MD hám PQJ / Jazıw teoriyası hám qaraqalpaq álipbesi menen imlasın jetilistiriw mashqalaları

11

xalıqlar Awqam tarqawı menen, óz ǵáresizligine erisiwden-aq jańa

latınlastırılǵan álipbege qaytıp ótti. Ózbek tilinde 1993-jılı, qaraqalpaq tilinde

1994-jılı latın álipbesi tiykarındaǵı jańa álipbe qabıl e tildi.

Qaraqalpaq tilinde arab álipbesi 1924-jılı reformalastırılǵan jazıwǵa ótti.

Bul reformalastırılǵan arab álipbesiniń tiykarǵı dúziwshileriniń biri Seyfulǵabit

Majitov boldı. Reformalastırılǵan jazıwda birqansha kemshilikler dúzetildi.

Biraq, bul arab jazıwındaǵı qıyınshılıqlardı tolıq jónley almadı. Sonlıqtan

unifikaciyalanǵan jańa álipbesi islendi. Túrkiy tilles xalıqlar 20-jıllardanbaslap

K.Ubaydullaevtıń «Qaraqalpaq alfavitiniń rawajlanıw jolları»18,

«Qaraqalpaq tili jazıwınıń rawajlanıwı» degen izertlew jumısları onıń 1976-jılı basılıp shıqqan «Qaraqalpaq tili boyınsha tańlamalı miynetler» degen jıynaǵında basılıp shıqtı. Sonday-aq, D.S. Nasırovtıń usı máselege arnalǵan «Qaraqalpaq tili alfavitin jetilistiriw hám unifikaciyalaw haqqında»19, «Qaraqalpaq tiliniń orfografiyası»20, «Qaraqalpaq jazıwınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı»21 atlı izertlewleri toplamlarda hám óz

17Закономерности развития литературных языков народов СССР в советскую эпоху. Тюркские, финно-угорские и монгольские языки. М., «Наука», 1969, -С. 27

18Убайдуллаев К. Қарақалпақ тили бойынша таңламалы мийнетлери. Нӛкис. 1976. 16-25-бб.

19Нас?ров Д.С. Об усовершенствовании и унификации алфавита каракалпакского языка. Вопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР. М., «Наука». 1972, с. 75-87.

20Орфография тюркских литературных языков СССР. М., «Наука». 1973. с.117-130.

21Насыров Д.С. Становление и развитие каракалпакской письменности. Нукус, 1987

12

aldına kitapsha bolıp basılıp shıqtı. D.S.Nasırovtıń joqarıda atalǵan izertlewlerinde de álipbe, orfografiya hám jazıwǵa qatnaslı máseleler kórsetilgen bolıp, onda qaraqalpaq ádebiy tili orfografiyasınıń payda bolıwı hám rawajlanıwı, onıń házirgi jaǵdayı, álipbe hám orfografiyanıń jetiskenlik hám kemshilikleri, olardı jetilistiriw haqqında kórsetilgen. Ol bul másele boyınsha bir qatar ilimiy konferenciyalarda shıǵıp sóyledi, ilimiy maqalalar járiyaladı. Onıń ―Ob usovershenstvovanii alfavita karakalpakskogo yazıka‖22, ‖Orfografiya karakalpakskogo yazıka‖23, ―Qaraqalpaq tiliniń alfaviti hám orfografiyalıq qádeleriniń jıynaǵı ‖24 sıyaqlı bir qatar maqalaları bar bolıp onda álipbe hám imla qádeleri máseleleri sóz etilgen .

K.Ubaydullaevtıń birinshi maqalasında qaraqalpaq tili grafikasınıń belgili dáwirlerge baylanıslı ózgeriske ushıraw qubılısları bayanlanadı. Onıń ekinshi maqalasında qaraqalpaq álipbesiniń rawajlanıw jolları 1924-jılǵı reformalastırılǵan arab jazıwındaǵı álipbeden baslap 1957jılǵı 28-fevralda qabıl etilgen álipbege deyingi rawajlanıw basqıshları, olardaǵı ózgerisler, imla

ólshemleri bir qansha izbe-izli sóz etiledi.

Til biliminde jazıw teoriyası hám qaraqalpaq álipbesi menen imlası, orfografiyalıq ólshemler arnawlı túrde izertlenbegeni menen XX ásirdiń 30jıllarınan baslap birqansha maqalalar, kitaplar baspasóz betinde jarıq kórdi. Bul boyınsha N. A. Baskakov, K. Ubaydullaev, G. Alparov, Q. Ayımbetov, E. Berdimuratov, N. Dáwqaraev, D.S. Nasırov, K. Berdimuratov, E . Dáwenov, A.Dáwletov, M.Dáwletov, Q. E rmanov,

A. Esemuratov, A. Qıdırbaev, S. Májitov, O.Dospanov, T. Jiyemuratov hám t. b. tilshi ilimpazlar bul másele boyınsha ózleriniń múnasip úleslerin qostı.

22Nasırov D. S.. Ob usovershenstvovanii alfavita karakalpakskogo yazıka. –M., 1972

23Nasırov D. S. . Orfografiya karakalpakskogo yazıka. –M., 1972

24Nasırov D. S. . Qaraqalapaq tiliniń alfaviti hám orfografiyalıq qádeleriniń jıynaǵı. N, 1974

13

I bap. Jazıw hám jazıw ólshemleri

Hárbir tildiń ózine tán jazıw qaǵıydaları bar. Jazıw qaǵıydaları boyınsha

Jazıwdıń tariyxında hám jazıw tájriybesinde keńnen taralǵan álipbeler fonografiyalıq álipbeler bolıp sanaladı.

Jazıw qaǵıydaları boyınsha sol tildiń házirgi seslik ózgeshelikleri esapqa alınadı. Jazıw qaǵıydaları tariyxıy, etimologiyalıq, fonetikalıq, morfologiyalıq hám t.b. ólshemlerge tiykarlanadı. Máselen, álipbeni yamasa jazıw qaǵıydaların bilgen menen onıń ózine tán ózgesheliklerin kórsetetuǵın imlasın barlıq jaǵdayda tolıq biliw múmkin bolmaytuǵın jaǵdaylar da ushrasadı. Imlası boyınsha ǵarbız, salı, samal, saǵal sózleri qarbız, shalı, shamal, shaǵal túrinde jazılıwı da múmkin. Biraq, bulardıń sol kórsetilgen eki túri de imlası boyınsha teńdey qabıl etilmeydi. Olardıń qaraqalpaq ádebiy tiliniń normasına sáykes keletuǵınları birinshileri bolıp imlası jaǵınan durıs dep sanaladı.

Awızeki hám jazba sóylew haqqında

Jazıw – adamlar arasında qarım-qatnas quralı xızmetin atqaratuǵın beligili bir seslik tańbalardıń sisteması. Ol adamzat jámiyetiniń eń úlken mádeniy jetiskenlikleriniń biri. Hárbir milliy ádebiy til qarım-qatnas jasawda awızeki sóylew hám jazba sóylew túrinde ómir súredi.

Awızeki sóylew til adamlar arasında óz ara awızsha qatnas jasaw quralı xızmetin atqaradı. Jazba til waqıt hám keńislik jaǵınan sheklenbeydi. Ol uzaq dáwirler dawamında saqlanadı hám qanday

14

alıslıqqa kelse de oqıw múmkinshiligine iye boladı.

Awızeki sóylewdi texnikalıq qurallar arqalı bergende ondaǵı awızsha sóylewge tán qaǵıydalar saqlanadı. Awızeki sóylew tilde jazba tildegidey sózlerdi baylanıstırıp keletuǵın qurallar – intonaciya hám t.b. belgiler kórinip turmaydı. Ondaǵı intonaciyalıq ózgeshelikler, sóylewshiniń emocional sezimleri, ekspressivlik tús beriw usılları sol sóylew waqtında iske asırılıp otıradı. Awızeki sóylewde pikirdi qısqa hám túsinikli bildiriwde qarapayım sózler hám basqa da leksikalıq qurallar keń qollanıladı. Bulardan basqa sóylew barısında hár túrli mimikalıq háreketler awızeki sóylew tilge tán bolıp keledi.

Jazba tilde oylaw arqalı tolıqtırıw, sózlerdi tańlaw hám belgili orın tártipte jaylastırıw hám solay etip dúzetiw múmkinshilikleri boladı. Demek, jazba til adamzat jámiyetiniń oy-pikirleri, ilim-bilim neshshe ásirler dawamında

áwladtan-áwladqa ótip turatuǵın eń áhmiyetli qarım-qatnas quralı xızmetin atqaradı.

Jazıw eń dáslep súwret piktografiyalıq (piktografiyalıq jazıw) túrinde payda bolǵan. Súwret jazıwı belgili bir waqıtta yamasa soǵan baylanıslı bolǵan súwretler arqalı berilgen. Bul jazıwdıń elementleri turmısta házirgi kúnde de ushrasadı. Máselen, jayǵa, dárwazaǵa yamasa ayırım orınlarǵa adamnıń súwretin salıp qoyılıwı usaǵan belgiler eń eski jazıwdıń biziń dáwirimizge shekem saqlanıp qalǵan qaldıǵı bolıp esaplanadı. Onnan keyingi jazıwlar ideografiyalıq jazıwlar yamasa túsinik (ierografiyalıq) jazıw bolǵan. Bul jazıw – belgili bir uǵım, túsinikti bildiretuǵın jazıw. Ideografiyalıq jazıwdıń bir túri ilimiy simvolika bolıp esaplanadı.

Jazıwdıń sońǵı rawajlanǵan túri fonografiyalıq (seslik) jazıw. Bul jazıw: buwın jazıwı (silabikalq) hám alfavitlik jazıw bolıp bólinedi.

Tilde sesler oǵada kóp. Biraq, jazıwda seslerdiń barlıǵı shártli tańbalar menen belgilene bermeydi. Olardıń máni ańlatıw, buwın hám

15

sóz jasawǵa qatnası bar eń áhmiyetlileri háripler arqalı tańbalanadı.

Jazıwdıń payda bolıwı adamzat jámiyetiniń rawajlanıwınıń oǵada úlken tabısı bolıp tabıladı. Jámiyettiń rawajlanıwı menen jazıw kem-kem jetilisip

rawajlanıp baradı, jazıwdıń jańa túrleri payda boladı hám atqaratuǵın

xızmeti úlkeyip, jumsalıw sferası keńeyip bardı. Házirgi kúnge kelip texnika hám texnolgiyanıń tez pát penen rawajlanıwı hám kompyuter texnologiyasınıń talabına muwapıq biziń milliy jazıwımızda da jańalanıwlar hám ózgerisler payda boldı.

Jazıw arqalı awızeki sóylewdegi ayırım kemshilikler saplastırıldı.

Awızsha sóylewdiń baslı kemshiligi onıń waqıt hám keńislik jaǵınan shekleniwshiligi bolıp tabıladı. Texnikalıq qurallardı esapqa almaǵanda awızsha sóylew sóylewshiden málim dárejedegi qashıqlıqta turǵan adamlarǵa ǵana qollanıladı. Al waqıtlıq jaqtan tek sóylew waqtında ǵana awızsha sóylew qatnas

quralı xızmetin atqara aladı. Jazıwdıń payda bolıwı menen tildiń keńislik hám waqıt jaǵınan shekleniwshiligi joyıldı.

Jazıw adamlar arasında qarım-qatnas quralı xızmetin atqaratuǵın belgili bir seslik tańbalardıń sisteması. Ol adamzat jámiyetiniń eń ahmiyetli mádeniy jetiskenlikleriniń biri. Hárbir milliy ádebiy til qarımqatnas jasawda awızeki

sóylew hám jazba tilden paydalanadı.

Awızeki sóylewdi texnikalıq qurallar arqalı bergende ondaǵı awızsha sóylewge tán qaǵıydalar saqlanadı. Awızeki sóylew tilde jazba tildegidey sózlerdi baylanıstırıp keletuǵın qurallar-intonaciya hám taǵı basqa beligler

kórinip turmaydı. Ondagı intonaciyalıq ózgeshelikler, sóylewshiniń emocional sezimleri, ekspressivlik tús beriw usılları sol sóylew waqtında iske asırılıp otıradı.

Jazıw hám imla

Házirgi ádebiy tildiń jazıwı seslik-háriplik jazıw dep ataladı.

16

Seslik-háriplik jazıwdıń qurılısın dúziwshi tiykarǵı faktorlar retinde álipbe, jazıw hám imla qatnasadı.

Álipbe - belgili bir tártipte jaylasqan háriplerdiń jiyıntıǵı bolatuǵın bolsa, grafika – tildegi sóylew sesleriniń (fonemalardıń) tańbalıq belgisi e saplanadı.

Orfografiya – sózlerdi jazıwdıń sistemalastırılǵan jıyıntıǵı bolıp, keń mánide aytqanda, jazba tildi dúziwshi barlıq grafikalıq qurallardıń jıyıntıǵına orfografiya dep ataladı.25

Imla hám orfografiya terminleri házirgi qaraqalpaq tilinde teń (parallel) qollanıladı. Imla sózi arab-parsı tilinen ózleskeni málim. Bul termin biziń tilimizde 1940-jılǵa deyin singarmoniyalıq orforgafiya ólshemleri tiykarında jińishke buwınlı túrinde imla bolıp qollanıldı. Al, 1940-jıldan baslap orıs grafikasındaǵı jazıwǵa ótkennen keyin onıń ornına orfografiya termini qollanılatuǵın boldı. Imla sózi házirgi latın grafikasına tiykarlanǵan jazıwımızda jáne de qaytadan qollanılıp atır.

Orfografiya ádebiy tildiń belgili bir normaǵa túsken, hámme ushın teńdey durıs jazıw qaǵıydaların belgileydi. Orfografiyalıq qaǵıydalar hár bir xalıqtıń, millettiń sóylew tili tiykarında islenip, ámeliy qollanıw arqalı jetilisip, qáliplesip atır.

Imla norması tiykarında hámme birdey sawatlı jazıwǵa erisiwi múmkin.

Imlanıń kópshilik qádeleri grafikalıq qádeler menen sáykes keledi. Imla qádeleri grafikalıq qádelerge tiykarlanadı. Grafikalıq qádeler tiykarında

jazılǵan birden-bir durıs jazılǵan sóz imlası jaǵınan da durıs jazılǵan bolıp

25 Sonda. –B. 6

17

birewin (durısın) jazıw normasına sáykes dep qabıl aladı da, qalǵanların qáte

T. A. Amirovanıń «К истории и теории графемики»26 atlı kitabında jazıw teoriyası menen baylanıslı bolǵan kompleks mashqalalar qarap shıǵılǵan. Bunda avtor hárip hám grafemanıń lingvistikalıq jaqtan ayırmashılıǵın, sondayaq tildiń grafemalıq hám fonologiyalıq dúzilisin ilimiy jaqtan tiykarlap beredi. Til imlasınıń fonologiyalıq tárepine ayrıqsha kewil bólingen. Bunda keltiriliwinshe orforgafiyanı uluwma túrinde imlanıń hám onıń bólimleriniń grafikalıq tárepin shólkemlestiriw usılı retinde qarawǵa boladı.

Uluwma túrde imlanı jazba pikirlewdiń hám onıń bólekleriniń grafikalıq tárepin shólkemlestiriwdiń usılı retinde qarawǵa boladı, bunda ol birlik hám birlik klasları menen mánilik qásiyetleri boyınsha teńlestirilip kórsetiledi. Jazba tildiń seslik til menen baylanısları nátiyjesinde hám buǵan qarap, jazba sóylew seslik tildi qanday etip kórsetiwi, imlanıń grafikalıq tańbalardıń sintaktikası sıpatında qaralıwı hám onın interpretaciya qaǵıydaları aynalasında kórinetuǵın esitiliw sintaktikasınıń interpretaciyaǵa qatnası menen baylanıslı boladı.

Lingvistikalıq ádebiyatta imlanıń predmeti hám wazıypalarına kózqaraslardıń birdeyligi joq. L.V.Sherba imlanı «konkret sózlerdiń jazıw usılı» dep anıqlama beredi. Imlanı qaǵıydalar sisteması yamasa jıynaǵı dep belgilegende, jıynaq - qaǵıydalar sisteması sıpatında ayırım sózlerde grafemalardıń quramın belgilew yamasa jazıwda konkret morf (eń kishi mánili sóz) hám sózlerdi súwretlew qaǵıydaları sıpatında qaraladı. Imlanıń usınılıp otırǵan anıqlamaları ádebiy tildiń jazılıw normaların bildiriw qásiyetin kórsetiwshi hám tek ǵana

26 Т.А.Амирова. К истории и теории графемики. «Наука» Главная редакция восточной литературы. Москва 1977

18

ámeliy maqsetlerdi gózleytuǵınlının belgileydi. Qollanılıw qásiyeti imlanı ornatılǵan nızam hám dástúr sıpatında belgileydi.

Bir qatar avtorlar orfografiyaǵa sóz shegaraların anıqlaw hám irkilis belgilerin qollanıw mashqalaları menen baylanıslı bolǵan máselelerdi kirgizedi. V.V.Vinogradovtıń aytıwınsha, «Orfografiya tarawı til sistemasınıń hár qıylı táreplerin óz ishine qamtıydı». A.N.Gvozdevtiń pikirinshe, «Orfografiya sóylewdiń grafikalıq beriliwiniń barlıq usılların retlestiredi».

Imlaǵa jámiyetlik til ámeliyatı tárepinen qoyılǵan eń baslı talap sıpatında, sózlerdiń jazılıwı hám oqılıwında úlgidegidey, jeńil, qolay hám ápiwayılıq talabına juwap beriwi kerek. Bul talaplar 1933 -jılı

N.F. Yakovlev tárepinen sovet lingistikasında teoriyalıq jaqtan qáliplestirildi. Olar biziń dáwirimizde de óz aktuallıǵın saqlamaqta. Biraq, ol ózine barlıq lingvistika teoriyasınıń dıqqatın talap etpekte.

Bul barlıq máselelerdiń teoriyalıq hám ámeliy jaqtan sheshiliwi hárekettegi ámeliyat penen sanasıw kerekligi menen qıyınlaspaqta, bunda

ásirese, poligrafiyanıń maqsetlerin itibarǵa alıw hám orfografiyalıq jańalıqlardan shetlew (bir háriplik jazıwdıń ornına eki háriplik jazıw yamasa juplasqan háriplerdi ayırıp jazıwdıń kirgiziliwi), eger keyingileri tekstti ádewir dárejede sozıp jibergen jaǵdayda. Sonday-aq orfografiyadaǵı ózgerislerdi oqıw hám jazıp alıw processlerin jeńilletiw kózqarasınan da bahalaw kerek.

Adamlardıń hám jámiyettiń mólsherlew is háreketleri imla tarawında ayrıqsha dárejede bilinedi. Házirgi zaman rawajlanǵan jazba tildiń tutas bir bólegine imla reformasın júrgiziw mashqalası keskin túrde qoyılmaqta. Bul mashqalalardıń áhmiyetli ekenligin, mısalı házirgi zaman francuz lingvistleri hám francuz jámiyetshiligi ushın keyingi on jıllıqlar dawamında, ásirese keyingi jigirma jıl ishinde bir neshe mártebe dodalawları fakt bola aladı. Bul dodalawlarda usı tarawdıń kórnekli

19

qánigeleri hám xalıq bilimlendiriw ministrliginiń xızmetkerleri qatnasadı. Xalıq bilimlendiriwiniń Joqarǵı keńesine A. Besle basshılıǵında arnawlı komissiya dúziw usınıs etiledi hám onda jazıwdıń barlıq sistemasın radikal túrde qayta dúziw hám orfografiyanıń ayırım qıyınshılıqları menen anomaliyaların saplastırıwdıń zárúrligi hám maqsetke muwapıqlıǵın úyreniw tapsırıladı. Komissiyanıń bayanatı 1952 jılı islenip ol hárekettegi orfografiyanıń tárepdarları hám qarsılasları tárepinen úlken sınǵa alınadı. 1961-jılı A.Besle tárepinen imlanıń reformasınıń múmkinshiliklerin úyreniw boyınsha komissiya qaytadan dúziledi. 1965-jılı Besle jańa imla boyınsha óziniń tiykarǵı usınısların bildiredi hám onı 1966-jıldan baslawısh mekteplerde qollanıwdı jobalastıradı.

Biraq hárekettegi francuz imlasın ózgertiw boyınsha jobalastırılǵan barlıq joybarlar ámelge asırılmadı. Sebebi, haqıyqatında da imlada daǵdarıs júz berip atır ma hám jámiyet ushın mádeniy ziyanlarsız jazıw normaların ózgertiw múmkinshiligi bar ma degen sorawdıń sheshimine birgelki juwap joq edi.

«Voprosı orfografii» dıń arnawlı sanında francuz imlasın tez arada maksimal túrde ápiwayılastırıw talabı menen bir qatarda, jańa imlanıń usınılǵan variantların sınǵa alıw jaǵdayları da ushırasatuǵın edi. Mısalı, Perno-Bryuno hám Monnero-Dyumen variantları, júdá quramalı hám házirgi dáwirde orınlaw múmkin emes delinedi. Ch.Bole óz gezeginde ayırım ózgerislerdi kirgiziwdi, bunda qospa dawıssızlardı hám qollanılmaytuǵın dawıssızlardı alıp taslawdı usınıs etedi, al dawıslılardıń barlıq sistemasın hesh qanday ózgerissiz qaldıradı.

Tarqalǵan pikirlerge qarama-qarsı túrde R.Timone francuz imlası haqıyqatında da qatań túrde shólkemlestirilgen sistemadan turadı hám ol qatań qaǵıydalardıń azǵana sanına tiykarlanǵan deydi. Onıń pikirinshe, francuz imlası kóplegen jaǵdaylarda ayqın kórsetilgen

20

fonetikalıq xarakterge iye deydi, sózliktiń kóplegen sózleri (35000 shamalas) uluwmalastırılǵan morfologiyalıq elementten quralǵan 4500 seriyaǵa bóliniwi múmkin (túbir, suffiks, túbir aldı jalǵawları) hám birgelki esitiliwdi bildiretuǵın uluwma grafikalıq súwretlewdi kórsetedi. Bunday tártiplestirilgen toparlar

óziniń quramına 95% sóz jasamawshılardan hám olardan alınǵan sóz jasawshılar kiredi. Uluwmalastırılǵan jazıwǵa biriktirilgen sózlerdiń bunday tarmaǵınıń bolıwı Timoneniń pikirinshe, jazıwdıń radikal túrde qayta dúziliwi menen shuǵıllanıwdıń keregi joq, al bar imlanıń barlıq baylanısların hám nızamlı qubılısların racional túrde qurılǵan sistema sıpatında úyrenip shıǵıw maqsetke muwapıq.

Inglis orfografiyalıq sisteması, belgili bolǵanınday, sóylewden bir qansha uzaqlasqan, inglis jazıwı ideografiyalıq jazıwǵa jaqın jazıwdıń mısalı sıpatında dástúriy túrde keltiriledi. Sonıń ushın, inglis imlası kóplegen jıllardan beri lingvistler hám ámeliy-pedagoglardıń dodalaw obiekti bolıp esaplanadı. Radikal hám bir jón túrdegi hár qıylı proektler usınılǵan hám usınılıp atır. Mısalı, tiykarǵı ólshemi hár bir sesti óz aldına simvol menen ańlatıwdı bildiretuǵın latın jazıwına tiykarlanbaǵan jańa álipbeni dúziw usınıs etilgen. Bunday álipbeni dúziwdiń haqıyqıy jankúyeri sıpatında B.Shou óziniń qarjıların ajıratıp bul jumıstı ótkeriw boyınsha pikir bildirgen. Solay etip, 1958jılı jańa inglis

álipbesiniń proektin dúziw boyınsha jer júzilik konkurs járiyalanadı. «Fonolog» atamasın alǵan variant eń jaqsı dep tabılıp, ol inglis tilinin 42 tańba 42 ses járdeminde dúziliwin sáwlelendirgen (18 dawıslı hám 24 dawıssız). Basqa da inglis jámiyetshilik ǵayratkerleri, mısalı dr. Follik B. Shouday háreket isledi.

Oqıwdı endi úyreniwshilerge arnalǵan Pitmen arnawlı álipbesi keńnen belgili bolıp, hátteki qollanılıp ta keldi. Pitmen álipbesi ápiwayı latın háriplerinen hám inglis alfavitinde arnawlı háriplik belgisi bolmaǵan