Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Sintaksis (A.Dáwletov 2009)

sharbı bult qorshadı (Ј.S.). Jaqın waqıtlarda// jawın-shashınlı kúnler baslanadı. Sońınan//bul jerlerdi qırpıq qar basadı (Sh.A.).

4. Emociyanal-ekspressivlik mánidegi, tuwra gáplerdegi avtor gáplerinde, poetikalıq talaplarǵa ılayıq qurılǵan gáplerde baslawısh bayanlawıshtan soń keledi: Óltirdi ana jasawıllar (K.S.). Ayt shınıńdı, kim edi ol (Ј.S.). Isleymiz¨

Paxta da, mákke de beremiz bıyıl, -desti hámme (Ó.X.).

§53. Bayanlawıshtıń orın tártibi. Gáptegi aytılajaq pikir, jańalıq bayanlawısh arqalı bildiriledi. Sonlıqtan bayanlawısh ádettegi orın tártip boyınsha gáptiń aqırında kelip, turaqlı orınǵa iye boladı: Hawa shımırı ayaz

(K.S.). Diyqanlar kewilli edi (I.Yu.).

Bayanlawısh inversiyalıq orın tártipte kelgende, bayanlawıshbaslawısh, bayanlawısh-ekinshi dárejeli aǵza poziciyalarında da inversiyalanadı.

Bayanlawısh tómendegi jaǵdaylarda bas pozitsiada keledi:

a)qosıqlarda poetikalıq talapqa ılayıq aldıńǵı orında keledi: Órbitiń nawqan qurtların, kóbeytiń jaqsı sortların (S.N.). Bul gúres, bul hújim edi suw ushın, qazbaq kerek boldı bir ullı kanal (J.A.);

b)pikir ótkir, kúshli emotsional mánide aytılıw ushın bayanlawısh bas poziciyada keledi. Bul jaǵday, kóbinese buyrıq, úndew gáplerge qatnaslı bolıp keledi: Tasla endi jalqaw jaman oyıńdı, tur ornıńnan, ber tartayın qolıńdı, miynet-baxıt, miynet-húrmet, miynet-dańq, túsin endi usı aytqan sózimdi (M.D.). Buzıń esikti, shıǵarıń Ernazardı (K.S.) ;

d)dialoglarda avtor gáplerindegi bayanlawısh aldıńǵı orında jaylasadı: - Joq, heshkim qıdırmadı –dedi ol oylanıp-oylanıp. Anıq bileseńbe, -dedi Orazbay Embergenov. –Anıq biletuǵın e dim… (T.Q.) ;

e)sóylew tildiń tásirindegi prozalıq shıǵarmalarǵa baslawıshtan da yamasa ózine qatnaslı ekinshi dárejeli aǵzalardan da burın keledi. Bunday jaǵdayda bayanlawıshqa ayrıqsha áhmiyet berilip aytıladı: Qaytadan esin jıynaǵanda betin shoqıp atırǵan hákkeni anıq sezdi ol. Muń bastı onı, awır muń. Men tanıyman onı.-YAqshı, yaqshı. Baqırmayman endi. (Sh.A.). -Way qorqaq, qorqaq dedim

ǵoy burın bunı (Ј.S.).

§54. Tolıqlawıshtıń orın tártibi. Tolıqlawıshlar ádettegi orın tártip boyınsha ózi qatnaslı aǵza–bayanlawıshtan aldın ornalasadı. Keńeytilgen jay gáplerdiń quramında bayanlawıshqa deyingi aralıqta gáptiń basında, ortasında hám bayanlawıshtıń qarsı aldında kelip, erkin orın tártipte boladı. Bul jaǵday seplik formalı tolıqlawıshqa qatnaslı bolıp keledi.

Tolıqlawıshlar gáp ishinde tómendegi orınlarda keledi:

1) eger tuwra tolıqlawısh seplik formasız kelse yamasa tolıqlawıshqa logikalıq túsirilip qollanılsa bayanlawıshtıń aldında qatar turadı: Mekteptiń átirapına kósheme-kóshe daraqlar, gúller ekken. Ol az jerden kóp zúráát aldı

(J.A.). Nikolay Bóribaydıń aytqan sózlerin Alekseyge túsindirdi (A.B.);

71

2)tolıqlawısh pútin gápke qatnaslı bolıp, determinant aǵza xızmetinde kelgende gáptiń basında keledi: Onı// Aydos kórip qalıp edi (Ј.S.). Shopanlarǵa//oǵada qolaylı sharayat dúzildi (J.A.);

3)bayanlawıshtıń aldında turaqlı orınǵa iye gáp aǵzaları kelgende yamasa pát tolıqlawıshtan basqa gáp aǵzalarına túsirilip aytılǵanda, tolıqlawısh gáptiń ortasında keledi: Bizler áńgimeni ádewir dawam etkizdik (M.D.). Ol barlıq ıqlası menen ǵawashalarǵa súysinip qaradı (Ó.X.). Búgin Oksana óziniń aǵası menen

Ukraynaǵa ketedi (M.K.).

4)tolıqlawıshlar inversiyalanıp kelgende, postpoziciyalıq orın tártipte jaylasadı. Bul jaǵday, kóbinese poetikalıq talapqa qatnaslı qosıqlarda, stillik ózgeriske ushıraǵan prozalıq shıǵarmalarda ushırasadı:

Aytıńız tilegińizdi. –Bar bolsa shıǵar qamshıńdı? Teridey bózdentikseń de, shıdamaydı buǵan (K.S.).

§55. Pısıqlawıshtıń orın tártibi. Pısıqlawıshlar ádettegi orın tártip boyınsha gáptiń qaysı orında kelse de bayanlawıshtan aldın jaylasadı. Al inversiyalanǵanda bayanlawıshtan sońǵı orında keledi. Bul jaǵday, stillik ózgeriske ushıraǵan gáplerde ushırasadı.

Gáptiń quramında hár túrli mánidegi birgelkisiz pısıqlawıshlar kelgende, olardıń bayanlawısh penen tıǵız baylanıslı bolıp kelgeni, yaǵnıy eń áhmiyetlisi bayanlawıshtıń aldında qatar keledi de, basqaları mánilik qatnaslarına qaray basqa orınlarda jaylasadı: Marya hesh jerde irkilmesten tikke monshaǵa bardı (J.S.). Baydıń qabaǵı úyilgen menen jıynalǵanlarǵa sır bermew maqsetinde kúldi (T.Q.).

Orın hám waqıt pısıqlawıshlardıń orın tártibi. Orın hám waqıt pısıqlawıshlarınıń orın tártibi basqa túrlerine qaraǵanda erkin bolıp keledi. Olardıń erkin orınǵa iye bolıwı, gáptiń bir aǵzasına qatnaslı bolıp qoymay, pútin gápke qatnaslılıǵı menen sıpatlanadı. Gáptiń basında kelgen orın, waqıt pısıqlawıshlardıń mánilik baylanısı bayanlawıshtıń aldında kelgen orın waqıt pısıqlawıshlarǵa qaraǵanda biraz kúshsizlenedi. Sonıń menen qatar, bul pısıqlawıshlardıń orın tártibiniń erkin bolıp keliwi olardıń qanday sóz shaqabı arqalı bildiriliwine de baylanıslı boladı. Máselen, orın (aldında, joqarıda, tómende, tısqarıda), waqıt (búgin, házir, túnde, jazda), ráwish hám keńislik seplik formalarındaǵı atlıqlar (qalada, atızda, jaylawda, ańızda t.b.) gápten tısqarı turıpaq orın, waqıt mánilerin bildiredi. Endi bul sózler gáptiń quramında kelip, pútin gápke yamasa is-háreketke qatnaslı aytılǵanda, hárekettiń orın hám waqıtlıq begilerin gáptiń qálegen ornında turıp bildire aladı.

Orın hám waqtı pısıqlawıshlardıń gáptiń basında hám sońǵı pozitciyalarda keliwi tómendegi jaǵdaylarǵa baylanıslı boladı:

72

1)orın, waqıt pısıqlawıshlar pútin gápke qatnaslı bolıp, determinant funkciyasında kelgende, gáptiń basında keledi hám kommunikativlik wazıypası boyınsha tema xızmetin atqaradı: Tómende//kógis dónip toǵaylar kórinedi (S.X.). Batıstan//bult kóterilip kiyatır (T.Q.). Búgin//onıń ózide kewilli edi (T.Q.);

2)orın, waqıt waqıt pısıqlawıshlar is-háreketke qatnaslı bolıp, logikalıq pát túsirilip aytılǵanda bayanlawıshtıń aldında keledi hám rema wazıypasın atqaradı: Vokzal keyinlep izde qaldı (Ó.X.). Paydası ne, olar jumısqa házir keldi (T.Q.);

3)orın, waqıt pısıqlawıshlarına logikalıq pát túsirilmey aytılǵanda remadan distantlıq orın tártipte jaylasadı hám kommunikativlik wazıypası boyınsha remanıń quramına kiredi: Keshqurın aǵam qaladan úyge keldi (K.M.). Ol qız házir paxta atızına jetip keldi (A.B.).

Sın hám muǵdar-dáreje pısıqlawıshtıń orın tártibi. Sın hám muǵdardáreje pısıqlawıshlar hár túrli sóz shaqapları arqalı bildiriliwi hám kommunikativlik wazıypasına qaray tómendegi orın tártipte keledi:

1. Sın pısıqlawısh sapa kelbetliginen, sın, salıstırıw, kúsheytiw ráwishlerin, hal feyil hám eliklewish sózlerden bolǵanda, kóbinese bayanlawıshtıń aldında qatar keledi hám kommunikativlik wazıypası boyınsha remanıń xızmetin atqaradı: Altınday ushqın atqan qızǵılt saǵım ústine gúmistey shashıraǵan (gazetadan). Jarıs tiykarında jańadan baslanǵan is páti júdá qızdı (T.Q.). Dáslepki súymenler muzǵa ǵarsh-ǵarsh tiydi (Ó.A.). Iq jaǵı tuyıq sıyaqlı kórindi (T.Q.).

Eger keńislik seplik formasına yamasa atawısh sózlerge menen tirkewishiniń dizbeklesiwinen bolǵan sın pısıqlawısh determinant funciyasında kelgende gáptiń bas poziciyasında ornalasadı: Sol jatısınan// ol keshke shekem oylandı (T.Q.). Tárbiya menen// gúl ósedi, sóylew menen til ósedi (naqıl).

2.Muǵdar-dáreje pısıqlawıshları da sın pısıqlawıshlar sıyaqlı, kóbinese orın turaqlı bolıp, bayanlawıshtıń aldında ornalasadı. Bunday jaǵdayda olar remanıń quramında sóylem jańalıǵı wazıypasın atqaradı: Respublikamızdıń fermer xojalıqları ótken jılǵa qaraǵanda bıyıl paxta ónimin kóp jetistirdi («E.Q»). Júk mashinaları Qaratawǵa kúnine eki qatnaydı. Dawıtkólge kelgende izshiller biraz hawlıǵısayın dedi (T.Q.).

Eger de muǵdar-dáreje pısıqlawıshı pikirdiń baslanıw punkiti – tema wazıypasında kelse, gáptiń basında ornalasadı: Birinshi bolıp//kosmosqa Gagarin ushtı (gazetadan). Moynaqtan Aralskige barǵansha// men paroxodta otırdım (N.D.).

Sebep hám maqset pısıqlawıshlarınıń orın tártibi.Sebep hám maqset rısıqlawıshları bildiriliwi hám kommunikativlik wazıpasına qaray tómendegi orın tártipte keledi:

1.Sebep pısıqlawısh hal feyil hám hal feyilli toplamlardan bolǵanda, kóbinese bayanlawıshtıń aldında keledi hám sonıń menen birge rema wazıypasın atqaradı: Dushpan// bizlerdi kórip qalıp oqqa tuttı (N.D.). Ol// kúrte-shalbar menen júrgenlikten tońa basladı (J.S.).

73

Sebep pısıqlawısh shıǵıs seplik formasındaǵı atawısh hám atawıshlar menen tirkewishlerdiń dizbeginen, háreket atı feyil toplamınan bolǵanda, pútin gápke qatnaslı determinant wazıypasında kelip, gáptiń bas poziciyasında ornalasadı: Quwanıshtan// onıń eki betiniń alması qızara basladı (J.S.). Áwezovtıń usınısı boyınsha// olar kóp irkilip turmadı. Biytanıs kisini kóriwden// ekewiniń de húreyi ushıp qorqısıp qaldı (T.Q.).

Sebep pısıqlawısh gáptiń ortasında kelgende, sebep pısıqlawısh penen bayanlawıshtıń arasında basqa ekinshi dárejeli aǵzalar – pısıqlawısh ya tolıqlawısh keledi. Bunday jaǵdayda da sebep pısıqlawısh remanıń quramına keledi: Murat// ılajsızdan qoylardı baydıń úyine aydap keldi (S.A.). Ol// qızıǵıp oqıǵanlıqtan jıldıń ótip ketkenin de sezbedi (J.S.).

2.Maqset pısıqlawısh barıs, orın sepliklerindegi háreket atı feyil toplamınan bolǵanda, gáptiń bas poziciyasında keledi hám determinant wazıypasın atqaradı:

Jas áwladlardı jigerli ruwxta tárbiyalawǵa//ayrıqsha kewil bóliniwi tiyis (gazetadan) Qoylardı semiz etip baǵıwda// hám olardıń ónimliligin arttırıwda// Tájibay ata erinbey isledi (J.S.).

Maqset pısıqlawısh xızmetindegi sózge ayrıqsha dıqqat awdarılıp, logikalıq pát túsirilip aytılǵanda bayanlawıshtıń aldında keledi: Jas Jıǵa//ózi oylaǵan maqsetine jetiw ushın gúresti (J.S.). Tap usı másele boyınsha Murat Qámekbayǵa oylasıwǵa barǵan edi (T.Q.).

Maqset pısıqlawısh gáptiń ortasında da keledi. Bunday orın tártipte de sebep pısıqlawıshtaǵı sıyaqlı, bayanlawısh penen maqset pısıqlawıshtıń arasında basqa ekinshi dárejeli aǵzalar ornalasadı: Sarıgúl//Jámiylanı alıp qaytıw ushın Aqdáriyaǵa ketti (K.S.). Ol//sózden soqqı bergisi kelip onı shımshıp sóyledi

(A.D.).

Shárt hám qarsılas pısıqlawıshtıń orın tártibi. Shárt hám qarsılas pısıqlawıshlar da kammunikativlik wazıypası boyınsha belgili orın tártipte jaylasadı.

1.Shárt pısıqlawısh, kóbinese remanıń quramında kelip, kommunikativlik wazıypası boyansha sóylem jańalıǵın bildiredi: Men// qızıq bolsa oqıyman. Ol// kuzovtıń erneginen asılıp bekkem uslamaǵanda jıǵılıp ketetuǵın edi (J.S.). Er//shekinispey bekinispeydi (naqıl).

Shárt pısıqlawısh gáptiń basında determinant aǵza bolıp kelgende, kommunikativlik wazıypası boyınshı gáptińbaslanıw punkiti – tema xızmetin atqaradı: Avtomatlastırılǵanda // miynettiń sıpatı túp tamırınan ózgeredi (gazetadan). Miynet etseń// húrmetke bólenerseń (naqıl).

2.Qarsılas pısqlawıshtıń orın tártibi joqarıdaǵı taqlette qurıladı: Mısalı: Ol qatal ashıwlanǵan jaǵdayda kimdi bolsa da ayamaydı (T.Q.). Ol// esitip turıp

úndemedi (G.I.). Jayıń menen islegende de// seni quwıp jibere almaydı. (T.Q.).

§56. Anıqlawıshtıń orın tártibi. Anıqlawıshtıń orın tártibi ádettegi orın tártip boyınsha anıqlawısh-anıqlanıwshı poziciyada jaylasadı. Bul tártip, kóbinese jupkerlesiwshi anıqlawıshlarǵa tán bolıp keledi. Sebebi, jupkerlesiwshi baylanıstaǵı anıqlawısh penen anıqlanıwshı aǵzanıń arasında

74

basqa gáp aǵzaların keltirip, bir-birinen uzaqlatıwǵa yamasa orın almastırıwǵa bolmaydı.Olardıń ornı turaqlı boladı.

Izafetlik baylanıstaǵı anıqlawıshlarda orın tártibi jaǵınan, ádette, anıqlawıshanıqlanıwshı poziciyada keledi. Biraq, olardıń orın tártibi jupkerlesiwshi anıqlawıshlarǵa qaraǵanda erkin boladı. Izafetlik anıqlawıshlar anıqlanıwshı aǵza menen kontakt hám distantlıq orın tártipte de jaylasadı.

Izafetlik anıqlawıshlar distantlıq orın tártipte kelgende, anıqlawıshanıqlanıwshı aǵzanıń arasında, kóbisi sapalıq anıqlawıshlar, geyde bas hám ekinshi dárejeli aǵzalar da keledi: Jazdıń búgingi aysız aqshamı biraz salqın edi. (T.Q.). Qalmurattıń atın ataǵan waqıtta Ájiniyazdıń Nigarxan menen Aysánem esine tústi. Qálmen Qosıbaydıń ashamaylıda ózine beyim tartıp júrgen kewli jaqın inisi (K.S.). Јazlar ushtı kólimnen, qutı qashtı jerimniń (Jiyen jıraw).

Bir anıqlanıwshıǵa qatnaslı jupkerlesiwshi hám izafetlik anıqlawıshlar kelgende izafetlik anıqlawısh burın, sapalıq anıqlawıshlar odan soń keledi. Bunday birgelkisiz bolıp kelgen anıqlawıshlardıń anıqlanıwshı aǵzaǵa eń jaqın kelgenine logikalıq pát túsirilip aytıladı: Balanıń kóz aldınan Xiywa, Buxaranıń aspan menen talasqan biyik medreseleri saǵımlanıp ótip tur. Sol dumannıń eskimindey tańnıń ólpeń samalı esip tur (K.S.).

Anıqlawıshlar da gáptiń basqa aǵzaları sıyaqlı, inversiyalanıp keledi. Bul orın tártip, kóbinese izafetlik anıqlawıshlarǵa tán boladı. Anıqlawıshanıqlanıwshı aǵzalardaǵı inversiya, kóbinese poeziyalıq shıǵarmalarda, geyde

Mergenine qara batshaǵartıń? – dedi Elmurat. – Ne jazıǵı boldı bul biysharnıń§ Iqlasın aytsańo onıń! (K.S.).

§57. Kiris aǵzanıń orın tártibi. Kiris aǵzalardıń orın tártibi úsh poziciyada da keledi. Biraq, til faktlerinde kiris aǵzalardıń gáptiń basında keliwi jiyi ushırasadı. Kiris aǵzalardıń gáptiń hár túrli orınlarında keliwi onıń qollanılıw xızmetine, morfologiyalıq bildiriliwine, gáp hám gáp aǵzalarına qatnasına baylanıslı boladı. Máselen: itimal, tuwrı, durıs, ıras, ádettegishe t.b. sıyaqlı modal sózler kiris aǵza funkciyasında kelgende gáptiń basında hesh bir aǵzadan ǵárezli keliwi tiyis. Eger bul princip buzılsa, olar kiris aǵza bola almaydı, gáptiń basqa aǵzalarınıń xızmetin atqaradı: Itimal, usı jerde muǵallimlerdiń 8 suezdiniń qatnasıwshıları bar shıǵar (gazetadan). Durıs, buǵan sizler de gúmanlısız (T.Q.).

Kiris aǵzalardıń hár túrli orınlarda keliwi tómendegi jaǵdaylarǵa baylanıslı boladı:

1.Kiris aǵzalar gáptiń uluwma mazmunına qatnaslı bolıp kelgende, gáptiń basında ornalasadı hám gáptiń mazmunına tikkely qatnaslıǵı ańlatılıp turadı: Awa, bul Ózbekstan menen Qaraqalpaqstannıń altını, –dedi húkimet basshılarınıń birewi. Shınında, bul ǵawashanı suwǵarıwǵa eki adam kóplik etpeydi (Ó.X.).

Yaqshı, onday bolsa házir baramız. -Álbette, baraman

75

joldas Kárimbekov. Haqıyqatında, Ómirbek ǵarrı kóp qıyınshılıqlardı bastan keshirgen adam edi (T.Q.).

2.Kiris aǵza gáptiń bir aǵzasına qatnaslı bolıp kelgen de, sol aǵzaǵa jaqın, sonıń qasında ornalasadı: Awıldıń qarası kóringennen-aq, mine, usı sorawlar onıń miyin qatırdı. Ol, ásirese, Jánibek tarxanlardan qáwiplenedi (T.Q.). Buǵan,

álbette, maqtana alaman. Elge, sóz joq, jeńis penen keledi (Ó.X.).

3.Kiris aǵzalar gáptiń aqırında kelgende de uluwma gápke qatnaslı boladı. Bunday jaǵdayda onıń gáptiń mazmunına qatnaslı mánisi kúshsizlenedi, intonaciyalıq jaqtan páseń aytıladı:Házirgi dáwirde kitap oqımaytuǵın adam joq desem qátelespeymen, bálkim. Bul shigit emes, suw túbinen shıqqan hasıl gawhar, aqırı (Ó.X.). Meniń solarǵa qarsı bolıwım kerek qoy, shaması (T.Q.).

§58. Qaratpa aǵzalardıń orın tártibi. Qaratpalar, kóbinese gáptiń basında, aqırında, geyde ortada da kele beredi. Olardıń bul sıyaqlı hár túrli orınlarda keliwi kommunikativlik wazıypasına, gáptiń dúzilisine, stillik talaplarǵa baylanıslı bolıp keledi.

Qaratpalar, kóbinese gáptiń bas poziciyasında keledi. Bul poziciyada keliwine tómendegi jaǵdaylar sebepshi boladı:

a)sóylewshi óz sózine, pikirine tıńlawshınıń dıqqatın tartıwı zárúr bolǵanda, ádep tıńlawshınıń dıqqatın ózine tartadı yamasa sózi qaratılǵan obyektti keltiredi, soń óz pikirin bayanlaydı: Aydana, awıl-el bolıp bul isti jaqsı kórmey otırıptı (Ó.X.). Azat, sen buǵan qapalanba (A.B.). Áy, kánarı keń Enesay, sen ullı dáriyasań (Sh.A.) ;

b)shaqırıq-uranlarda, úndewlerde, shıǵıp sóylewlerde, dialog gáplerde, kóbinese qaratpalar gáptiń basında qollanıladı: Joldaslar, anıq aytaman, bul bayramda sizler menen bizge bolıw maǵan kútá jaǵımlı. Mexanizator, mártlik iste jawlap ur§ (gazetadan). –Temirbekti tawıp berseń qáytedi. –Jas úlken, bul is kelispeydi (T.Q.).

Qaratpalardıń gáptiń aqırında keliwi de jiyi ushırasadı. Bunday jaǵdayda sóylewshi tıńlawshıǵa, onsha áhmiyet bermey, tıńlawshıǵa qatnaslı bolǵan óz sózine áhmiyet berip, onı dáslep aytadı da, sońınan tıńlawshını (qaratpanı). keltiredi: Jıynaqtı uzaqqa sozıp otırıwǵa waqıt joq, joldasla! –dedi Tilewmuratov (K.S.). Seniń keńesińdi sorap keldim, qurdas. Jańa kásip penen elge qádemin qutlı bolsın, azamat (T.Q.). Bul Aral mol ǵáziyne, zor ırıs ǵoy,balalarım (K.S.).

3. Sóylewshi óz pikirin bildirip turǵanda, pikiriniń kimge tiyisli ekenligin bildirgisi kelse, gáptiń bir bólegi pitken orında tıńlawshısın-qaratpanı keltiredi de, sózin dawam etedi: Haljaǵdayım tómen emes, qurdas, ul-qızım erjetti (I.Q.). Bul úlken iste biziń jámiyetimiz eń aldı menen mektepke-qádirli joldas muǵallimler, sizlerge súyenedi (gazetadan).

Sorawlar

1. Qaraqalpaq tilinde gáp aǵzaları, kóbinese qanday orın tártipte jaylasadı,ásirese qaysı aǵzalar e rkin tártipte bolıp keledi? 2. Inversiyalıq orın tártip

76

degen ne ol, kóbinese qanday shıǵarmalarda qollanıladı, mısal keltiriń? 3. Bas aǵzalardıń orın tártibi qanday? 4. Tolıqlawısh hám pısıqlawıshtıń orın tártibin aytıń, olar qaysı aǵzaǵa qatnaslı bolıp keledi? 5. Orın, waqıt pısıqlawıshlar qaysı orında kelgende determinant xızmetin atqaradı? 6. Anıqlawıshtıń orın tártibi qanday, ol erkin orın tártipke iye bolama?

77

Házirgi rus hám túrkiy tilleriniń akademiyalıq grammatikaları hám joqarı oqıw orınlarına arnalǵan sabaqlıqlarda aktual bóliniwdiń komponentleri qáliplesken túrde «tema» hám «rema» terminleri menen ataladı. Sonıń menen qatar, ornı menen «dannoe» (begili) hám «novoe» (jańalıq) terminleri de tema hám remanıń ornına qollanıladı.

Gáptiń kommunikativlik wazıypasına qaray tema hám rema bolıp eki bólekke bóliniwine aktual bóliniw dep ataladı.

Gáptiń belgili bir kontekst yáki situaciyadan sóylewshige málim hám onıń pikiri ushın tiykar bolǵan bólek tema, tema haqqında jańa informaciya xabarlaytuǵın bólek- rema wazıypasın atqaradı.

Tema gáptiń baslanıw punkiti, tiykarı bolıp esaplanadı hám gáptiń jańalıq xabarlaw informaciyası baǵdarlanǵan predmetti bildiredi. Ol sóylewshi hám tıńlawshıǵa burınan belgiligi predmet mánisinde yamasa onıń belgililigi teksttegi ózinen burınǵı gáp arqalı anıqlanadı. Rema tema haqqında qandayda bir jańalıq xabarlaytuǵın bólek bolǵanlıqtan xabarlawdıń tiykarǵı mazmunın óz ishine aladı. Sonlıqtan ol temaǵa qaraǵanda eń áhmiyetli bólek retinde gáptiń kommunikativlik orayı (yadrosı) esaplanadı. Mısalı: Bekbaydıń hayalı bolsa gúúbilenip júrip, túkirinip Ájimurattıń jelkesinen nuqıp-nuqıp jiberedi de, biraq Arıwxan kempirge qaytarıp sóz ayta almaydı. Kempirden//hámme seskenetuǵın edi (Sh.A.).

Bul mısalda ekinshi gáp tema hám rema bolıp, eki aktual aǵzaǵa bólinedi. Bundaǵı qos sızıq penen bólingen dáslepki bólek-tema. Ol sóylewshige de tıńlawshıǵa da belgili predmet mánisinde uǵınıladı. Onıń belgili predmet ekenligi dáslepki gáp arqalı málim bolıp, kontekst arqalı anıqlanadı. Ekinshi bólek (rema) sol kompleksin buzbastan rema wazıypasın atqaradı. Tema haqqında jańalıq xabarlaytuǵın bólek retinde uǵınıladı.

Gáptiń aktual bóliniwi sózlerdiń orın tártibi hám intonaciyası menen tıǵız baylanıslı bolıp keledi. Tema gáptiń baslanıw punkti bolǵanlıqtan remadan burın jaylasadı. Al rema tema haqqında jańalıq xabarlaytuǵın bólek bolǵanlıqtan, kóbinese temadan keyin grammatikalıq bayanlawıshtan aldınǵı orında keledi.

Mısalı: Oqıwshıları// terek ekti degen gáp kommunikativlik wazıpası boyınsha oqıwshılardıń ne islegenligi tuwralı xabarlaydı. Bundaǵı terek sózi grammatikalıq bayanlawısh penen birlikte remanıń toparın (terek ekti) dúzedi. Oqıwshılardıń ne nátiyje islegenligi tuwralı jańalıq xabarlaydı. Al, oqıwshılar bólegi pikirdiń baslanıw punkti-tema wazıypasın atqaradı. Eger sóylewshi usı gáptiń wazıypasın basqasha quratuǵın bolsa, onda sózlerdiń orın tártibin ózgertip qollanıwı múmkin. Terekti oqıwshılar ekti. Bunday orın tártipke baylanıslı terek sózi gáptiń basına ótedi de, intonaciyalıq ózgeshelikke iye bolıp, óz aldına bir sintagma dúzedi. Kommunikativlik wazıpası boyınsha sóylewshige belgili predmet-tema wazıypasın atqaradı. Al grammatikalıq baslawısh bayanlawısh penen birlikte bir intonaciya basımında aytılıp, remanıń toparın dúzedi. Bunday jaǵdayda terekti kimler e kti sorawı qoyıladı da, tema

79

soraw mánisin dúzedi, al rema sol sorawǵa juwap qaytarıw (oqıwshılar ekti) mánisinde keledi. Solay etip, orın tártip hám intonaciya gáptiń aktual bóliniwin bildiriwshi aktuallastırıwshı qural xızmetin atqaradı.

§60. Aktual bóliniw menen sintaksislik bóliniwdiń óz ara qatnası. Gáptiń sintaksislik aǵzalarǵa bóliniwi menen aktual aǵzalarǵa bóliniwi arasındaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı hár bir tildiń materialları tiykarında anıqlaw úlken áhmiyetke iye. Aktual bóliniw menen sintaksislik bóliniwdegi gáp aǵzaları birbiri menen sáykes keliwi de, sáykes kelmewi de múmkin. Sintaksislik bóliniw menen aktual bóliniwdiń bir-birine sáykesligi determinantsız keńeytilmegen eki bas aǵzalı gáplerdiń quramında anıq kórinedi. Eki bas aǵzalı gáplerdiń quramı qansha keńeyip kelse de, aktual bóliniw binarlı sıpatqa iye bolıp, tema hám rema toparına bólinedi. Bunday jaǵdayda tema hám rema toparı sintaksislik bóliniwdegi baslawısh toparı hám bayanlawısh toparına sáykes keledi. Eger keńeytilgen jay gápler determinant aǵzalı bolıp kelse, sintaksislik bóliniw baslawısh toparı, bayanlawısh toparı hám determinant toparı bolıp úsh toparǵa bólinedi. Bul jaǵdayda aktual bóliniw menen sintaksislik bóliniw bir-birine sáykes kelmewi múmkin:1. Awıldan shıqqan eki atlı//tawǵa qaray baǵdar alǵan edi. 2. Azanda// taw jotalarınıń tarǵıl shoqqıları//túlki terisin jamılǵandaybolıp kórinedi (Sh.A.). Bul mısallarda birinshi gáptegi qıysıq sızıq penen bólingen eki bólek sintaksislik bóliniwi jaǵınan baslawısh toparı hám bayanlawısh toparı bolıp, eki toparǵa ajıratıladı. Olar usı bóliniw boyınsha aktual bóliniwdegi tema hám rema toparına sáykes keledi. Biraq, sintaksislik aǵzalarǵa bóliniwi jaǵınan sáykes emes.Bul gáptiń baslawısh toparı úsh sintaksislik aǵza – eki anıqlawısh hám baslawıshtan, al bayanlawısh toparı pısıqlawısh hám bayanlawıshtan turadı. Usı gáp neshe sózden dúzilse de, aktual bóliniwde tema hám rema bolıp eki bólekke bólinedi.

Joqarıdaǵı ekinshi gáp sintaksislik dúzilisi boyınsha úsh sintaksislik toparǵa bólinedi. Onıń birinshisi determinant pısıqlawısh, ekinshisi baslawısh toparı, úshinshisi bayanlawısh toparın dúzip kelgen. Bul gáp sintaksislik bóliniwi jaǵınan birneshe gáp aǵzalarına bólinedi. Bundaǵı determinant qanday dúziliste kelse de, grammatikalıq baslawıshtan aldın gáptiń basında jaylasadı hám mánilik jaqtan pútin gáptiń quramına qatnasılı boladı. Bul jaǵdayda aktual bóliniwge qatnası jaǵınan gáptiń baslanıwı tema wazıypasın atqaradı. Usı sıyaqlı keńeytilgen jay gáplerdiń quramında eki determinant kelip, eki basqıshlı sıpatqa iye boladı.1 Bunday jaǵdayda birinshi basqıshtaǵı determinant tema wazıypasın atqaradı da, ekinshi basqıshtaǵı tema remanıń toparına kiredi. Mısalı: Bekey apaydan keyin//bala//portfelin Gúljamal menen onıń qızına kórsetiw ushın juwırıp ketti.(Sh.A.). Ekinshi basqıshta rema bólegi

80