MD hám PQJ / T.Qayıpbergenov shıǵarmalarındaǵı feyil mánili frazeologizmler

106-b). Úskini quyılıp kewilsiz kiyatırǵan Mırjıq awılınıń aldındaǵı tóbe qumǵa shıǵıp atınıń júwenin tarttı hám aldına kóz tasladı («Baxıtsızlar», 172-b). Istiń anıq pitiwajalıqqa keleyin dep turǵanında tal shaynaǵanları da boldı, birazları urıwınıń ishinde aytqanǵa júrmeytuǵın toń moyınlar barlıǵına shaǵındı («Maman biy ápsanası», 104-b).

Joqarıdaǵı mısallarda keltirilgen frazeologiyalıq ótlesiwler: murtımızdı balta kespew – tarıqpaw; kózine shóp salıw – aldaw; tóbe shashı tikke turıw – jek kóriw, jaqtırmaw, qolaysızlanıw; sirkesi suw kótermew – hesh nárse jaqpaw; tıshqan tesigi mıń teńge bolıw – albıraw, ne islerin bilmew; úskini quyılıw – qapa bolıw; tal shaynaw – aldaw, ótirik sóylew, wádesinde turmaw mánilerin ańlatıp tur. Bul máni usı frazeologiyalıq sóz dizbekleri quramındaǵı hesh bir sózdiń mánisinen kelip shıqpaydı. Kerisinshe, sol turaqlı sóz dizbegine kirgen bir neshe sózlerdiń ulıwma mánisinen kelip shıǵadı. Demek, bul jaǵday sol dizbektegi sózlerdiń ornına basqa sózlerdi qoyıp ózgertiwge hám olardıń sinonimleri menen almastırıwǵa bolmaytuǵının kórsetedi. Máselen, kózine shóp salıw feyil mánili frazeologizmin – kózine shóp taslaw, kózine tayaq salıw, kózine shóp qoyıw: tal shaynaw frazeologizmin – tal jew, terek shaynaw, tal ǵayzaw dep ózgertiwge bolmaydı.

Joqarıdaǵı kórsetkenimizdey frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń komponentlerin sinonim sózlerge awmastırsaq, onda frazeologizm obrazlılıq hám turaqlılıq qásiyetinen ayırılıp, frazeologizm bolıwdan qaladı.

Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń qaysısın alıp qarasańda bóleklerge bóliwge bolmaytuǵın bir pútin ekenligi kórinedi. Ulıwmalıq máni jeke komponentlerdiń mánisinen dóremeydi. Sonlıqtan da akad. V.V.Vinogradov:

«ajıralmaslıq, pútin mániniń hesh qanday onıń jeke komponentleriniń

31

leksikalıq mánilerinen kelip shıqpawı, frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń tiykarǵı belgisi»34, dep atap kórsetedi.

Bunı dáliyllew ushın «kózine shóp salıw» degen feyil mánili frazeologiyalıq

ótlesiwdi alıp qarayıq. Bul sóz dizbegi kóz, shóp, salıw degen úsh sózden quralǵan. Sırtqı formasına qarasań, bunda bir-biri menen hesh qanday mánilik birlikke uyımlaspaytuǵın sózler kózge túsedi. Sóz dizbegindegi mániniń ya kóz benen bolıp, ya shóp penen bolıp, ya salıw menen bolıp hesh qanday jaqınlıǵı, qatnası joq. Kerisinshe, bul frazeologiyalıq ótlesiw olardan alıs, basqa bir mánini

«aldaw, namısına tiyiw» degendi bildirip tur. Usınday ekinshi máni ańlatuǵınınan xabarı joq, ekinshi tildegi bunday sóz dizbegi menen tanıs emes adam «kózine shóp saldı» degen gápti esitkende, kózine shóp salıwı qalay? dep tańlanıwı sózsiz. Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń semantikalıq ajıralmaslıǵı ondaǵı pútin mániniń jeke

kelip tuwmawı mine usınday sıpatqa iye.

T.Qayıpbergenov shıǵarmalarında feyil mánili frazeologiyalıq ótlesiwler kóplep qollanılǵan. Olarǵa shıǵarmalardan mısallar keltiremiz: Xan shaqırtsa bárhá kóziniń eti ósedi («Baxıtsızlar», 254-b). Usınnan Esengeldini óltirse,

qońırattıń qalǵan balasınıń ayaǵına yabılar jip taǵıp oynaydı. Satıp jiberedi, biliń, biliń! («Maman biy ápsanası», 70-b). Bul saparı onnan nan pispeydi («Baxıtsızlar»,

120-bet). Mamannıń jan iynine ot túsip tınıshı ketti («Maman biy ápsanası», 330-

b). Dalada tısırlı shıqsa, kirerge tesik tappay, tıshqan tesigi mıń teńge bolar e di

(«Maman biy ápsanası», 393-b). Sen awzıńa shóp ólshetken ekenseń, bári-bir, kóndire almaysań, –dep Nurım jáne ketermen bolıp qurashın basına kiyip, esik betke júrip edi, ǵarrı aldın keseledi («Qaraqalpaq qızı», 35-b). Qabıl Orınbaydı ishley jek kórgen menen, mınaw jaǵdayǵa qanı qızıp, qusın ushırıp jiberdi de, masaqshılardı shetinen qamshılawǵa kiristi

34 Виноградов В.В. Русский язык. М., 1947. 23-б.

32

(«Baxıtsızlar», 182-b).Bári bos sóz! Ayrım adamlar basshılıq lawazımǵa kóterilse, kózlerine may pitip aljasadı, jáne birewler basshılıq lawazımda sál kúshke ushırasa, kózlerine jas keltirip aljasadı («Qaraqallpaqnama», 165-b).

Joqarıdaǵı mısallarda berilgen kóziniń eti ósiw, ayaǵına jip taǵıp oynaw, nan pispew, tıshqan tesigi mıń teńge bolıw, jan iynine ot túsiw, awzına shóp ólshew, qanı qızıw, kózine may pitiw frazeologiyalıq ótlesiwleri semantikalıq ajıralmaslıqtı jeke komponentleri arasındaǵı grammatikalıq jaqtan turaqlılıqtı payda etedi.

Máselen, túbine duz egiw degen feyil mánili frazeologiyalıq sóz dizbegi úsh sózden turadı, olardıń hár qaysısı óz ornına iye, hár qanday orın almasıwı pútin mániniń buzılıwına ákelip soǵatuǵını dawsız. Sonıń menen birge bul frazeologiyalıq ótlesiwde túp degen sóz tartımnıń úshinshi betinde, birlik sanda, barıs sepligi formasında tur, duz jasırın tabıs seplewi formasında, egiw degen gáptegi sózlerdiń grammatikalıq baylanısınıń talabına qaray qálegen sanda, bette, meyilde, máhálde qollanıla beriwi múmkin. Usılay qollanıw belgili norma retinde qabıl etilgen. Túp degen sózdi morfologiyalıq ózgertip túpke duz egiw yamasa túplerine duz egiw dew ádebiy tildiń talabına juwap bermeydi. Sonday-aq bul sóz dizbeginiń quramına semantikalıq birlikti buzıwǵa alıp keletuǵın ekinshi bir sózdi qosıwǵa bolmaydı. Birotala, ábden, pútkilley degen sózlerdi qosıp, túbine (birotala, dım, pútkilley) duz egiw dep ózgertiwge boladı. Bul ondaǵı semantikalıq birlikke hesh qanday zıyan keltirmeydi. Sonlıqtan bunday sheklengen ózgerisler ulıwma kópshilik tárepinen qabıl etilip, ádebiy tildiń norması retinde qáliplesip ketken. Al, qan jutıw, júrek jutıw, aza boyı tikke turıw h.t.basqa frazeologiyalıq ótlesiwler háttyeki onday ózgerislerdi de qabıl etpeydi. Frazeologiyalıq sóz dizbeginiń gáptegi basqa sózler menen grammatikalıq baylanısına qaray aqırǵı komponentleri

ǵana anaw ya mınaw formaǵa ózgeriwi múmkin.

33

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri kóbinese bir sóz ornında jumsalatuǵın bolǵanlıqtan, kópshiligi qaraqalpaq tilinde óziniń sinonimine iye bola aladı. Mısalı: Pıshaqtı kórgende onıń júzinde qan qalmay, bózdey dóndi, eki kózi uyasınan shıǵıp kete jazlap dawısınıń barǵanınsha baqırdı («Qaraqalpaq qızı», 60-b). Qızdıń dóńgelek kózleri tas tóbesine shıǵıp, qorqıp wázirge qalsha qarap turıp aldı

(«Maman biy ápsanası», 256-b).

Frazeologiyalıq ótlesiwler kópshilik jaǵdayda gáp ishinde bir sintaksislik aǵzanıń xızmetin atqaradı. Bul nárse olardıń bir sóz ornına jumsalıwı menen baylanıslı. Ayırım jaǵdaylarda frazeologiyalıq ótlesiwler tamamlanǵan bir oydı bildiretuǵın, bir gáp formasında da keliwi múmkin. Mısalı: Bul ne degen dońızlıq.

–Kózine may pitken («Maman biy ápsanası», 79-b).

Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń frazeologiyalıq birlik, frazeologiyalıq dizbeklerden jáne bir ayrıqsha xarakterli belgileriniń biri – olar ózleriniń rawajlanıwı boyınsha bir neshe dáwirlerdiń jemisi. Sonlıqtan da bunıń quramında arxaizm, tariyxıy sózler de keliwi múmkin. Bulardıń kópshiligi diniy eski mánini bildiredi. Mısalı: Olar saǵan shıbın qondırǵısı kelmedi. Bolmasa, piriń arqańa tańılatuǵın edi («Baxıtsızlar», 128-b). Shayıqtıń ájiynesi tırısıp, Maman bókterilgen attı qamshılap-qamshılap jiberdi «Maman biy ápsanası», 56-b). Ólim hámmeni kútip turıptı. Biyshara Begistiń paymanası tolǵan shıǵar («Baxıtsızlar»,

274-b).

Demek, frazeologiyalıq ótlesiwlerdi óziniń quramındaǵı sózlerdiń mánisinen

ǵárezsiz túrde leksikalıq jaqtan bir mánini ańlatatuǵın, basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa bolmaytuǵın turaqlı sóz dizbekleri dep aytsaq boladı.

34

Frazeologiyalıq ótlesiwler mánilik jaqtan ótkirlikke, obrazlılıqqa iye boladı. Sonlıqtan kórkem sóz sheberleri obrazlı kórkem súwretlewde olardan jiyi paydalanadı 35.

Ulıwma alǵanda frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń kórkem shıǵarmada qollanılıw máselesin úyreniw aktual máselelerden biri bolıp tabıladı. Biz úyrenip shıqqan T.Qayıpbergenov shıǵarmalarında frazeologiyalıq ótlesiwler aytılajaq oydı, pikirdi astarlap, kórkem etip súwretlew ushın sheber qollanılǵan. Sonlıqtan da kórkem sóz sheberleri bolǵan jazıwshılar tildiń bul baylıǵınan paydalanbawı múmkin emes.

1.2. Frazeologiyalıq birlikler. Frazeologiyalıq birlikler – frazeologiyalıq

ótlesiwlerge qaraǵanda jumsarǵan sóz dizbekleri. Eger frazeologiyalıq ótlesiwdi quraytuǵın komponentlerdiń mánileri pútin sóz dizbegi ańlatatuǵın mániden birotala alıs, hesh qanday jaqınlaspaytuǵın bolsa, frazeologiyalıq birliklerde ayırım komponentler ulıwma pútin mánige jaqın keledi. Olardıń jeke mánileri jıynalıp barıp, sóz dizbeginiń astarlı túrdegi pútin ekinshi mánisin quraydı. Frazeologiyalıq birlikler quramındaǵı sózlerdiń mánilerinen pútkilley qashıqlaspastan onıń mánisi sol dizbekke kirgen sózlerdiń birewiniń mánisine jaqın keledi.

Máselen, jaǵınıń etin jew degen feyil mánili frazeologizmin alıp qarayıq. Bunda jaǵınıń etin jew frazeologizmi «azıw» degen mánini bildiredi. Al adam azǵanda etten túsip, jaǵı ádewir quwsıyatuǵınlıǵı belgili. Usıǵan baylanıslı tilimizde jaǵınıń etin jew degen frazeologiyalıq sóz dizbegi payda bolǵan. Onıń hár bir komponenti azıw degen ulıwma mánini jasawǵa tikkeley sebepshi bolıp tur. Olardıń hár qaysısındaǵı jeke sózlerdi bir-birinen bólip taslawǵa bolmaydı. Sonday-aq basqa sózler menen almastırıwda sıyımsız. Máselen, jaǵınıń etin jegen degen sóz dizbegin ekinshi bir sózler menen awmastırıp, e ki betiniń e tin jegen dep aytıw

35 Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. Нӛкис, 1994, 140-бет.

35

orınsız. Bunday ózgerisler túsiniksizlikke alıp keledi, pútin mánige kesirin tiygizedi.

Solay etip, bóleklewge bolmaytuǵın, semantikalıq jaqtan tutas, quramındaǵı komponentlerdiń jeke mánileri jıynalıp barıp pútin bir e kinshi mánini payda etetuǵın sóz dizbeklerin frazeologiyalıq birlikler dep atasaq boladı.

T.Qayıpbergenov shıǵarmalarında feyil mánili frazeologiyalıq birlikler kóplep ushırasadı. Olarǵa mına tómendegi frazeologizmlerdi jatqarıwǵa boladı: qanı qashıw, ókshe kóteriw, qulaq túriw, ayaǵı jerge tiymew, awzına qum quyılıw, kóz jumıw, kóz tigiw, kózi túsiw, kóz ilindiriw, názer taslaw, awzınıń suwı qurıw, awzın baǵıw, kirpik qaqpaw, awzın ashpaw, asarın asap, jasarın jasaw, qurı alaqan qalıw, kúyip-pisiw, tisinen shıǵarmaw, eńsesi túsiw, ishi ǵım etiw hám t.b. Mısalı: Balań qala bersin. Meniń jaradar jigitlerime kóz qulaq bolar («Baxıtsızlar», 120bet). Dalaǵa shıǵıp, aysız qarańǵıda jan-jaqqa názer jiberip, saratannıń jaǵımlı shamalı menen qozǵalǵan japıraqlardıń sıtırlısına uzaq waqıt qulaq túrdi

(«Qaraqalpaq qızı», 117-b). Aydosqa sadıq Áliy nabada awırıp qalsam, yaki bul dúnyadan kóz jumsam ornımdı basar degen maqset penen úlken ulı Jáliydi at miniwge úyretken edi («Baxıtsızlar», 45-bet). Geyde suwǵa barǵanımda, geyde adamlardıń qasınan ótip baratırǵanımda, seniń qatallıǵıń haqqında sansız-sansız gáplerdi qulaǵım shalıp qaladı (T.Qayıpbergenov). Eki jaǵasınan qol ayırmay óreli tańdı kirpik qaqpay atırǵanın esitkenler, awızdan-awızǵa ótkerip aytıp júredi

(«Qaraqalpaq qızı», 51-b). At ústinen burılıp awıl tárepine qayta názer tasladı

(«Túsiniksizler», 48-b). Birsıpıralardan kún kórisi jaqsı dep esaplanǵan Dospan toyda qurı alaqan qala jazlap edi, állyekimniń «jiyenniń jiyen haqısı bar» degen gápi menen, bir qızıl baspaqlı boldı («Baxıtsızlar», 38-b). Aqsham óz jambasın

ózi shımshıw menen kóz ilindirmey, qara úydegi

36

balası menen kelinniń háreketlerine qulaq saldı da jattı («Baxıtsızlar», 160- b). Pay, zańǵar, iygilikli istiń beline tepti-dá! –dep Áliy kúyip-pisip, ishtegilerge belgi ushın jóteldi («Baxıtsızlar», 56-b). Bunı tisten shıǵarıw niyetim joq edi, biraq eldiń basshısına bildirgendi maqul taptım («Baxıtsızlar», 171-b). Allayar eńsesi túsip kiyatırǵan Mamandı alıstan-aq kórip: «Maman kiyatır, Maman!» dep joldaslarına dawrıq saldı («Maman biy ápsanası», 13-b). Mırjıqtıń ishi ǵım etip, dalaǵa shıqtı

(«Baxıtsızlar», 106-b).

Joqarıda kórkem shıǵarmalarda berilgen kóz-qulaq bolıw, qulaq túriw, kóz jumıw, qulaǵı shalıw, kirpik qaqpaw, názer taslaw, qurı alaqan qalıw, kóz ilindirmew, kúyip pisiw, tisinen shıǵarmaw, eńsesi túsiw, ishi ǵım etiw feyil mánili frazeologizmler frazeologiyalıq birlikler qatarına jatadı. Olardıń quramındaǵı jeke komponentleriniń mánisiniń birewi ulıwma frazeologizmniń mánisine jaqın keledi. Máselen, qulaq túriw, qulaǵı shalıw – degen feyil mánili frazeologizmler «tıńlaw, esitiw» degen mánini ańlatadı. Ekewi de bir-birine sinonim. Bul eki frazeologiyalıq birliktiń quramındaǵı qulaq degen komponentiniń mánisi ulıwma frazeologizmniń ańlatqan mánisine jaqın. Al kóz-qulaq bolıw degen frazeologizm «qaraw, qarawıllap ǵamxorlıq etiw, hal-awhalınan qarap turıw» degen mánini ańlatadı. Al adamǵa qarap turıw ushın, hal-awhalın biliw ushın, álbette, kóz benen kórip, qulaq penen esitiw kerekligi belgili. Sonıń ushında bul kóz hám qulaq sózleri bul frazeologizmniń jasalıwına sebepshi bolıp tur. Sonday-aq qurı alaqan qalıw frazeologizminiń mánisi de komponentleriniń mánisine jaqın keledi. Qurı alaqan qalıw – úsh komponentten turıp, onıń mánisi alaqanında hesh nárse joq degendi bildiredi. Al frazeologizm bos qalıw, hesh ńársesiz qalıw degen mánini ańlatıw ushın qollanıladı. Kórip otırǵanımızday bul feyil mánili frazeologiyalıq birliklerdiń ańlatqan mánisi menen olardıń komponentleriniń mánisi aytarlıqtay jaqın keledi.

37

Frazeologiyalıq birliklerdiń frazeologiyalıq ótlesiwlerden ayırmashılıǵı frazeologiyalıq birliklerdiń komponentleriniń mánisi menen ulıwma frazeologizmniń ańlatqan mánisiniń jaqın keliwinde.

Frazeologiyalıq birlikler obrazlıq ekspressivlik sıpatqa iye bolıp keledi. Bul nársege ondaǵı jeke komponentlerdiń astarlı mánide qollanılıwında hám sonnan payda bolǵan pútin mániniń ótkirliginde kórinedi. Máselen, qulaq túriw menen tıńlaw degen sózdiń mánileri derlik birdey. Biraq aldıńǵı sóz dizbegi túrindegi máni keyingi jeke sóz túrindegi mánisine qaraǵanda kúshli hám ótkirirek. Óytkeni qulaq hám túriw degen sózler awıspalı mánide qollanılǵan. Sóylewshige de, tıńlawshıǵa da bunday sóz dizbegindegi mánilik ótkirlik júdá ayqın sezilip turadı.

Feyil mánili frazeologiyalıq birlikler kóbinese ózleriniń sinonimlerine iye bolıp keledi. Biraq sinonimlik sıńarlar, joqarıda salıstırıp ótilgenindeyaq, oǵan qaraǵanda mánilik ótkirlik jaqtan biraz ápiwayı sıpatta boladı. Mısalı: ókshe kóteriw – ketiw, qulaq túriw – tıńlaw, kóz jumıw – óliw, iyni túsiw – qapalanıw hám t.b.

Frazeologiyalıq birlikler tuwralı kópshilik ilimpazlar óz miynetlerinde sóz etkende onıń tiykarǵı belgilerin kórsetedi. Olardan rus ilimpazı E.M.GalkinaFedoruk óziniń «Sovremennıy russkiy yazık» degen miynetinde, al qazaq ilimpazı K.Axanov óziniń «Til bilimine kirispe» degen miynetinde frazeologiyalıq birliklerdiń tiykarǵı tórt belgisin kórsetken36.

1.Astarlı obrazlı máni;

2.Ekspressivlik máni;

3.Jeke komponentlerdiń turaqlılıǵı;

4.Sinonimler sáykesligi.

36 Галкина-Федорук Е.М. Сорременный русский язык. Лексика. Изд. МГУ, 1954, стр. 154; Аханов К. Тил билимине кириспе. – Алматы, 1962, 106-бет.

38

Professor E.Berdimuratov óziniń miynetinde joqarıdaǵı pikirdi quwatlaydı37. Sonday-aq, frazeologizmler boyınsha izertlewshi J.Eshbaev «Qaraqalpaq

tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi» miynetinde38 frazeologiyalıq birliklerdiń tiykarǵı bes belgisin kórsetedi:

1. Frazeologiyalıq birliktiń mánisi quramındaǵı sózlerdiń qaysısı bolmasın birewiniń mánisine jaqın keledi;

2.Bulardıń ishinde leksikalıq mánisi túsiniksiz sózler az gezlesedi;

3.Frazeologiyalıq birliktegi sózlerdiń geyparaların mánisi jaqın sózler menen yamasa sinonimler menen almastırıwǵa boladı;

4.Frazeologiyalıq ótlesiwlerge qaraǵanda jay mánide bolıp keledi;

5.Frazeologiyalıq ótlesiwlerdey tıyanaqlı bolıp kelmesten, obrazlılıq basımlaw bolıp keledi.

Frazeologiyalıq birliklerdi qurıwshı ayırım komponentler frazeologiyalıq

ótlesiwlerdiń jeke elementleri usap gáp ishinde jeke sintaksislik xızmet atqara almaydı. Olar jıynalıp barıp pútin máni ańlatatuǵın bolǵanlıqtan gáptiń bir aǵzası xızmetin atqaradı.

T.Qayıpbergenov shıǵarmalarında feyil mánili frazeologiyalıq birlikler obrazlı hám ekspressivlik, stillik jaqtan hár túrli usıllarda qollanılıp, olarjı jazıwshı qaharmanlar psixologiyasın ashıp beriwde sheberlik penen paydalanǵanlıǵın kóriwimizge boladı.

Mısalı: Jumagúl óziniń oqıwǵa ketiwge bel baylaǵanın qaldırmay aytıp berdi

(«Qaraqalpaq qızı», 286-bet). –Xan shaqırtsa bárhá kóziniń eti ósedi

(«Baxıtsızlar», 77-b).

Bul mısaldaǵı «bel baylaw» frazeologiyalıq birlik «juwapkerli isti islewge táwekel etiw, sonı atqarıwǵa kirisiw» degen mánini bildirip kelgen. Al kóziniń eti

ósiw frazeologizmi «qutırıw, háddinen asıw, adam tanımaw»

37Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. Нӛкис, 1979, 299-бет.

38Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сӛзлиги. Нӛкис, 1985, 12-13-бетлер.

39

degen mánini bildirip, jazıwshı shıǵarmalarında bul frazeologizmniń

«kózine may pitiw» degen sıńarı da jumsalǵanın kóremiz.

Demek, shıǵarmada ushırasatuǵın frazeologiyalıq birliklerdi analizley otırıp, olardıń jazıwshı tárepinen túrli maqsetlerde jumsalǵanlıǵın kóremiz. Tiykarınan qaharman psixologiyasın, xarakterin hám túrli ruwxıy keshirmelerin ashıp beriw ushın orınlı paydalanǵan.

1.3. Frazeologiyalıq dizbekler. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń leksikagrammatikalıq jaqtan turaqlı bolıwı onıń tiykarǵı belgilerinen e saplanadı. Tilimizde qabaq úyiw, kózi tınıw, kózi qamasıw, bas iyiw, kózge túsiw usaǵan frazezeologiyalıq dizbekler de bar. Bular leksikalıq jaqtan turaqlılıqqa iye bolıp, olardıń quramındaǵı jeke sózler jıynalıp barıp bir pútin máni ańlatadı. Frazeologiyalıq dizbeklerdiń frazeologiyalıq ótlesiw hám frazeologiyalıq birliklerden ayırmashılıǵı bundaǵı ulıwma máni jeke komponentleriniń leksikalıq mánileri menen tikkeley baylanısta boladı. Máselen, kózge túsiw, kózi qamasıw degen frazeologiyalıq sóz dizbeklerindegi hár bir sózdiń dara mánisi anıq, pútin mánige tikkeley baylanıslı, biraq olardı bir-birinen ajıratıwǵa bolmaydı.

Qaraqalpaq tilinde quramındaǵı komponentleriniń jeke mánileri júdá anıq, ulıwma mánige tikkeley baylanıslı, solayda turaqlı xarakterge iye sóz dizbekleriniń túrine frazeologiyalıq dizbekler deymiz.

Frazeologiyalıq dizbeklerde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń basqa túrleri usap, kóbinese obrazlılıqqa hám mánilik ótkirlikke iye bolıp keledi. Óytkeni ondaǵı sóz obrazlılıǵı qosımsha máni hám ótkirlik olardıń usınday turaqlı túrdegi leksikalıq-grammatikalıq jaqtan pútin bir sóz dizbegine birigiwine járdem etedi. Máselen, tómendegi mısallardı alıp qarayıq: Úlken biy adam qusatıp sóyleskenge me, Dospan biraz esin jıyıp ózine keldi («Baxıtsızlar», 48-b). Qalǵanıńız júdá jaqsı bolǵan, –dep Maman onıń kewlin aldı hám quyash túkles sarı shashların lám basıp

40