǵan miynetlerdiń ishinde frazeologizmlerdiń semantikalıq tábiyatı, strukturalıq tipleri, stillik qollanılıw ózgeshelikleri, qáliplesiw jolları haqqındaǵı izertlewler payda bola basladı. Sonıń menen birge I.Qoshqortoev, M.Rwziqulova, A.E.Mamatov, A.Mamatov, B.Yoldashev, Q.Hakimov, Sh.Usmanova, K.Bozorboev, M.Vafoevalardıń izertlewleri18 jarıq kórdi.

18 Кучкартаев И. Фразеологическое новаторство Абдуллы Каххара: Автореф. дис. …канд. филол. наук.с Ташкент, 1965. –24с; Рўзиқулова М. Ўзбек тилида идиомалар: Филол. фан. ном. … дис. – Самарқанд, 1966. – 22 с; Маматов А.Э. Проблемы лексико-фразеологической нормы в современном узбекском литературном языке. АДД. Ташкент, 1991; Маматов А. Фразеологик стилистика масалалари. – Тошкент, 1991. -120б; Йўлдашев Б. Ҳозирги ўзбек тилида фразеологик бирликларнинг функциональ-услубий хусусиятлари. Фил. фан. докт. … дис. –Тошкент, 1993; Ҳакимов Қ.М. Ўзбек тилида содда гап қолипли фразеологизмларнинг зарурий бирикувчанликлари. Филол. фан. ном. … дис. – Тошкент, 1993. – 121б; Усмонова Ш.Р. Ўзбек ва турк тилларида соматик фразеологизмлар. Фил. фан. ном. … дис. – Тошкент, 1998, –162 б; Бозорбоев К.Т. Ўзбек сўзлашув нутқи фразеологизмлари. Фил. фан. ном. … дис. – Самарқанд, 2001. – 144 б.; Вафоева М.Й.

18

Ózbek tilindegi frazeologizmlerdiń funkcional-stillik ózgeshelikleri boyınsha B.Yoldoshev doktorlıq dissertaciya jaqladı hám frazeologiya tarawına salmaqlı

úles qostı.

Frazeologizmlerdiń jasalıw máseleleri boyınsha A.Mamatov óziniń doktorlıq dissertaciyasında tolıq maǵlıwmat beredi. Onın pikirinshe, frazeologizmler sózler kibi jasalmaydı, bálki dúziledi hám onıń jasalıw usılların mısallar járdeminde tolıq ashıp beredi. Haqıyqatında da, frazeologizmlerde jasalıw ózgesheligi joq. Sebebi, olar tilde tayar túrinde qollanıladı.

Ózbek til biliminde jazıwshılardıń dóretiwshilik jumıslarındaǵı frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgesheliklerine baylanıslı bir qansha miynetler jarıqqa shıqtı.

Tilshi ilimpaz I.Quchqortoev belgili sóz sheberi A.Qahhordıń frazeologizmlerden paydalanıw sheberligin úyrenip, «Abdulla Qahhorning frazeologik novatorligi» atamasındaǵı kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Dissertaciyada jazıwshınıń frazeologizmlerden paydalanıw stilin, ulıwma xalıqlıq frazeologizmler tiykarında jańa frazeologizm variantların jaratıw sheberligin ilimiy jaqtan dáliyllep kórsetedi.

S.Mirzoqulov ózbek tiline tuwısqan tilden awdarılǵan qırǵız jazıwshısı T.Qosimbekovtıń «Sınǵan qılısh» romanı awdarmasın semantikalıq, leksikalıq jaqtan tekserip, eki tildegi leksema, frazemalar arasındaǵı ulıwmalıq hám

ózgeshelik táreplerin ashıw menen birge, awdarıwshınıń sheberligin de bahalaǵan19.

Sonday-aq, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı T.Qayıpbergenov shıǵarmalarınıń ózbekshe awdarması tiykarında

Ўзбек тилида фразеологик синонимлар ва уларнинг структурал-семантик таҳлили. Фил. фан. ном. … дис. – Тошкент, 2009. – 127б.

19 Мирзоқулов С. Қариндош тиллардан таржима асарлар тилининг лексик-семантик тадқиқи (Т.Қосимбековнинг «Синган қилич» романи таржимаси асосида). Филол. Фанлари номзоди. … дис. Автореф. – Тошкент, 2000. -27б.

19

Sh.Abdullaev «Tarjima asarlarda frazeologizmlar semantikası» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı20. Jumısta T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaqnama», «Qaraqalpaq dástanı» shıǵarmalarınıń negizgi nusqası hám onıń ózbekshe awdarması tiykarında eki tuwısqan tildegi frazeologizmlerdiń ulıwmalıq hám ózinen tán ózgesheliklerin, semantikası, olardıń kelip shıǵıw sebepleri hám awdarmada beriliw usılları, sonday-aq, awdarmashınıń sóz ornında frazeologizm yamasa frazeologizm ornında sóz qollanıwdaǵı sheberligin, onıń shıǵarma mazmunına unamlı hám unamsız táreplerin dáliyllep kórsetedi.

Túrkmen tili frazeologiyası boyınsha K.Babaevtıń «Túrkmen tiliniń idiomaları» miynetin atap ótsek boladı. Ol idiomalardıń semantikasına baylanıslı olardı eki toparǵa ajıratadı.

1.Frazeologiyalıq ótlesiw

2.Frazeologiyalıq birlik.

K.Babaev frazeologiyalıq birliklerdi quramındaǵı ayırım sózler (bash, gol, ayag hám t.b.) tiykarında bóledi.

Qırǵız tilinde frazeologiya máselesine arnalǵan D.Shukurovtıń bir qansha miynetleri jarıq kórdi. Ol óziniń «Qırǵız tiliniń frazeologiyalıq sóz dizbekleri haqqında» degen miynetinde frazeologizmlerdi naqılmaqallardan, jumbaqlardan, terminlerden, qospa sózlerden bólek qaraydı. Avtor frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bul sózler toparınan ózgesheligin hám ulıwmalıq belgilerin anıq mısallar menen kórsetedi. Sonday-aq frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń polisemiyalıq hám sinonimiyalıq táreplerine de kewil bóledi.

Qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleri 1968-jılı birinshi ret E.Berdimuratovtıń «Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası» atlı

20 Абдулаев Ш.Д. Таржима асарларда фразеологизмлар семантикаси (Т.Қайипбергенов асарларининг ўзбекча таржимаси асосида). Филол. Фанлари номзоди. … дис. – Тошкент. 2007. -157б.

20