MD hám PQJ / Jazıw teoriyası hám qaraqalpaq álipbesi menen imlasın jetilistiriw mashqalaları

31

olar sóz ishinde barlıq esitilgen orınlarında jazıla beredi dep qaǵıyda beriwimiz fonetikalıq ólshemniń talabına sáykes keledi. Máselen, ata, alma, bala, báhár, taw, tas, suw, t.b. sózler seslik-háriplik aytılıwı boyınsha jazılǵan. Bul jazıw tradiciyalıq túsinik boyınsha fonetikalıq ólshemke sáykes. Biraq házirgi

úyreniwlerde joqarıdaǵı sıyaqlı sózler fonematikalıq ólshem teoriyasınıń payda bolıwına baylanıslı fonemalıq (fonematikalıq) ólshemge tiykarlanıp jazıladı dep kórsetiledi. Eger joqarıdaǵı sıyaqlı fonema-hárip poziciyasında jazılatuǵın barlıq sózler fonetikalıq ólshem tiykarında jazıladı dep berilse, onda fonetikalıq

ólshem tiykarǵı bas ólshem bolıp qaladı.

Fonetikalıq ólshemge tiykarınan, birikken qospa sózler (búgún, bıyıl, belbew, kolǵap, shegara t.b.), geypara awızeki sóylew arqalı fonetikalıq

ózgeriske ushırap ózlesken sózler (bolıs, keńse, samawrın, shaynek, orıs, nemis, inglis, káris, miymanxana (mexmanxana), miyirman (mexriban) t.b., sonday-aq túbir hám qosımtalardıń jazılıwında geypara qosımtalardıń tásiri arqalı ózgeriske ushıraǵan (taraq-taraǵı, terekteregi, mektep-mektebi t.b.) sózler, sózlerdi

ótkermelew tiykarlanadı.

Geypara pikir bildiriwshiler imlanı kóbirek awızeki sóylewge jaqınlastırıwdı usınadı. Bul jaǵdayda jazıwda hár túrlilikler tuwdırıp júrgen u, ú, o háripleri awızeki sóylewdegi esitiliwine ılayıq jazıwda kóp buwınlı sózlerdiń ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarında da jazılıwı tiyis. Bul awızeki sóylew menen jazıwdı óz ara jaqınlastıradı. Biraq, bunıń ekinshi jaǵı bar. Kóp buwınlı qosımtalar jazıwda kóp variantlı bolıp ketedi. Sonıń menen qatar, imlada fonetikalıq ólshem basım bolıp, dialektlik ózgesheliklerge baylanıslı kóplik, tartım, seplik qosımtaları 2 varianttan 12 variantqa deyin kóbeyip ketiwi múmkin. Bul jazıwdı qıyınlastıradı. Ámeliy jazıwda kóp buwınlı sózlerde qosımtalardıń qaysı variantınıń jazılatuǵını mektep oqıwshıların aljastırıp, qıyınshılıqlar tuwıwı múmkin. Sonlıqtan házirgi ámeliy

32

qollanılıp júrgen imla qaǵıydalarındaǵı u, ú, o háripleri sózlerdińbirinshi buwınında jazıladı dep qaǵıyda beriw usı talaptan kelip shıǵadı. Túrkiy tillerindegi singarmonizm nızamın izertlewshilerdiń anıqlawı boyınsha kóp buwınlı sózlerde e rinlik dawıssızlardıń úsh buwınnanaspaytuǵınlıǵı, olardıń ekinshi buwında kúshli, al úshinshi hámtórtinshi buwınlarda kem-kem hálsizlenip baratuǵını kórsetiledi. Usıanıqlawlardı esapqa alǵanda, qaraqalpaq

buwınında jazıladı dep sheklep taslamay, olardıńtúbir hám dórendi túbir sózlerde e kinshi buwında da jazıw imkaniyatıesapqa alınıwı tiyis. Bul jaǵday latın jazıwına tiykarlanǵan jańa imla

qaǵıydalarında júdá sheklengen dárejede kórsetilgen.

Morfologiyalıq ólshem

Morfologiyalıq ólshem sózlerdiń morfemalıq quramınıń birgelki saqlanıp jazılıwın talap etedi. Bul ólshemniń talabı boyınsha morfemalardaǵı assimilyaciyalıq qubılıslar esapqa alınbaydı. Bunda túbir hám qosımtalardıń dáslepki shıǵısı saqlanadı. Sonlıqtan bul ólshem etimologiyalıq ólshem dep te ataladı. Mısalı: azanǵı, túngi, jonǵı, jonqa, basshı, jumısshı (jumısshı emes).

Sonday-aq, morfologiyalıq ólshem qospa sózlerdiń jazılıwında da qollanıladı. Mısalı: ala at (alat emes), kók ala (kógala emes), kók qutan (kóg qutan emes), boz jer (boj jer emes), Bekniyaz (Benniyaz emes), Turǵanbay (Turǵambay emes) t.b.

Morfologiyalıq ólshem boyınsha awızeki sóylew hám dialektlik

ózgesheliklerge baylanıslı aytılatuǵın kóp variantlı qosımtalardıń jazıwda birewi

ádebiy til ushın norma dep alınadı. Máselen, qaraqalpaq tiliniń dialektlik

ózgesheliklerinde ayırım qosımtalar erin únlesligine baylanıslı –dıń/-diń, -duń/- dúń (iyelik sepliklerinde); -lar/-ler, -lór (kóplik qosımta); -lıq/-lik, -luq/-lúk (atlıqtıń sóz jasawshı qosımtası)

33

sıyaqlı kóp variantlı bolıp keledi.42 Bulardıń ádebiy tildiń norması ushın birewi (-lar/-ler,-diń/-dıń, lıq/-lik) qabıl etilgen.

Fonetika-morfologiyalıq ólshem

Bul ólshem qaraqalpaq jazıwında 1932-jılǵı qabıl etilgen imla qaǵıydalarında aytıla baslaǵan edi. Fonetika-morfologiyalıq ólshemtiń talabı boyınsha imlada sózlerdiń fonetikalıq ózgesheligi menen qatar, morfologiyalıq

ózgesheligi de esapqa alınadı. Biraq, bul ólshemde sózlerdiń jazıwında onıń fonetikalıq jaǵı basım etip alınadı. Bul ólshemniń talabı boyınsha 1932-jılǵa deyin fonetikalıq ólshem tiykarında jazılǵan kitab, mekteb, qulıb, Elmuratop t.b. sıyaqlı sózlerdiń aqırındaǵı únli dawıssız b sesiniń ornına únsiz dawıssızdı bildiretuǵın p háribi, al sóz aqırındaǵı únsiz dawıssız p sesiniń ornına erinliktislik v háribi jazılatuǵın boldı: kitap, mektep, qulıp, Elmuratov t.b. Sonday-aq, fonetikalıq ólshemge tiykarlanǵan –mıs/-mis (baramıs, kelemis) betlik qosımtalarındaǵı únsiz dawıssız s sesi únli dawıssız sesi z sesi arqalı jazıldı hám

ádebiy til norması ushın usı tiykarda qáliplesti.

Sonıń menen qatar, erinlik qısıq dawıslı u, ú sesleri kóp buwınlı sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında emes, tek eki buwınǵa deyin jazıw qabıl etildi. Olarǵa jalǵanatuǵın qosımtalar túbir morfemasındaǵı erinlik dawıslınıń tásirisiz morfologiyalıq ólshem tiykarında jazılatuǵın boldı: túlku-túlkiler, úkú-úkini, bugún-búgingi, uzın-uzınlıq t.b.

Fonematikalıq ólshem

Fonematikalıq (yamasa fonemalıq) ólshemniń qollanılıwı fonema teoriyasınıń úyreniliwi menen baylanıslı. Bul teoriya fonetika ilimine birinshi ret akademik L.V.Sherba tárepinen qosılıp, fonemanıń sóz ishinde máni ayırıwshılıq belgige iye ekenligi anıqlanadı.

42 Sonda,-B.314 -315

34

Fonema teoriyasına tiykarlanǵan fonemalıq ólshem tuwralı eń dáslepki túsinik orıs tiliniń imlasında 20-jıllardıń aqırı 30-jıllardıń basında R.I.Avanesov hám V.N.Sidorov tárepinen berilgen edi. Bul ólshemniń fonematikalıq sıpattaǵı teoriyası orıs imlasın izertlewshiler I.S.Ilinskaya hám V.N.Sidorovtıń «Sovremennoe orısskoe pravopisanie» degen maqalasında keń bayan etiledi. Sonday-aq, fonematikalıq ólshemi S.M.Kuzmina43 hám V.P.Ivanovanıń miynetlerinde sóz etiledi.

Házirgi túrkiy tillerinde fonematikalıq ólshem tuwralı K.M.Musaevtıń «Voprosı razrabotki dalneyshego sovershenstvovaniya orfografii tyurkskix literaturnıx yazıkov Soveckogo Soyuza» degen kólemli maqalasında keń túsinik beriledi [7. 16-27 bb]. Fonematikalıq ólshem házirgi túrkiy tillerinde chuvash, qarachay-balkar, bashqurt, ózbek tillerinińimlasında qollanıladı.

Fonematikalıq ólshem qaraqalpaq imlasında házirshe belgisiz. Fonematikalıq ólshem tiykarında jazılatuǵın sózler tradiciyalıq úyreniw boyınsha morfologiyalıq ólshemge tiykarlanıp úyrenilip kiyatır.

Fonema-sóylew seslerindegi sóz mánilerin ajıratıwshı tildiń eń kishi birligi. Ol sóz ishinde máni ajıratıwshı til birligi bolǵanlıqtan háripler arqalı tańbalanadı. Álipbedegi hárbir hárip fonema xızmetin atqaradı. Máselen, úsh fonemadan quralǵan tas (atlıq) –tes (feyil), tós (atlıq), tus (atlıq) – tús (feyil) sózlerindegi a, e, o, ó, u, ú fonemaları juwan hám jińishke dawıslı háriplerdi bildiredi hám sol juwan-jińishkelik belgisine qaray singarmofonematikalıq

ólshemke tiykarlanıp jazıladı.

Sonday-aq, bala, dala, qala, shala, jala, tala sózleriniń hámmesi de tórt háripten quralǵan mánili sóz. Olardaǵı máni ajıratıwshı fonemalıq xızmetti sózdiń basında kelgen b, d, q, sh, j, t dawıslı háripleri atqarıp kelgen. Eger sóz basındaǵı fonemalıq xızmettegi dawıssız háriplerdi alıp taslap aytqanımızda bul sózler máni ajıratıwshılıq belgige

43Кузьмина С.М. Теория русской орфографии. М., «Наука», 1981, с.246-254

35

iye bola almay, olardıń hámmesi tek bir sózge (ala sózine) hám bir mánige barabar boladı da qaladı.

Fonematikalıq ólshemniń talabı boyınsha imla qaǵıydaları sóz hám morfemalardaǵı seslerdiń aytılıwına qaray emes, fonemalarǵa tiykarlanıp jazıladı. Yaǵnıy sóz hám morfemalardıń fonemalıq quramınıń saqlanıp jazılıwın talap etedi. Máselen, arab, Xalqabad sózleriniń aqırındaǵı b, d únli dawıssızlar awızeki sóylewde únsiz p, t (arap, Xalqabat) túrinde aytılsa da imlada qabıl etilgen b, d foneması menen jazıladı. Demek, fonematikalıq ólshem boyınsha seslerdiń aytılıw ózgesheligi jazıwda esapqa alınbaydı.

Semantikalıq ólshem

Birikken qospa sózlerdiń imlası semantikalıq ólshemge tiykarlanadı. Bul

ólshemge tómendegi qospa sózler tiykarlanıp jazıladı.

1.Qospa sózlerdiń bir sıńarı óz aldına máni ańlatpaytuǵın bolsa, yamasa semantikalıq jaqtan bir sózge barabar pútkilley birigip ketken bolsa qosılıp jazıladı: qarabaraq, palawqabaq, ayǵabaǵar, iytsiygek, aqtiken, aqsókit, suwshigin, jertóle, malqora, aybalta, kózáynek, qoljazba, baspasóz hám t.b.

2.Haywanlardıń, jánliklerdiń qospa atları qosılıp jazıladı: jolbarıs, dáwseben, tasbaqa, alabuǵa (balıq), iytbalıq, aqqutan, palhárre, sarıshayan, qaraqulaq hám t.b;

3.Barlıq antroponimler qosılıp jazıladı: Atamurat, Bekniyaz, Allambergen, Dáwletbay, Seytkamal, Bekbergen hám t.b.

4.Mánilik jaqtan bir sózge barabar toponimler qosılıp jazıladı: Qońırat, Altınkól, Qaraózek, Taxtakópir, Bestóbe, Úshsay, Qattaǵar, Aqdárya, Qızılqum, Qaraqum, Aralboyı, Arqakavkaz, Kúyikqala, Ellikqala hám t.b.

Sonday-aq bas háripten baslanıp jazılatuǵın úlken tariyxıy sánelerdiń,

bayramlardıń, joqarı mámleketlik shólkemlerdiń,

36

lawazımlardıń, sıylıqlardıń atlarınıń jazılıwı semantikalıq ólshemge tiykarlanadı:

Jańa jıl, Nawrız bayramı, Gárezsizlik kúni, Qurban hayt, Qaraqalpaqstan Respublikası, Ózbekstan Respublikası, Ózbekstan Qaharmanı, Altın medal, Xalıq muǵallimi hám t.b.

Differenciallıq ólshemi

Differenciallıq ólshemge forması bir, mánisi hártúrli sózler (omonimler) tiykarlanadı. Bul ólshem simvolikalıq ólshem dep te ataladı. Differenciallıq

ólsheminiń mazmunı mánilik ózgesheligi menen ajıralıp turadı. Sonlıqtan bul

ólshem semantikalıq ólshemkejúdá jaqın keledi.

Differenciallıq ólshemi tiykarında jazılatuǵın sózler A.Dáwletovtıń miynetinde «forması bir qıylı bolǵan geypara omonim sózler jazıwda qosımsha shártli belgi menen belgileniwi múmkin». Máselen, almá (atlıq) – álma (feyil), atlas (material) – átlas (geografiyalıq atlas) hám t.b. Bul sózler sóylewde dawıslılardıń pátli ya pátsiz aytılıwı menen parıqlansa, jazıwda dawıslınıń ústine pát belgisin qoyıw arqalı ayırıladı»44 dep kórsetedi.

Haqıyqatında, pát sóz mánilerin ajıratıw ushın qollanıladı. Biraq, túrkiy tillerinde, sonıń biri qaraqalpaq tilinde pát belgisin imlada qoyıp jazıw qollanılmaydı. Jazıwda olardıń mánisi kontekst arqalı parıqlanadı. Sonlıqtan differenciallıq ólshemin, óz aldına qollanıw onsha áhmiyetli emes. Onı semantikalıq ólshemge birlestirgen maqul boladı.

Túsinik ólshemi

Bul ólshem K.M.Musaevtıń izertewinde qollanılǵan.45 Bul miynette túsinik ólsheminiń talabı boyınsha eki yamasa birneshe sózler bir túsinikke iye bolıp kelse, qosılıp jazıladı dep beriledi: kúnshıǵıs, kúnbatıs, ayǵabaǵar, betoramal, baspasóz, shiykizat, alabuǵa (balıq), onbir, oneki hám t.b.

44Sonda, -B.384

45Sonda, -B.38

37

Túsinik ólshemi túrkiy tillerinde ele tolıq anıqlanbaǵan. Joqarıdaǵı túsinik

ólshemine berilgen sózlerden belgili, bul ólshem tiykarında jazılatuǵın sózlerdiń imlası semantikalıq ólshemge kútá jaqın, hátte birdey. Sonlıqtan biziń pikirimizshe, túsinik ólshemin óz aldına bólip almay, semantikalıq ólshemge birlesitirgen maqul. Sebebi bulardıń ekewinde de eki yamasa birneshe sózler qosılıp jazılıw arqalı semantikalıq jaqtan bir túsinik bildiriledi.

Demek, joqarıda sóz etilgenlerden belgili, imla qaǵıydaları kóp aspektli

ólshemge tiykarlanıp dúziledi. Biraq hárbir konkret túrkiy tilleriniń imla qaǵıydaların islewde joqarıda atap ótilgen imla ólshemleriniń hámmesin tolıq qollanıw kerek pe yamasa olardıń tiykarǵıların basshılıqqa alamız ba? Usı jaqların til faktleri tiykarında anıqlap alıwımız kerek.

Qaraqalpaq imlasınıń baslı ólshemin

anıqlaw haqqında

Jazıwı erte rawajlanǵan tillerdiń tariyxına názer awdarsaq, olardıń imla

ólshemleriniń belgili bir etaplardı basıp ótkenin kóremiz. Máselen, orıs tili imlasınıń 200 jıldan aslam tariyxında jay, ápiwayı ólshemnen baslap, ilimge tiykarlanǵan fonetikalıq ólshem, tariyxıy-tradiciyalıq (yamasa etimologiyalıq), morfologiyalıq (fonetikamorfologiyalıq), fonetikalıq (morfologiyalıq

ólshemniń birlesiwi menen) ólshemlerdiń qollanılǵanı málim.

Házirgi orıs izertlewshileri tárepinen orıs tili imlasınıń ólshemleri hár túrli bolıp klassifikaciyalanadı.

A.A.Reformackiy orıs tili imla ólshemleri altı túrin kórsetedi. Bul altı túrli

ólshemdi óz ara jaqınlıǵına qaray fonematikalıq hám fonetikalıq,

etimologiyalıq hám tariyxıy-tradiciyalıq, morfologiyalıq hám simvolikalıq dep ekew-ekewden juplastırıp bóledi46. Sonday-aq basqa da izertlewshiler imla

ólshemlerin fonematikalıq, fonetikalıq,

46Реформатский А.А. Введение в языкознание. М., 1964, с.376.

38

tradiciyalıq hám differensiallıq túrinde tórtke bóledi.47 Taǵı da bir alımlar úsh túrge (fonetikalıq, fonemalıq hám tradiciyalıq)48 bólip kórsetedi.

S.M.Kuzmina orıs tili imlasınıń teoriyalıq máselelerine arnalǵan miynetinde etimologiyalıq, tariyxıy-tradiciyalıq, morfologiyalıq (onıń jiyi atalıp júrgen differenciallıq túrinde) hám simvolikalıq ólshemleriniń arasında aytarlıqtay ayırmashılıq joq dep kórsetedi.49 Usınday pikir K.M.Musaevtıń izertlewinde de sóz etiledi. Ol túrkiy tillerinde imla ólshemleriniń altı túrin ataydı hám olardıń ayırımların birlestiriw múmkinshiliginiń bar ekenligin kórsetedi. Házirgi qollanılıp júrgen fonetika-morfologiyalıq ólshem eki

ólshemniń (fonetikalıq hám morfologiyalıq) birlesiwi ekenin, onıń morfologiyalıq túriniń fonemalıq (yamasa fonetikalıq) ólshem bazasında dúziletuǵınlıǵın dálilleydi. 50

Házirge deyin qaraqalpaq imlası ushın neshe ólshem qollanılatuǵını hám túrleri anıq emes. Hátte, bul jaǵday házirgi túrkiy tillerinde de ele tolıq anıqlanǵan joq. Qaraqalpaq tili imlasınıń 1938jılǵı qabıl etilgen imla qaǵıydalarına deyin fonetikalıq hám fonetikamorfologiyalıq ólshemler (fonetikalıq ózgesheligin basım etip alıw menen) qollanıladı.51 Al, 1938-jılǵı qabıl etilgen imla qaǵıydalarınan baslap házirge deyin morfologiya-fonetikalıq

ólshem (morfologiyalıq jaǵın basım etip alıw menen) qollanılıp kiyatır. 52

Geypara sońǵı joqarı oqıw orınlarına arnalǵan sabaqlıqta imla qaǵıydalarınıń fonetikalıq, morfologiyalıq (etimologiyalıq), tariyxıytradiciyalıq hám differensiallıq ólshemlerge tiykarlanǵanlıǵı

47Sonda,-B. 249

48Современный русский язык. (Под ред. В.А.Белошанкова). М., «Высшая школа», 1981, с.122.

49Sonda, -B. 253

50Sonda, -B.20-21

51Sonda, -B. 32

52Sonda, -B. 35

39

kórsetiledi. Bul sabaqlıq avtorı tárepinen imla ushın morfologiyalıq, ásirese fonetikalıq ólshem baslı ólshem dep esaplanadı.53

Joqarıda sholıw jasalǵan pikirlerdi esapqa alǵanda, qaraqalpaq tiliniń imla qaǵıydalarınıń isleniwi ushın onıń ólshemleriniń sanın onsha kóbeyte bermey, olardı óz ara jaqınlıǵına qaray birlestirip, 3 yamasa 4 ólshemnen arttırmaw maqsetke muwapıq keledi. Máselen, joqarıda sóz etilgen fonetikamorfologiyalıq, morfologiya-fonetikalıq hám morfologiyalıq ólshemlerge tiykarlanatuǵın sózlerdiń jazılıwı birinbiri qaytalaydı. Sonlıqtan házirgi imlanı

úyreniwde atalǵan ólshemler birlestirilip fonematikalıq ólshem termini menen berilgeni jón. Bul jaǵday imla ólshemleriniń til faktleri tiykarında anıqlanıp, jetiskenliklerinen derekberedi.

Házirgi latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq tiliniń imla qaǵıydalarındaǵı «a» háribi til artı, juwan, ashıq dawıslı bolıp, ol a sesin (fonemasın) tańbalaydı. Bul hárip sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıla beredi dep qaǵıyda beriliwi dástúrli izertlew boyınsha fonetikalıq ólshemge tiykarlanǵan. Mısalı: ata, ana, bala, dala t.b. sózlerdegi háripler seslik aytılıwına sáykes keledi. Biraq, bul sıyaqlı jazılıw házirgi imlanı úyreniwde fonetikalıq ólshemge emes, fonematikalıq ólshemge tiykarlanadı dep qaraladı. Demek, imlada fonematikalıq ólshemniń qollanılıwı fonetikalıq ólshemdi biraz shekleydi. Bul jaǵdayda fonetikalıq ózgeriske ushırap qáliplesken sózlerdi fonetikalıq ólshem tiykarında jazıladı dep esaplaw múmkin. Mısalı: búgin, bıyıl, shegara, qolǵap, belbew, samawrın, bolıs, shirkew, teletin, shaynek t.b.

Sonday-aq, morfologiyalıq ólshem tiykarında jazıladı dep dástúrli

úyrenilip kiyatırǵan jonǵı, jonqa, tungi, azanǵı, basshı, isenbedi, Turǵanbay, t.b. sıyaqlı sózler de sońǵı imlanı úyreniwlerde boyınsha fonematikalıq ólshem tiykarındaǵı jazıwǵa ótkeriledi. Bul sózlerde

53 Sonda, -B. 383-384

40

jońqa, bashshı, isembedi, Turǵambay túrinde fonetikalıq ózgeriske ushırap aytılǵan menen, jazıwda sóz hám morfemalardıń fonemalıq (háriplik) quramın saqlap jazıw qabıl etilgen. Bul jaǵday morfologiyalıq ólshemniń imla ushın kereksiz bolıp, onıń ornın fonematikalıq ólshemniń basqanınan dárek beredi.

Usı jaǵdaylardı esapqa alǵanda qaraqalpaq orfografiyası ushın burın qollanılıp kelgen fonetika-morfologiyalıq hám morfologiyafonetikalıq, morfologiyalıq ólshemlerdi birlestirip fonematikalıq ólshem dep qollanıwǵa tuwra keledi. Sonda qaraqalpaq imlası ushın fonematikalıq, fonetikalıq hám semantikalıq ólshemler tiykarǵı ólshem retinde qollanılıwı tiyis.

Endi qaraqalpaq imlasınıń bas ólshemi qaysı ólshem bolatuǵının anıqlap alıwımız kerek.

Orıs til biliminde fonologiya iliminiń payda bolıwı til iliminde imla

ólshemlerdiń teoriyalıq jaqtan rawajlanıwına tiykar saldı. Házirgi orıs jazıwınıń teoriyası fonologiya ilimine shekemgi hám fonologiyalıq dep eki etapqa bólinip

úyreniledi. Fonologiya iliminiń payda bolıwı menen fonetika ilimine fonema teoriyası qosıldı. Bul teoriya orıs tiliniń imlasında fonemalıq (yamasa fonematikalıq) ólshemdi rawajlandırdı.

Fonema teoriyasına tiykarlanǵan fonemalıq ólshem tuwralı eń dáslepki túsinik orıs tili imlasında 20-jıllardıń aqırǵı 30-jıllardıń basında R.I.Avanesov hám V.N.Sidorov tárepinen berildi. Bul fonematikalıq sıpattaǵı teoriyası orıs tiliniń imlasın izertlewshiler I.S.Ilinskaya hám V.N.Sidorovtıń «Sovremennoe russkoe pravopisanie» degen maqalasında keń bayan etiledi54. Sonday-aq, fonematikalıq teoriyası S.M. Kuzminanıń55 hám V.F.Ivanovanıń56 miynetlerinde sóz etiledi.

54Иванова В.Ф. Современная русская орфография. М., «Высшая школа»,1991, с.150.

55Sonda, -B. 246-254

56Sonda, -B. 145-154