Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Sintaksis (A.Dáwletov 2009)

a)baǵınıńqı hám bas gáptiń bayanlawıshları ekewinde de bolımlı formada keledi: Eger iz túspegen jer menen júrseń, belbuwarıńa shekem qarǵa kómilip, malpaq salpaǵıń shıǵadı. Bilseń, paydańdı aytıp otırman (Ó.X.). Eger onıń awzınan jaqsı sóz shıqsa, dárriw saǵan xat jazaman (G.I.);

b)baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı bolımlı formada, bas gáptiń bayanlawıshı bolımsız formada yamasa kerisinshe bolıp ta keledi: Hámmeni Iniyat bolısqa qarsı qoysaq, ol saylanbaydı (A.Á.). Usınnan toy kewlimizdegidey qılıp berilmese, awıldan kóshemiz. (T.Q.). Egerde moyınlamasa, sizsiz-aq húkim shıǵaramız (J.A.);

d)baǵınıńqı hám bas gáptiń bayanlawıshları ekewinde de bolımsız formada qollanıladı: Múshiripke qır kórsetpesek, bul elden aybınbaydı (K.S.). Meniń mayımdı bermeseń, óltirseńde jibermeymen (S.A.). Góne qudıqtı tereń qazbasań, taza suw shıqpaydı (Ó.X.).

Irreal shárt baǵınıńqılı qospa gáp. Shárt baǵınıńqılı qospa gáptiń baǵınıńqı gápinen ańlasılǵan waqıya irreal bolsa, bas gáptegi waqıya da irreallıqqa iye boladı. Yaǵnıy irreal shárttegi waqıya obyektiv reallıqqa qarama qarsı bolıp keledi. Máselen: 1. Suw jerdiń ústine shıqsa, qızıl qum ırǵalǵan egislik boladı (K.S.). 2. Suw jerdiń ústine shıqpasa, qızıl qumda ırǵalǵan egislik bolmaydı. 3. Eń kúshlisi men bolsam, basarma e di meni bult (M.Q.). Bul gáplerdiń birinshi hám ekinshisi obyektiv reallıqtı bildiriwshi shártti ańlatadı. Al úshinshi gáp qanday da bir sóylewshiniń qatnası arqalı bildirilip, gáptiń mazmunı irreal shártlik máni (subyektiblik qatnas) ańlatadı.

Shárt baǵınıńqılı qospa gáplerdiń quramındaǵı baǵınıńqı hám bas gáp arasındaǵı irreal shártlik máni real shárt sıyaqlı, bayanlawıshlarınıń máhállik ózgesheliklerine baylanıslı bolıp keledi:

a)baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı shárt meyildiń keler hám ótken máhálde, al bas gáptiń bayanlawıshı tamamlanbaǵan ótken máhál formasında qollanıladı: Aysholpan menen Elmurat súyisse, Saǵındıqtıń súyegine sım oralǵanday bolar edi (J.A.). Basqasın ne qılasań, mına qırǵawıldan sorpa islese, isher edim (M.D.);

b)baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı ótken máhál kelbetlik feyildiń – ǵan+da forması, al bas gáptiń bayanlawıshı –ar edi forması arqalı bildirilip te, irreal shárt máni ańlatıladı: Eger de dáwletiń júrip baratırǵanda, jeti ǵazdıń bárin de atıp túsirer ediń (Q.x.e.).

d)baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı –sa edi formasınan bolıp, bas gáptiń bayanlawıshı –ar edi forması arqalı bildiriledi: Qáne qanatlarım bolsa edi, ál aspanǵa ushar edim (Q.D.). Eger sen meniń óz elimde olardan qansha jábir shekkenimdi bilseń edi, kózińnen jas ornına qan shıǵar edi (T.N.).

§124. Qarsılas baǵınıńqılı qospa gáp. Qarsılas baǵınıńqılı qospa gáplerdiń quramındaǵı jay gáplerdiń is-háreket, waqıyalarınan bir-birine qarama qarsı bolǵan mazmun ańlasıladı. Bunda birinshi gápten ańlasılǵan waqıyaǵa ekinshi gáptegi (bas gáptegi) waqıya qarama-qarsı keledi. Ekinshi gáptegi waqıyanıń qarama-qarsı keliwi arqalı birinshi gáptegi is-háreketten

201

belgili bir nátiyje shıqpaydı. Ekinshi gáptegi waqıya baǵınıńqı gáptiń isháreketine qatnassız, onıń qarsılıǵına qaramastan iske asırıladı. Biraq bulardıń arasındaǵı qarama-qarsılıqtı bildiriwshi mánilik qatnas (mazmun) úzilmeydi. Ekinshi gáptegi mazmun (máni) birinshi gápke qarama-qarsı qoyılıwı arqalı qarsılas baǵınıńqılı qospa gáp dúziledi: Stixiya qanday qarsılıq kórsetse de, adam onı jeńedi. («E.Q.»). Sesi qansha hálsiz shıqqan menen, Temirxan ata onıń pikiriniń hámmesine túsindi (T.Q.). Ketken qızdıń ayaq sesti bolmasa, jaydıń ishi tıp-tınısh. (Ó.X.).

Eger baǵınıńqılı qospa gáptiń basqa túrlerinen baǵınıńqı gáptegi waqıya bas gáptegi waqıyanıń isleniw ya iske asıwdaǵı nátiyjeni keltirip shıǵarsa, qarsılas baǵınıńqılı qospa gápte, kerisinshe, baǵınıńqı gáptiń nátiyjesi ózine mazmunlas qarama-qarsı waqıyanı talap etedi. Máselen: Murat shayıx Mamannıń aqılına, danalıǵına jasınan isengen menen, bunday shápik tapqırlıǵına isenimi kem edi (T.Q.).

Bul qospa gápte jay gáplerden ańlasılǵan waqıyalar mánileri jaǵınan birbirine qarama-qarsı bolǵan menen, ulıwma mazmunı jaǵınan bir-birine baylanıslı bolǵan mazmunlas waqıyalardı qarama-qarsı qoyıw arqalı bir pútin qospa gápke birigedi.

Túrkiy tillerindegi geypara izertlewlerde, «qarsılas baǵınıńqı gápler bas gáptegi is-hárekettiń orınlanıwına qarsı bolǵan shártti bildiredi» dep esaplap, qarsılas baǵınıńqı gápler, tiykarınan, shárt gáplerdiń bir túri retinde qaraladı.1

Sonday-aq V.N.Xangildin miynetinde de shárt baǵınıńqı gápti

«uńay shárt jómla» hám «kire shárt jómla» dep ekige bólip, keri shárt jomlanı shárt baǵınıńqılınıń bir túri dep esaplaydı. Bul anıqlaw boyınsha ońay shárt gáptegi sıyaqlı bunda da shárt mánisi boladı, bas gápke qarata bunıń da shárt funkciyada turıwı ańlasıladı dep kórsetedi. Máselen: Kún bult bolsa da, jańbır jawmadı degen gápte kúnniń bultlasıwı jańbır jawıw ushın shárt, biraq jańbır jawmaǵan: shárt penen onnan kútilgen nárse arasında qarsılıq, kerilik kelip shıqqan dep tallaw jasaydı.1 Usı sıyaqlı qarsılas baǵınıńqı gáptiń shárt baǵınıńqı gápke qatnaslılıq tárepi N.Mahmudovtıń izertlewinde de sóz etiledi. Ol tómendegishe túsinik beredi: «Eń áwele bunday gáplerde bir payttıń ózinde eki túrli qatnas, yaǵnıy hám shártlik, hám qarsılaslıq qatnas boladı.. Bunda shártlik qatnas tikkeley emes, bálki qosımsha qatnasadı, basqasha aytqanda, shártlik qatnas sol gápte taǵ bilim (presuppoziciya) sıpatında shárt múnásábatı qatnaspasa qarsılaslıq qatnastıń júzege keliwi múmkin emes. Máselen: Yigitlar har qansha qıstashsa hám, u ovqatǵa ótirmadı (S.A.) gapida tósiqsızlık qatnas bildirilgan. Gápte

«qıstashsa, ótirishi kerak» tárizindegi shártlik qatnastan itibar tagbilim bar, ol sóylewshi ushın da, tıńlawshı ushın da sol til wákili ushın ólshem (meyer), ádettegi jaǵday. Qarsılaslıq múnásábati sol ólshemniń buzılıwı, ádettegi haldan sheginiwi, shıǵarılıwı tárizinde júzege keledi, basqasha aytqanda, shárt múnásábati normal halat bolsa, qarsılaslıq múnásábati onıń shıǵarılıwı

202

boladı. Áne sol mánide qarsılaslıq múnásábati basqa múnásábatlerge qaraǵanda birqansha qospalı hám ózine tán ózgesheliklerge iye» dep kórsetedi.2 N.Mahmudov tárepinen túsinik berilgen shárt baǵınıńqılı qospa gáp penen qarsılas baǵınıńqılı qospa gáptiń ózgesheligi arasına qoyılǵan ólshem baǵınıńqılı qospa gáptiń bul eki túrin bir-birinen ajıratıwdaǵı tiykarǵı anıqlaw belgisi retinde dálilli kórsetilgen.

Haqıyqatında, baǵınıńqılı qospa gáptiń bul eki túri dúzilisi, baylanısıw usılı, baǵınıńqı gáplerdegi bayanlawısh formalarınıń bildiriliwi jaǵınan uqsaslıqlar bolsa da, mánilik jaqtan birdeylik ańlasılmaydı. Shárt baǵınıńqı gáp tikkeley bas gáptegi iske asatuǵın yamasa iske aspaytuǵın shártti, nátiyjeni bildirip keledi. Al qarsılas baǵınıńqılı qospa gáptiń baǵınıńqı gápi ózine qarsı qaratılǵan gáp penen baylanısadı, odan nátiyje shıǵara almaydı, baǵınıńqı gáptiń is-háreket, waqıyası bas gápke qanshelli qaramaqarsı qaratılǵan menen, bas gáptegi is-háreket, waqıya iske asa beredi. Bas gáptegi is-háreket, waqıya baǵınıńqı gáptegi isháreketke, waqıyaǵa qarama-qarsı bolǵan mazmun menen beriledi. Sonlıqtan qarsılas baǵınıńqılı qospa gápti anıqlawda bas belgi retinde baǵınıńqı gápke qarama-qarsı qoyılǵan bas gápten ańlasılǵan máni sheshedi.

Qarsılas baǵınıńqılı qospa gáptiń baǵınıńqı komponentiniń bayanlawıshı wazıypasın shárt meyildiń -sa/-se formasına janapaylıq xızmettegi da dánekeriniń dizbeklesip keliwi arqalı dúzilip, bas gáp penen qarsılaslıq mánide baylanısadı. Olar tómendegi formalarda baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı bolıp keledi:

1. a) baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı shárt meyildiń -sa/-se forması hám sol formaǵa janapaylıq xızmettegi da/de, hám dánekerleriniń dizbeklesiwinen dúzilip, bas gáptiń is-háreketine qarama-qarsı mánide keledi: Juman anawmınaw jumısqa shaqırsa, Jańabay sirá kelmeydi (Sh.S.). Men awqat pisiriwge aynalıssam, ol kerisinshe kitap oqıp jatıp aladı (G.I.). Qıs qanday qattı kelse de, olardıń ekewi de qoralarınan qoy júdetip suwıqqa asha tuyaq bermeydi (Ó.X.).

Ernazarday erlerdiń xan kózin joysa hám, El sıyladı Xorezmdey ullı oshaqtı. (T.J.).

Bul qarsılas baǵınıńqılı qospa gáplerdegi baǵınıńqı gáptiń -sa forması arqalı bildirilgen túrine qaraǵanda, -sa da, -sa hám dúzilistegi túrinde qarsılaslıq máni birqansha anıq bolıp keledi.

Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı -sa da forması arqalı dúzilgen qarsılas baǵınıńqılı qospa gáptiń dáslepki jay gápiniń quramında qansha, qanshama, qanshelli sıyaqlı qatnas almasıqları kelip te qollanıladı. Bunday jaǵdayda qarsılas baǵınıńqılı qospa gáptiń qarsılaslıq mánisi stillik jaqtan kúsheytilip keledi: Jiyemurat aldaǵı wazıypalardı qansha túsindirse de, Dármenbay geshshelene berdi. Ol qanshama ashıwlı sóylese de, Dáwletbay dım ashıwlanbadı (T.Q.). Analar haqqında qanshelli jırlasań da, báribir ol tawsılmaydı (M.G.).

203

Bul dúzilistegi baǵınıńqılı qospa gáplerdiń qarsılaslıq mánisi al dánekerine tikkeley qatnaslı emes, onıń qarsılaslıq mánisi jay gáplerdiń birbirine qaramaqarsı mazmunı arqalı bildiriledi. Olardaǵı al dánekeri qosımsha qarsılaslıq máni beriw menen sheklenip qaladı.

b) baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı geypara betlik feyil formalarına janapaylıq máni beriwshi dese, dese de kómekshi sózlerdiń dizbeginde kelip, bas gáp penen qarsılaslıq mánide qatnas jasaydı: Gúlim apamdı ózim izlep barayın desem, awıldan bir eli bılay shıǵıp kórgenim joq (N.Q). Hayal mıń bildirmeyin dese de, Nesibeli ańlap qaldı (Sh.S). Arzıgúl tórge shıǵıp otır dese de, ǵarrı ornınan qozǵalmadı (X.S.);

d)baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı shárt meyildiń –sa-se+bolsa, boldı, kelbetlik feyildiń –ǵan+da formalarında, al basqa gáptiń bayanlawıshı háreket atı feyiliniń –ıw formasına múmkin, múmkin edi modal sózleriniń dizbeklesiwinen boladı: Eger de Tawmurat Ayparshanı mendey súyetuǵın bolsa, onı muhabbattıń ázázúlleri hár túrli jolǵa salıwı múmkin (G.I.);

e)baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı –sa formalı shárt meyilden, bas gáptiń bayanlawıshı kelbetlik feyildiń –ar, -mas, -maqshı formalarınan, geyde sol formalarǵa modallıq mánidegi edi tolıqsız feyiliniń dizbeklesiwinen boladı: Shaytan ázázúldiń qurıǵınan aman bolsaq, bul oylasıǵımız biynátiyje bolıp shıǵa qoymas (K.S.). Usınday etip adam kúshin kóbeytsek, erteń ónim de kóbeymekshi (Ó.A.). Eger bul máselege Sultanov aralaspaǵanda, múmkin Qadirov erden túsken bolar edi (Sh.R.)

2. Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı kelbetlik feyildiń -ǵanı+bolmasa, - ǵan (ǵanı)+menen, -ǵanı+menen de, -ǵanda da, -ǵan+sayın formaları arqalı bildirilip, bas gáptiń is-háreket, waqıyaları menen qarsılaslıq mánide baylanısadı: Onıń júzi appaq bolıp quwarǵanı bolmasa, taramıshlanǵan jas denesi ele qandayda bir ruwxıy kúshke iye edi (J.S.). Olar ketken menen, top buzılmadı (T.Q.). Onıń erinlerinde kúlki bolǵanı menen, júreginde qayǵı jatqanlıǵı seziledi (Sh.R.). Jumagúl qasına kelip táselle bergen sayın, Tórebay gá sıńsılap, gá solqıldap, gá gúbirlenip jılay berdi (K.S.). Tartılıwǵa tiyisli gúllán dán un etilip bolǵanı menen de, Jumagúl tınım tappadı. Ol ózine qarsılıq bildirgende de, kópshilik onı qayta sayladı (T.Q.).

3. Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı barıs seplik formalı kelbetlik feyil yamasa háreket atı feyillerine qaramastan tirkewishiniń dizbeklesip keliwinen bolıp, bas gáp penen qarsılaslıq mánide qatnas jasaydı: Adamlar qanshama ústemlik hámir menen toplanıp kiyatırǵanına qaramastan, olardıń gáp tıńlap irkilgenine Esengeldi júregin bastı (T.Q.). Quyash qanshelli kúydiriwine qaramastan, biz jıyın-terimge tayarlıqtı dawam ettirdik («E.Q.»).

4. Qarsılas baǵınıńqılı qospa gáptiń bayanlawıshı anıqlıq hám tilek meyillerden bolıp, oǵan dánekerlik xızmettegi degeni menen kómekshi sózleri dizbeklesip keliwi arqalı bas gáptiń is-háreketine qarama-qarsı mánide keledi: Anası qızınan bul jaman hádiyseni qansha jasıraman degen menen, Jumagúl xabardar edi (T.Q.). Andrey qansha erte turdım degen menen, úy-ishiniń adamlarınıń kóbi onnan da erte turǵan edi (B.G.). Kún ashılayın degen menen samal áneyi emes edi (A.Á.).

204

5. Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı buyrıq meyildiń III bet bolımsız forması arqalı bildirilip te, bas gáptiń is-háreketine qarama-qarsı mánide qatnas jasaydı: Olar qansha ashılısıp birin-biri isendiriwge urınbasın, basta baslanǵan tórt baǵıt birew túwe úshewge kelmedi (T.Q.). Nurekeń sol kúni qaysı balıqshısına ushıramasın, bári de Serimbettey qır kórsetip qabıl etti (Ó.A.). Bul jerde mańlay terimiz qanshama kóp bolmasın, hárqanday jaǵdayda biz front aldında, dańqlı jawıngerlerimiz aldında qarızdarmız (Sh.R.).

§125. Kóp baǵınıńqılı qospa gápler.Bir pútin baǵınıńqılı qospa gáptiń quramın dúziwshi predikativlik konstrukciyalar kóp baǵınıńqılı bolıp ta keledi.

Bunday kóp baǵınıńqılı qospa gáptiń dúzilisi eń kemi úsh yamasa onnan da kóp birneshe jay gápli bolıp keliwi múmkin. Kóp baǵınıńqılı qospa gápler birneshe jay gápli dúziliste keliwine baylanıslı olardıń arasındaǵı is-háreket, waqıyalardıń mazmunı da biraz keń hám qospalı sıpatqa iye boladı. Kóp baǵınıńqılı qospa gáplerdiń baǵınıńqı gápleri neshew bolsa da, olar hár túrli usıllar menen tek bir bas gáp penen baylanısadı: Jolbarıs qanshelli uzaǵan sayın, qanshelli onıń qamıslardı jarıp baratırǵan tısırlısı semgen sayın, ol da sonshelli quwandı. Sáwirdiń samalı esip, japtıń muzları erip, terekler bórtse de, suwıq qıstıń hazarı tolıq ketip báhár paslı bolıp kete qoyǵan joq edi (Á.Sh.).

Kóp baǵınıńqılı qospa gáplerdiń baǵınıńqı gápleri bas gápke eki túrli jol menen baylanısadı. Olardıń geyparaları bir-birine ǵárezsiz teń mánili bolıp, tikkeley bas gáp penen baylanısadı, al ekinshi birewleri birine-biri ǵárezli bolıp, birin-biri sıpatlap, izbe-iz baǵınıw jolı menen bas gápke baylanısadı. Olar usı sıyaqlı ózgesheliklerine qaray, teń baǵınıńqılı qospa gáp hám izbe-iz baǵınıńqılı qospa gáp bolıp ekige bólinedi.

Teń baǵınıńqılı qospa gáp. Baǵınıńqı gápleri bir-birine ǵárezsiz, teń mánili bolıp, tikkeley bas gáp penen baylanısqan kóp baǵınıńqılı gápler teń baǵınıńqılı qospa gáplerdi dúzedi. Teń baǵınıńqılı qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdiń bayanlawısh formaları bir túrde hám hár túrli bolıp, bas gáp penen tikkeley baylanısa beredi: Tal shaqaları bórtik shıǵarıp, kók maysalar shıǵıp, giya dalalarǵa kók kórpesin japqanday boldı (J.S.). Ele báhárdiń ushlıǵı kórinbese de, quyashtıń jaǵımtallı shuwaǵı menen jer beti puwlasqanday bolıp, tóńbektey shókken tońlar kem-kemnen mumday jibisti (Ó.X.).

Bul kóp baǵınıńqılı qospa gáplerdiń jay gápleriniń bayanlawıshları bir formada hám hár túrli formalarda kelip, hár qaysısı bir-birine ǵárezsiz bas gáp penen tikkeley baylanısqan. Olardıń baylanısıw kestesi tómendegishe:

Teń baǵınıńqılı qospa gáptiń baǵınıńqı gápleri bas gápke mánilik qatnasına qaray birgelikli mánide hám birgeliksiz (hár túrli) mánide de kele beredi.

205

1. Birgelkili bolıp kelgen baǵınıńqı gápler bir túrdegi sorawlarǵa juwap beredi hám bir túrdegi baǵınıńqı gáptiń xızmetin atqaradı: Muzı siresip qaqqaq jarılıp jatırǵan YAssi dáryası báhár samalınıń háwirine tózbey bosasıp, muzdıń hár jerinen qızıl suw tesip, seń júrdi (J.M.).

Búgin kúniń jaynap nurın tókkende,

2. Mánilik qatnasları birgelkisiz, hár túrli bolıp kelgen kóp baǵınıńqı gáplerdiń bayanlawıshları da hár túrli formalarda kelip, hár túrli sorawlarǵa juwap beredi hám hár túrli baǵınıńqı gáptiń xızmetin atqaradı: Gúller kóp ashılǵanlıqtan, onıń sáwleli nurı menen aspan da qıp-qızıl shoqtay bolıp kórinip, jer de, kók te lalazarlıqqa aylanǵan (Ó.X.). Ol ashlıqqa qansha shıdasa da, shólge shıday almay tańlayları kewip, aynalıp kelip qumniń suwıq jerine kelip awzın basa berdi (A.B.).

Teń baǵınıńqılı qospa gáptiń jay gápleriniń bayanlawısh formaları birgelkili bolıp kelgen túrleri pısıqlawısh baǵınıńqılı qospa gáptiń barlıq túrleriniń

Nawqan tuttım xalqım jipek kiysin dep,

Dos quwanıp, dushpanlarım kúysin dep,

Máńgilik baxıttıń jipek bayraǵın,

Izbe-iz baǵınıńqılı qospa gáp. Baǵınıńqılı gápler bir-birine ǵárezli, izbe-iz baǵınıw jolı menen bas gáp penen baylanısıp, izbe-izli kóp baǵınıńqılı qospa gápti dúzedi. Izbe-iz baǵınıńqılı qospa gáptiń dáslepkisi yamasa dáslepkileri ózinen sońǵı jay gáplerge baǵınıw jolı menen izbe-iz baylanısıp barıp eń sońǵı gáp arqalı bas gáp penen baylanısadı: Bular alǵa ilgerlegen sayın, aldınan ızǵırıp e sken jaǵımsız samal ızıldısın kúsheytip,

206

kóp-kómbek qulpırǵan ósimliklerdiń túsi ózgere basladı (J.S.). Quyashtıńjúzi jıltıraǵan menen, jawǵan qar erimey, qaqaman suwıq baslanıp ketti (T.Q.).

Izbe-iz kóp baǵınıńqılı qospa gáptiń baǵınıńqı gápleriniń bas gáp penen baylanısıw kestesi tómendegishe:

Kóp baǵınıńqılı qospa gáptiń bul túriniń baǵınıńqı gápleriniń orın tártibi turaqlı bolıp, bas gápten burın qollanıladı hám óz ara birin-biri izbe-iz sıpatlaw arqalı bas gáp penen bir pútin kóp baǵınıńqılı qospa gápke birigedi. Izbe-iz baǵınıńqılı qospa gáptiń quramındaǵı jay gápler birin biri túsindirip, izbe-iz baylanısta keliwine qaray, olardıń bayanlawısh formaları hám mánileri, kóbinese bir-birine jaqın hám hár túrli bolıp kele beredi. Olardıń orın tártibi boyınsha qaysısınıń burın qollanılatuǵını kóp baǵınıńqılı qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdiń isháreket, waqıyalarınıń mazmunına baylanıslı bolıp keledi:

1.Eger izbe-iz baǵınıńqılı qospa gáptiń dáslepki jay gápi waqıt mánisinde kelse, ekinshi jay gápte waqıt baǵınıńqı gáp mánisinde kelip bas gápti waqıt mánisinde sıpatlaydı: Jerdiń tońı ketip, báhár jaqınlaǵanda, Turımbet, Jumash bayǵa bardı (N.D.). Sol kúni kún batıp, jaǵadaǵı jigildiklerdiń uzın kóleńkesi suw betinen serpilgende, qubladaǵı awıldıń balaların baslap orınbay jetip keldi (U.P).

2.Izbe-izli sın baǵınıńqılı qospa gáp: Jer silkinip, aspan astı shayqatılǵanday, átiraptı dumanday bolıp tútin ogap aldı (M.D.).

3.Izbe-izli sebep baǵınıńqılı qospa gáp: Sizler jarlı-jaqıbay adam bolǵan soń, basqa ketkenshe Shálekeniń malı sizge ketsin dep, kelip otırmız (Á.Ó.).

Izbe-izli kóp baǵınıńqılı qospa gáplerdiń basqa túrleri de usı taqlette dúzilip keliwi múmkin.

Bul sıyaqlı bir túrdegi baǵınıńqı gáptiń qatnası arqalı dúziliw barlıq jaǵdayda saqlana bermey, izbe-izli baǵınıńqılı qospa gáptiń quramı mánilik jaqtan hár túrli bolıp ta keledi. Bunday jaǵdayda izbe-izli kóp baǵınıńqılı qospa gáplerdiń bas gápiniń aldındaǵı baǵınıńqı gápler tómendegishe jaylasıp keledi:

1.Waqıt baǵınıńqı gáp+sebep baǵınıńqı gáp+bas gáp: Taza hawa kirgennen soń, Tarasqa dem alıw birqansha ańsatlasıp, kózi maqul kórebasladı (O.B.).

2.Sebep baǵınıńqı gáp+sın baǵınıńqı gáp+bas gáp: Álleqashan-aq qarlar erip, jerler qurǵaqlanıp, báhár iyisi ańqıp tur (Q.D.).

3.Sın baǵınıńqı gáp+sebep baǵınıńqı gáp+bas gáp: Geyde kúnniń nurı tósin qıtıqlaǵanday, qara bult oynap shıǵıp jılıssa, shaqmaq shaqqanday álem júzi jarq ete qaladı (K.S.).

207

4. Shárt baǵınıńqı gáp+sebep baǵınıńqı gáp+bas gáp: Eger jer oylıbálentli bolsa, bálent jer suwǵa qanbay qalǵanlıqtan, oǵan shigit kógermeydi (J.S.).

Izbe-izli baǵınıńqılı qospa gáptiń dúziliwinde baǵınıńqı gáptiń basqa semantikalıq túrleri de birinen soń biri izbe-izli qatnasıp kele beredi.

1.Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı -ıp/-ip,-p formalı hal feyiller arqalı bildirilip, bas gápten ańlasılǵan is-háreket, waqıyaǵa qatnaslı onıń qalay islengenin, qaytıp iske asqanın sıpatlaydı: Awıl aynalası kók jasılǵa dónip, jazdıń sáni álleqashan óz gózzallıǵın kórsetpekte (Q.J.). Tań ala gewgimde turǵan bay shapanın jelbegey salıp, tánha ózi Seydan ǵarrınıń úyine bardı (Sh.S.). Úlken ala kózi ústi-ústine jıpılıqlap, ájim basqan betinde quwanısh payda boldı (J.S.).

2.Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı bolımsız formadaǵı hal feyildiń - may/- mey qosımtalı túrinen bolıp, bas gáptiń is-háreketiniń isleniw sının bildiredi: Olarǵa soqqı beretuǵın láshker jiberilmey, barlıq kúsh qońıratlılarǵa qarsı jámlendi. Xan olardı qasaqana narǵa mingizbey, urıstıń barısın kórsetpey, olarǵa ózi xabar aytıp tur (T.Q.).

3.Bayanlawıshı -mastan/-mesten formalı hal feyil arqalı bildirilip, bas gáptegi is-háreket waqıyanıń qalay iske asqan sının sıpatlaydı: Suw ısırap bolmastan, atız erkin tola basladı (J.S). Jetimektiń bul sózine Jiyen kúlip qoymastan, onıń qasında turǵan basqa adamlar da ishek-silesi qatıp kúldi (J.S.). Eki tárepten qamap kiyatırǵan dushpannıń ortasında qalǵan Shabat penen Esemurat burınǵıday buǵıp jatpastan, ekewi bir-birine arqasın súyep túrgelip turıp aq attı (J.S.).

4.Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı –ǵanday/-gendey, tuǵınday formalı hal feyil hám sol formalardan keyin bolıp kómekshi feyili dizbeklesip, bas gáptiń isháreket, waqıyasınıń qalay, qáytip iske asqan sının bildiredi. Bunıń ekinshi túri (ǵanday bolıp) dáslepki (ganday) túrine qaraǵanda waqıyanıń isleniw sının anıq kórsetedi: Jerdiń ústinde háreket toqtap qalǵanday, bir kese shay ishim tınıshlıq shókti (T.Q.). Sol waqıtta birew salıp qalǵanday , arqası jıbırlay basladı. (B.G.). Tońnıń ústi jibiskendey bolıp, atızlar janlandı (T.Q.). Bazda qanday da bir ólpeń dawıs esitilgendey bolıp, ol da kóz ashıp jumǵansha únin óshiredi (Ó.X.).

Bayanlawıshı hal feyildiń –ǵanday/-gendey forması arqalı dúzilgen baǵınıńqı gáp máni bildiriwi jaǵınan salıstırmalı baǵınıńqı gápke uqsas kelip qalatuǵın jaǵdaylarda ushırasadı. Biraq, bundayda –ǵanday forması arqalı dúzilgen baǵınıńqı gáp bas gáptegi is-háreket, waqıyanıń iske asıw usılınıń salıstırıwshılıq sının kórsetip kelse, sın baǵınıńqılı qospa gáp, al baǵınıńqı gáp penen bas gáptegi is-háreket, waqıyalar bir-birine salıstırmalı mánide kelse hám olardıń jay gápleriniń bayanlawıshları bir túbir sózden yamasa sinonim sózlerden bolsa, bunday jaǵdayda salıstırmalı baǵınıńqılı gáp boladı:1. Biraq barlıq jılqı jorǵa bola bermegendey, barlıq adam da shayır bola bermeydi (M.D.). 2. Jańa shaǵırayıp turǵan aq bulıtlardıń betine tábiyat qara perdesin japqanday, aspan túnere qaldı (K.S.).

208

Bul gáplerdiń birinshisi salıstırmalı, ekinshisi sın baǵınıńqılı qospa gáp mánisinde kelgen.

5.Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı atawısh sóz hám gepara eliklewish sózlerge hal feyil formasındaǵı bolıp kómekshi feyiliniń dizbeklesiwi arqalı bildirilip, bas gáptiń is-háreket, waqıyalarınıń isleniw sının ańlatadı: Onıń dawısı tún tınıshlıǵın buzǵan ájayıp jańǵırıq bolıp, alıs-qıyırlar ájaǵa dep tákirarladı (T.Q.). Eki betiniń alması qıp-qızıl bolıp, túsi ózgerip kettiyu Mańlayınıń teri gúlge túsken qoyıw shıqtay ǵuj-ǵuj bolıp, Aydana japtıń ırashına kelip toqtadı (Ó.X.).

6.Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı anıqlıq meyildiń –dı/-di formasına dep kómekshi feyiliniń dizbeklesip keliwi arqalı bas gáptegi is-háreket, waqıyanıń isleniw sının bildiredi. Bunday dúzilistegi baǵınıńqılı qospa gáptiń baǵınıńqı gápi orın tártibi jaǵınan, kóbinese bas gápten burın, geyde onıń ortasında da keledi: ámme xalayıq, xannıń ulı atasınıń ornına xan boladı dep, tarqastı (Q.x.e.). Bular iz kesip sózsiz tabadı dep, adamlar oǵan isengen qálpinde qala berdi (A.B.). Ol túsip atırǵan párlerdiń orınına jańadan pár shıǵadı dep, tınıshlandırıptı (Hár túrli xalıqlardıń ertekleri).

Sorawlar:

1.Qanday gápler baǵınıńqılı qospa gáp dep ataladı, mısallar keltiriń? Baǵınınńqılı qospa gápler ne ushın baǵınıńqı hám bas gáp bolıp bólinedi?

2.Baǵınınńqı gáptiń feyil toplamlarınan ayırmashılıǵı qanday, mısal keltiriń?

3.Baǵınıńqılıqtı bildiriwshi qurallar hám baǵınıńqılı qospa gáptiń dúzilislik túrlerin aytıń? 4. Baǵınıńqılı qospa gáptiń bóliniw principleri qanday? 5. Baǵınıńqılı qospa funktsional-semantikalıq jaqtan neshe túrge bólinedi?

6.Baǵınıńqılı qospa gáptiń jańadan qosılǵan túrlerin aytıń, olar ne ushın gáp aǵzaların atı menen ataladı? 7. Pısıqlawısh baǵınıńqılı qospa gáptiń jańadan qosılǵan túrlerin aytıń, mısallar keltiriń? 8. Kóp baǵınıńqılı qospa gápler boyınsha túsinik beriń, olar ne ushın teń baǵınıńqılı hám izbe-iz baǵınıńqılı bolıp bólinedi?

Ádebiyatlar

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sintaksis. Nókis, «Bilim», 1992.

Maxmudov N. Nurmonov A. Ózbek tilining nazariy grammatikasi. (Sintaksis). Toshkent, 1995, 155-220-betler.

Dáwletov M. Baǵınıńqılı qospa gáptiń strukturalıq túrleri. – «ÓzRIAQB Xabarshısı», 2008, №1, 102-107-betler.

Esenov Q. Sabaqtas quramalas sóyleminiń qurılısı. Almatı, «Gılım» 1982. Dáwletov M.Qaraqalpaq tilindegi qospa gáplerdiń teoriyalıq máseleleri.

Nókis, «Bilim», 1993.

Dáwletov M. Baǵınıńqılı qospa gáplerdiń bóliniw prinsipleri.

«ÓzRIAQB Xabarshısı», 2006, N1, 76-79-betler.

Dáwletov M. Baǵınıńqılı qospa gáplerdiń semantikalıq túrleri. «ÓzRIAQB Xabarshısı», 2006, N2, 88-92-betler.

209

Dáwletov M. Pısıqlawısh baǵınıńqılı qospa gápler. «ÓzRIAQB Xabarshısı», 2006, N4, 127-130-betler.

III.Dánekersiz qospa gáp.

§126. Dánekersiz qospa gáp haqqında túsinik. Sońǵı jılları sintaksislik izertlewlerden qospa gáplerdiń dástúriy úyrenilip kiyatırǵan eki bólimli (dizbekli hám baǵınıńqılı qospa gáp) klassifikaciyası úshke (dizbekli, baǵınıńqılı hám dánekersiz qospa gáp) bo’linip úyrenilip kiyatır. Bul bóliniwdin dánekersiz qospa gáp túri ótken ásizdiń 50-jillarınan baslap N.S. Raspelotıń izertlewinde kórsetiledi.1 Ol dánekersiz dúzilistegi qospa gáplerdi dizbekli qospa gáptiń de, baǵınıńqılınıń da quramına kirmeytúǵın qospa gáptiń ayrıqsha struktura-semantikalıq bir turi retinde qaraydı. Onıń anıqlawı boyınsha dánekersiz qospa gáp quramındaǵı jay gáplerdiń bir-biri menen dánekerdiń qatnasısız, intonotsiya arqalı baylanısıwı hám esapqa alınadı.2

Qospa gáplerdi joqarıdaǵı siyaqlı úshk bóliip úyreniw házirgi haqıtta rus tiliniń izertlewlerınde, joqarı oqıw orınları hám mektep sabaqlarında qáliplesken túrde qollanılıp kiyatır.

Dánekersiz qospa gáplerdi óz aldına qospa gáplerdiń strukturasemantikalıq úshinshi túri rtinde úyreniw 50-jiııardıń aqırı, 60-jıllardan baslap túrkiy tillerindegi ilimiy miynetlerden de orın aldı.3 Biraq, túrkiy tillerindegi ayrım izertlewshiler tárepinen qospa gáplerdi joqarıda atalǵan úshke bólir úyreniwden basqasha bóliw principleri qollanıladı, máselen,

V.N. Xangildin tatar tilindegi qospa gáplerdi baylanıstırıwshı qurallardıń (dáneker yamasa dánekerlik xizmettegi sózlerdiń) qatnasıw ya qatnawına qaray 4 áweli eki túrge bóledi. Olardıń dáneker hám dánekerlik xızmettegi sózlerdiń qatnası arqalı dúrilgen túrin dánekerli qospa gáp, dánekersiz, intonatsiya arqalı dúzilgen túrin dánekersiz qospa gáp dep esaplaydı. Usı eki túrdiń hár biriniń óz ishindegi ózgeshelik belgilerine qaray, jáne de kishi topatlar hám túrlerge bólinetuǵının kórsetedi.4

Sonday-aq, qospa gáplerdiń usı sıyaqlı bóliniw principi ózbek tilinde Sh. Rahmatullaevtıń avtorlıǵındaǵı joqarı oqıw orınlarına arnalǵan sabaqlıqta da qollanıladı.5 Bul izertlewshiler tárepinen de dánekersiz qospa gáplerdi anıqlaw belgileri retind intonatsiya hám qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdiń máni ortaqlıqları esapqa alınadı.

Qospa gáplerdi dánekerlerdiń qatnasıw-qatnaspawına qaray gáp dep bóliw rus tilindegi qospa gáplerdiń teoriyalıq máselelerin izertlewshilerdiń miynetlerinde de kórsetiledi.1 Dánekersiz qospa gápler dizbekli hám

210