Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Sintaksis (A.Dáwletov 2009)

Jay feyil bayanlawısh. Jay feyil bayanlawıshlar tómendegi tolıq mánili feyiller arqalı bildiriledi:

1.Anıqlıq meyil formasındaǵı feyillerden boladı: Bul feyil formaları arqalı bildirilgen bayanlawıshlar bolıp ótken, bolıp atırǵan ya endi bolatuǵın isháreket, waqıyalardı xabarlaydı: Shańqay túste hámme túslikke shıqtı. Kanaldıń boyındaǵı sayaman shertekte adamlar tolıp atır (Ó.X.). Qalanı qıdırıp bolǵannan keyin bizler vokzalǵa kelemiz (S.K.).

2.-ıp/-ip,-p formalı hal feyilge betlik affiksiniń jalǵanıwı arqalı dúziledi. Bul formadaǵı bayanlawıshlar is-hárekettiń ótken waqıtqa qatnaslı mánilerin bildiredi: Taǵı bir tóbeden assa, jılqılar menen qoylar júripti. Burınǵı zamanda bir jarlınıń úsh balası bolıptı (q.x.e)

3.Buyrıq, tilek hám maqset meyil formalarınan bolıp, sol myeillerdiń mánilerine sáykes buyrıq, tilek, ótinish mánilerin ańlatadı: Endigi gápti Amanqul biy aytsın (T.Q.). Endigiden bılay túsimde de, ózimde sizlerdi kórmegeymen (X.S.). Túste mádeniy shertekke jıynalayıq, ne islewdi oylasayıq (Ó.X.). Birewler olardıń maqsetleri jóninde sóylespekshi (S.X.).

4.Kelbetlik feyildiń -ǵan/-gen, hárekt atı feyiliniń -maq formalı túrlerinen boladı. Bunıń -ǵan formalı túri ótken máhál mánisindegi isháreketti, -maq fomalı túrleri orın seplikte qollanılıp, dawamlı házirgi máhál mániisn ańlatadı: Apamnıń júzlerin quyash shalǵan (M.K.). Burın bul dógerekte el bolǵan (M.D.). Awılımız jıl sayın kórkeyip, rawajlanbaqta.

Qospa feyil bayanlawısh. Eki yamasa birneshe feyillerdiń, atawısh hám feyillerdiń qosılıwınan dúzilgen feyiller qospa feyil bayanlawıshtı dúzedi. Olar tómendegi qospa feyiller arqalı bildiriledi:

1.Feyil tiykarlı qospa feyillerden boladı. Qospa feyillerdiń bul túriniń eki sıńarı da feyillerden dúziledi: Kún jańa-jańa qızarıp kiyatır (N.D.). Aral jay shayqalıp jatır (Ó.A.). Kún qarańǵılana basladı (J.S.).

2.Atawısh tiykarlı qospa feyillerden boladı. Qospa feyil bayanlawıshtıń bul túri atawısh sóz hám basqa da sóz shaqaplarına et, ber, al, bar, bol, sal, qoy, kór, jet t.b. kómekshi feyillerdiń qosılıwı arqalı dúziledi: Studentler jıyınterim waqtında awıl xojalıǵına qol kómegin tiygizip járdem etti («E.Q»). Oraqshılar túste úlken gújimniń astına kelip dem aldı (J.Sh.). Orazımbettiń sorawına Nurnazar juwap berdi (Q.D.). Olar húrmet-izzet penen jasaǵandı jaqsı kóredi (Ó.X.). Sırttan elektr jarıǵı jarq ete qaldı (N.D.).

3.Qospa feyil bayanlawısh háreket atı feyiline kerek, zárúr, dárkar, lazım, tiyis t.b. bayanlawıshlıq sóz shaqabı xızmetindegi sózlerdiń dizbeklesip keliwinen de boladı. Bul sıyaqlı dúzilistegi qospa bayanlawısh is-háreket, waqıyalardıń isleniwiniń minnetlilik, zárúrlik mánilerin ańlatadı: Ol awılǵa Allaniyazdı jiberiw kerek (A.B.). On minuttan keyin samoletlar keliwi tiyis (N.D.). Kerek waqtında kómeklesiw dárkar (A.B.).

4.Qospa feyil bayanlawısh betlik formalı eki feyildiń juplasıp keliwi arqalı da dúziledi. Bunday dúzilistegi qospa bayanlawıshtıń sıńarları arasında qısqa pawza islenbey tez aytıladı: Ómir degen demde ótedi-ketedi. Basıńızǵa tússe bilersiz, bilersiz de kúyersiz (Ó.X.).

41

Sonday-aq isten qashıwshı bolma, qaytıp izep basıwshı bolma, t.b. sıyaqlı úlgide jasalatuǵın kóp sıńarlı feyiller de qospa bayanlawısh xızmetin atqaradı: Awılǵa endi qaytıp izep basıwshı bolma (S.X.). Sandıqtı jolda ashıwshı bolma

(Q.F.).

Keńeytilgen feyil bayanlawısh. Keńeytilgen feyil bayanlawısh, tiykarınan, háreket atı feyili toplamınan boladı. Biraq, qaraqalpaq tiliniń akademiyalıq grammatikasında «kelbetlik feyilli hám háreket atı feyilli toplamlardan yamasa kelbetlik feyil menen háreket atı feyilleriniń basqarıwındaǵı sózlerdiń dizbeginen keńeytilgen bayanlawısh boladı» dep, tómendegi mısallar berilgen: Eń baslısı - balalarǵa hadal kewilli bolıw. Seniń quwanıshlı bolǵanıń- meniń quwanıshlı bolǵanım. Bul – meniń jazǵanım. Seniń abıraylı bolǵanıń – meniń abıraylı bolǵanım. Jaǵdaydı keńirek aytpaǵanım - meniń tiykarǵı kemshiligim.

Bul mısallarda háreket atı feyiliniń basqarıwındaǵı feyil toplamınıń keńeytilgen bayanlawısh bolıwında qarama-qarsılıq joq. Biraq, kelbetlik feyildiń tartımlanıp kelip keńeytilgen feyil bayanlawısh bolıwı qarama-qarsılıq tuwdıradı. Máselen: Bul – meniń jazǵanım. Seniń quwanıshlı bolǵanıńmeniń quwanıshlı bolǵanım, t.b. Bular kelbetlik feyil toplamınıń talabına tolıq juwap bere almaydı. Olarda feyilge qatnaslı háreket saqlanbaǵan. Olar tartımlanıw arqalı substantivlik máni bildiredi. Sonlıqtan tartımlanıp kelgen kelbetlik feyildiń basqarıwındaǵı sózlerdiń dizbegin keńeytilgen feyil bayanlawısh dep qaramaǵan maqul.

Háreket atınıń – w forması ózine qatnaslı hár túrli formalardaǵı sózlerdi basqarıp, keńeytilgen bayanlawıshtı dúzedi. Olar dúzilislik jaqtan logikalıq subyekti yamasa ekinshi dárejeli aǵzalarına iye bolıp keńeyip keledi. Sol ózi basqarıp kelgen sózler menen birge bir sintaksislik xızmetti – keńeytilgen aǵza xızmetin atqaradı. Olardıń quramındaǵı sózler sol keńeytilgen sóz dizbeginiń quramında onıń keńeyttiriwshi sózi (aǵzası) retinde tallaw jasaladı. Mısalı: Xalıqqa basshı bolıw – bárha olardıń talqısında bolıw (T.Q.). Eń jaman nárse – jumısta birewdiń aytqanın birew tıńlamaw (T.N.).

Háreket atı feyil toplamınan bolǵan bayanlawısh penen atawısh sózler yamasa háreket atı feyilinen bolǵan baslawıshtıń arasında sozıńqı pauza islenedi hám sızıqsha arqalı bólinip jazıladı: Máńgilik dos izlew – óz ómirińdi máńgilik sınǵa salıw (T.Q.).

§25. Atawısh bayanlawısh. Atawısh bayanlawıshlar atlıq hám basqa da atawısh sózler toparına kiretuǵın barlıq sóz shaqaplarınan boladı. Bayanlawıshtıń bul túri orın tártibi jaǵınan, kóbinese baslawıshqa jaqın, onıń menen qatar qollanıladı hám eki bas aǵzanıń arasında pauza islenedi: Ladan dostan aqıllı dushpan jaqsı. Óner jasırın ǵáziyne. («Atalar sózi»). Ashıw-araz, aqıl-dos. Qaraqalpaqstannıń arqa rayonların suw menen táminleytuǵın kanal - Qızketken.

Úsh jerdegi úsh – toǵız.

Atawısh bayanlawıshlar baslawıshqa qatnaslı onıń sapalıq belgilerin, kim, ne ekenligin bildirip keledi: Suw suwıq. Kún salqın. Teńizdiń sırı ózinen de

42

tereń (Ó.A.). Ol uzın boylı, elli jaslar shamasındaǵı adam edi (Sh.S.). Hayallar bolǵanda ne, hámmesi tek ekew ǵana (Sh.A.).

Atawısh bayanlawıshlar jay (dara) sóz, eki yamasa birneshe sózlerdiń dizbegi arqalı da bildiriledi. Usı sıyaqlı dúzilislik ózgesheligine qaray, jay atawısh bayanlawısh hám qospa atawısh bayanlawısh bolıp ekige bólinedi.

Jay atawısh bayanlawıshlar. Dara yamasa birikken qospa atawısh sózlerden bolǵan bayanlawıshqa jay atawısh bayanlawısh delinedi. Olar tómendegi sózlerden boladı:

1. Jay atawısh bayanlawıshlar atlıq, almasıq, sanlıq, ráwishlerden dara hám birikken qospa sóz túrlerinde bildiriledi: Ol – orta boylıdan kelgen semiz deneli adam. Bul - Qállibek. Jol - uzaq (A.B.). Gawashalar – zor (Ó.X.). Siz turmısta kórip turǵanıńızday ilimli, ádepli kisiler–barlıq waqıtta húrmetli (M.H.). Nurlıbaydıń ulı da, qızı da-usı (M.D.).

2.Jay atawısh bayanlawısh bar, joq, kerek, dárkar, zárúr, tiyis, t.b. bayanlawıshlıq sóz shaqaplarınan boladı. Bulardıń bar, joq sózlerinen bolǵanları birnárseniń bar-joqlıǵın, kerek, zárúr, t.b. sózler arqalı bildirilgenleri minnetlilik, zárúrlilik mánilerin bildiriledi: Ol jerde tek bolǵanı úsh xojalıq bar. Portfeldiń mayda zatlar salınatuǵın qaltası bar. Dógerekte heshkim joq (Sh.A.). Óner de barlıq islerde adam ushın zárúr («Atalar sózi»). Er jigitke namıs kerek, ar kerek (Berdaq).

3.Jay bayanlawısh seske hám kóriniske eliklewish sózler arqalı bildiriledi: Toǵaydıń ishi jım-jırt. Kún birden suwıttı, ayaq astılarımız ǵırt-ǵırt-ǵırt (T.Q.).

4.Avstraktlik tartımdı bildiriwshi affiksler atlıq, almasıqlarǵa jalǵanıp jay atawısh bayanlawısh bolıp keledi. Bul tiykarda dúzilgen bayanlawısh menshikleniwdi, predmettiń kimge, nege tiyisliligin bildiredi: Qız eldiki me, meniki me. Qız seniki (S.X.). Mınaw páskeltek júk meniki (T.Q.).

5.Ataw sepligindegi atlıqlarǵa menen tirkewishiniń dizbeklesip keliwi de jańa atawısh bayanlawısh jasaydı: Balıqtıń tirishiligi suw menen, baqanıń kúni kól menen. Bardıń kúni párman menen, joqtıń kúni árman menen(Q.n.m.).

Qospa atawısh bayanlawısh. Qospa atawısh bayanlawısh eki yamasa birneshe atawısh sózlerdiń dizbeginen dúziledi. Olardıń quramı tómendegishe boladı.

1.Dáslepki sıńarı ataw, iyelik seplik formalarında, sońǵı sıńarı tartımnıń III bet formasındaǵı sózlerdiń dizbeginen dúziledi: Bul dúnyanıń kórki adam balası (Á.Q.). Biziń isimiz-xalıqtıń isi, biziń kúshemiz-xalıqtıń kúshi (X.S.). Tárbiyabalanıń keleshegi (gazetadan)

Dáwletli tas jollar baxıt jolları, Ol qosıqta tıńlar-baxıt hawazı,

Ol-alǵıs nıshanı, doslıqtıń sazı. (I.Yu.).

2. Sintaksislik gáp aǵzalarına bólinbeytuǵın atawısh sózlerdiń dizbegi qospa atawısh bayanlawısh boladı: Den sawlıq – tereń baylıq. Jaqsı sóz – jarım ırıs. Qazadaǵı balıq – qazandaǵı balıq (naqıl). Zúráátti arttırıw –

43

tiykarǵı wazıypa (S.S.). Ósip kiyatırǵan jas áwladlardı turmısqa tayarlaw – ulıwma xalıqlıq is (gazetadan).

3.Qospa atawısh bayanlawısh adam atlarına degen (kómekshi feyil) + ǵalabalıq atlıqlardıń dizbeginen dúziledi: Ákemiz - Qudaybergen degen kisi

(M.D.). Anaw turǵan - Gúlxatisha degen sawınshı qız.

4.Kelbetlik, ráwish hám basqa da atawısh sózler hár túrli formalarda birbiri menen dizbeklesip kelip te, bir grammatikalıq máni bildiriwi arqalı atawısh bayanlawıshtı dúzedi: Bayram erteńniń arǵı kúni. Shopannıń úyi dáriyanıń arǵı jaǵasında (Q.x.e.). Ol kisi uzın boylı, qırq jaslar shamasında.

§26.Bayanlawıshtıń baslawısh penen kelisiwi. Bayanlawısh baslawısh penen bette, sanda ya tek bette formalıq jaqtan baslawıshqa sáykeslenip,kelisiw jolı menen baylanısadı. Kelisiw baylanısı gáptiń bas aǵzalarınıń arasında boladı.

Kelisiw baylanısı bayanlawıshtıń –man (-mız), sań (-siz), -ıń, - sın,-k/q, - yın, -dı, t.b. formaları arqalı bildiriledi. Mısalı: Men ásirlerge ortaq oy menen aǵıp baratırman. Házir dáryanıń arǵı júzindegi bir qalada islep atırmız. Transheya qazamız. Qapılǵır. Bul da tap-tar. Óziń qazaǵan jerde zorǵa turasań. Erkin tura almaysań. Topraqtı ep penen alasań (S.S.). Bizler bul kitaptı aldıq.

Sizler óz úlkeńizdiń tariyxınan jańa bet ashatuǵın boldıńız. Ol kúlimsirewi menen stoldıń bir shetine keldi (Ó.X.).

Bul gáplerde men, sen almasıqları I-II betlerde, birlik hám kóplik sanlarda kelisiw jolı menen baylanısqan. Ol almasıǵı III bette tek ataw formasında baylanısıp kelgen.

Bayanlawıshtıń baslawısh penen kelisiwi hár túrli jollar menen iske asadı:

1.Bayanlawısh baslawısh penen úsh bette, birlik, kóplik sanlarda baylanısadı: Men basımdı kórpe menen japtım. Sen búgin júdá jaqsı jumıs islediń. Bizler alma nállerin alıp keldik. Sizler bizińdáryanı kórgen joq shıǵarsızlar. Sizler olardıń kewilli oynap júrgenin kórseńizler edi (M.K.).

2.Atlıqtan bolǵan baslawıshlar bayanlawısh penen tek III bette ǵana baylanısadı: Palapan qorqqanınan jerge qulap tústi. Oksana onı qolına aldı. Mansur atam dárwazadan shıǵıp ketti (M.K.). Taza suwdan alıs emes jerde Kóksuw ózeni aǵadı (S.K.).

3.Bayanlawısh penen baslawısh ataw formasındaǵı atawısh sózlerden bolǵanda, intonaciya arqalı baylanısadı. Baslawıshtan keyin sozıńqı pauza islenedi hám ekewiniń arası sızıqsha arqalı bólinedi: Hárbir aǵashtıń miywesi boladı, kewil miywesi - perzent (Atalar sózi). Balamnıń úlkeni – Dáwletnazar, kishisi - Sápiwra (K.S.).

4.Atawısh bayanlawısh baslawısh penen orın tártip arqalı baylanısadı. Bunday jaǵdayda júdá qısqa intonaciya islenip, irkilis jasaladı, biraq bas aǵzalardıń arasına sızıqsha qoyılmaydı: Taw biyik. Jolı qıyın (ertekten) Jol shań. Júriw qıyın (Ó.X.).

III.Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları

44

§27. Ekinshi dárejeli aǵzalar tuwralı túsinik. Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları bas aǵzalardan dúzilgen keńeytilmegen gáplerdi keńeytedi: Olar kóbinese bas aǵzalarǵa qatnaslı, bolıp bas aǵzalar menen birge baslawısh topar hám bayanlawısh toparın dúzedi. Bul jaǵday ekinshi dárejeli aǵzalardıń sóz dizbeginiń quramına qatnaslı ekenligin kórsetedi. Sonlıqtan sońǵı jıllardaǵı sintaksislik izertlewlerde ekinshi dárejeli aǵzalar sózdi keńeyttiriwshi aǵza hám pútin gápti keńeyttiriwshi aǵza terminleri menenataladı.

Keńeyttiriwshi aǵzalar dástúrli úyrenilip kiyatırǵan ekinshi dárejeli aǵzalar sıyaqlı, bas aǵzalarǵa yamasa pútin gápke qatnaslı baslawısh toparın, bayanlawısh toparın hám determinant toparın dúzedi. Bundaǵı ayırmashılıq, eger ekinshi dárejeli aǵzaları baslawısh toparı, bayanlawısh toparı bolıp eki topraǵa bólingen bolsa, keńeyttiriwshi aǵzalar bas aǵzalarǵa hám pútin gápke qatnaslı baslawısh toparı, bayanlawısh toparı hám determinanat1 bolıp úsh toparǵa bólinedi. Mısalı: 1. Ámiwdáryanıń gúmistey ılay suwı//ǵarrı araldıń jasıl suwındaǵı ashqıltım dámdi ózgertip jiberdi (Ó.A.). 2. Jaqın waqıtlarda//jawınshashınlı kúnler//baslanadı. Házirshe//bul jerler//tınısh múlgip tur (Sh.A.).

Házirgi sintaksislik ilimde gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń izertleniwinde tómendegi sıyaqlı jańalanıw bagdarları bar: 1) gáp aǵzalarınıń kóp aspektli hám «sinkretizm» (bir formada eki sintaksislik xızmettiń birigiwi) túriniń úyreniliwi; 2) ekinshi dárejeli aǵzalardıń determinant túriniń bólinip shıǵıwı; 3) ekinshi dárejeli aǵzalardıń sózdi (sóz dizbegin) keńeyttiriwshi hám gápti keńeyttiriwshi (gáplik dúzilisti keńeyttiriwshi) aǵza xızmetlerinde keliwi; 4) gáp haqqındaǵı ilimnen sóz dizbegi teoriyasınıń ajıratılıp anıqlanıwı.1 Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń usı sıyaqlı jańalanıw qubılısları házirgi sintaksislik iliminiń teoriyalıq jetiskenlikleri retinde ilimiy izertlewlerden orın aldı.

Geypara qıya seplik formalarında qollanılatuǵın sózlerdiń sintaksislik xızmeti jaǵınan tolıqlawıshtıń da, pısıqlawıshtıń da sorawlarına juwap berip, eki gáp aǵzasınıń xızmetinde teńdey keletuǵın jaǵdaylar ushırasadı. Mısalı: 1.Terezelerden shıralar jıltırap tur: nelerden? - tolıqlawısh hám qayerden? - pısıqlawısh. 2. Súwret diywalda ildiriwli tur: Bunda nede - tolıqlawısh, qayerde - pısıqlawısh. Usı sıyaqlı atlıq sózlerdiń qıya seplik formalarında kelip, tolıqlawıshtıń da, pısıqlawıshtıń da sorawlarına juwap beretuǵın túrleri házirgi joqarı oqıw orınlarına arnalǵan sabaqlıqlarda gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń «awıspalı, aralas mánili túri yamasa, sinkretizm» 2 dep úyreniledi.

Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń jańa baǵdarda izertleniwi gáp aǵzaları haqqındaǵı ilimnen sóz dizbegi teoriyasınıń shegarasın anıqladı.

45

Burınǵı izertlewlerde gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları gáptiń qaysı ornında keliwine qaramastan, olar barlıq jaǵdayda sóz dizbegin dúziwshi sóz retinde qaralatuǵın edi. Mısalı: Usı kúni Tórtkúlden Marfa Ivanovna awılǵa kelgen edi (S.S.). Bul gápte dıqqat etilgen sózlerdiń hámmesi de dástúr boyınsha kelgen edi sózine qatnaslı sóz dizbeginiń komponenti qaralıp keldi. Biraq, házirgi izertlewlerde awılǵa kelgen edi sóz dizbeginen basqası sóz dizbeginiń komponenti emes, pútin gáptiń quramında onıń keńeyttiriwshi aǵzası dep qaraladı. Gáptiń basında kelgen usı kúni, Tórtkúlden sózleri gáptiń ulıwma mazmunına qatnaslı biri waqıt, ekinshisi orın mánisin bildiredi. Determinantlardıń anıqlanıw boyınsha olardıń ekewi de gáptiń bas poziciyasında kelip, pısıqlawısh determinant xızmetin atqaradı.

Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları ózi qatnaslı sózdi yamasa gáp aǵzaların qanday mánide túsindiriw ózgesheliklerine qaray, olardıń qanday?, qaysı?, qansha? t.b. sorawlarına juwap berip, atlıqlardı sıpatlap keletuǵın túri anıqlawısh, seplik formalarınıń sorawlarına juwap berip, obyektlik mánide qollanılatuǵın túri tolıqlawısh, qalay?, qaytip? qashan, qayda, qansha, qaysı sorawlarına juwap berip, is-háreket penen baylanısatuǵın túri pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Usı sıyaqlı funktsional-semantikalıq belgilerine qaray, gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları tolıqlawısh, pısıqlawısh, anıqlawısh bolıp úshke bólinedi.

Determinantlar obyektlik determinant hám pısıqlawısh determinant bolıp ekige bólinedi. Olar óz aldına ekinshi dárejeli aǵzalardıń óz aldına biri dep qaralmay, tolıqlawısh hám pısıqlawıshqa qatnaslı úyreniledi.

§28. Tolıqlawısh. Tolıqlawısh – keńeytilmegen jay gáplerdiń strukturasın keńeytip, tolıqtırıp, is-háreketti obyektlik mánide túsindiretuǵın gáptiń ekinshi dárejeli aǵzası. Tolıqlawıshlar, kóbinese atlıq, almasıq hám basqa da substantivlengen sóz shaqapları arqalı bildiriledi. Olar ataw, iyelik sepliklerinen basqa seplik formalarında kelip, bayanlawısh penen basqarıw, geyde jupkerlesiw (tabıs sepliginiń jalǵawsız formasında) usıllarında baylanısadı: Shopanlarǵa oǵada qolay sharayat dúzildi. Jarqıraǵan jaqtı atlıǵıp shıqqan suwdan da kúshli.

Ol az jerden mol zúráát aldı (J.A.). Aǵam atlardı toqtattı da, arbadan sekirip tústi. Kempir apam hámmemizge bir minut otırıwdı usındı (M.K.). Jaqsıǵa aytsań bir gápti aldına basın iyedi. Bilegi kúshli birdi jıǵadı, bilimi kúshli mıńdı jıǵadı. Ayaǵı úlken sıyǵanın kiyedi, ayaǵı kishkene súygenin kiyedi (naqıl). Olar

ósip-óniwdi, bekkemleniwdi biledi (I.Yu.).

Atawısh sózlerge haqqında, tuwralı, jóninde, menen, ushın tirkewishleri dizbeklesip kelip te tolıqlawıshtı bildiriledi: Sánem qızı tuwralı kóp oylanatuǵın boldı. Ol kóz jasın jeńi menen súrtti. Men Tórtkúlde júrip usı shaydı siz ushın aldım (T.Q.). Inkamal apay okeandaǵı Ceylon atawı jóninde oqıwshılarǵa sóylep berip atır (Sh.A.).

Tolıqlawıshlar is-háreketti obyektlik sıpatlaw mánisine hám formasına qaray ekige bólinedi: tuwra tolıqlawısh hám qıya tolıqlawısh.

§29. Tuwra tolıqlawısh. Is-háreket tuwradan – tuwrı qaratılǵan tabıs sepligindegi yamasa sol mánide kelgen sózler tuwra tolıqlawısh xızmetin

46

atqaradı. Tuwra tolıqlawısh, tiykarınan, awıspalı feyil menen baylanısadı. Awıspalı feyiller de tuwra tolıqlawıshtı talap etip, sol arqalı is-háreket protssesiniń nátiyjesin bildiredi. Mısalı: Kimde-kim kitapqa kóp qarasa, kitap onıń zeynin ashadı (atalar sózi). Arzıgúl qoralardı tazaladı (J.S.). Teńizden shıqqan ǵaz kólińdi jaylar, Ústirt kiyikleri shólińdi jaylar (I.Yu.). Bul gáplerdegi bayanlawısh xızmetindegi ashadı, tazaladı, jaylar degen awıspalı feyiller zeynin, qoralardı, kólińdi, shólińdi degen tuwra tolıqlawıshlardıń keliwin talap etip, solar arqalı ózleriniń ne nátiyje islegenin bildiredi, gáptiń dúzilisin hám mazmunın tolıqtıradı.

Tuwra tolıqlawıshtıń tiykarǵı grammatikalıq forması - tabıs sepliginiń – dı/– di, -tı/–ti,-nı/-ni, -n affiksleri. Sonıń menen qatar, tuwra tolıqlawıshtıń mánisin shıǵıs seplik formasında hám geypara tirkewishli kelgen atlıqlarda bildiriledi.

Tuwra tolıqlawısh mánisinde shıǵıs sepligindegi sózler qollanılǵanda isháreket obyekttiń pútin ózine emes, belgili bir bólegine qaratıladı: Házir bárimiz de fabrikalarda qazaqı qoylar menen málshi qoylardıń júnlerinen toqılǵan sherslerden kiyemiz (J.S.). Shóp tósegen jaǵına páshek penen shaylardan, jantaq penen aqbastan, selew menen juwsannan nobay e tip salıńız («Erziywar»).

Geyde haqqında, tuwralı, jóninde tirkewishleri atlıq sózlerge dizbeklesip tuwra tolıqlawısh mánisin bildiredi. Bul tirkewishlerdiń dizbeginen bolǵan tuwra tolıqlawıshlar awıspalı feyiller menen baylanısadı hám tabıs sepligindegi sózlerdiń mánisine barabar keledi: Birew kolxoz tuwralı áńgime etse, birew tozdı aytadı (T.Q.). Men usılar jóninde oylaǵan edim (I.Yu.).

Tuwra tolıqlawısh gáp ishinde tabıs sepliginiń birde jalǵawlı, birde jalǵawsız túrinde keledi. Olardıń eki túrli formada qollanılıwı túrkiy tillerinde semantikalıq jaqtan belgililik–belgisizlik penen baylanıstırıladı. Tuwra tolıqlawısh xızmetindegi atlıq sóz tabıs sepliginiń jalǵawlı túrinde kelgende, semantikalıq jaqtan belgilikti bildiredi. Bunday jaǵdayda sol predmet mánisindegi atlıq sóylewshi hám tıńlawshıǵa belgili predmet mánisinde uǵınıladı: Kitaptı aldıń ba? Awqattı ishtik. Kitap aldım. Awqat ishtik. Bunıń dáslepki jalǵawlı formaları belgililikti, sońǵı tabıs sepliginiń jalǵawsız kelgenleri qanday da bir belgisiz, uluwmalıq predmetti bildiredi.

§30. Tuwra tolıqlawıshtıń jalǵawlı hám jalǵawsız qollanılılıwı. Tuwra tolıqlawıshlar gáptiń quramındaǵı ornına, grammatikalıq baylanısına hám morfologiyalıq ózgesheliklerine qaray, tabıs sepliginiń jalǵawlı hám jalǵawsız túrlerinde qollanıla beredi: Olar tómendegi jaǵdaylarda jalǵawlı keledi:

1. Adam atlarınan hám basqada menshikli atlıqlardan bolǵanda tabıs sepliginde qollanıladı: Hayallar arasında Ayshagúldi tanıdım (K.S.). Buǵan Nurjan ustanı paydalanıw kerek (T.Q.). Men Tashkentti saǵınaman kórmesem

(I.Yu.).

47

2.Almasıqlar: Ol uzaqtan bizlerdi kórdi (K.S.). Kimdi kórgen edińiz (T.Q.). Bekimbet jan-jaǵına qaraǵanda usını kórdi (K.S.). Jaqsını kórmek ushın (naqıl). Keshe eki júz eliwdi bir taslap edi (gazetadan).

3.Tartımlanǵan: Jaqsıǵa barıp jalınsań gúnayıńdı keshedi (naqıl).

4.Aldında almasıq, kelbetlik hám kelbetlik feyilden bolǵan anıqlawıshı bar tuwra tolıqlawıshlar tabıs sepliginde keledi: Sonda oǵan sırdı anıqlaw kerek boldı (T.Q.). Házir sol kóldi kóriwge boladı (Ó.A.). Men súyemen jazǵı kúndi, onda miynet qaynaǵan (J.A.). Birew sırtqı qapını qaqtı (A.Á.). Bir waqıtta ol ashılıp atırǵan kitabın aldı (T.Q.).

5.Tuwra tolıqlawısh kelbetlik feyil hám atawısh feyilden, yamasa usı feyillerdiń basqarıwındaǵı toparlardan bolǵanda, tabıs sepliginde qollanıladı: Qulaq esitkendi kóz kóredi (naqıl). Bilgen bilgenin isler, bilmegen barmaǵın tisler (naqıl). Oǵan ot jaǵıwdı tapsırdı (J.A.). Suwdıń beriliwin, onı jerdiń qabıl etiwin jaqsılap kórip shıqtıq (Ó.X.).

6.Tuwra tolıqlawısh penen bayanlawıshtıń arasında basqa gáp aǵzaları kelip, distaktlıq: Ol texnikumdı jaqsı pitkerdi. Arzıw qarmaqtı jipke orap qaltasına saldı (J.A.). Dógerekti qarańǵılıq perdesi qapladı (J.S.).

Stillik talapqa baylanıslı inverciyalıq orın tártipte kelgende, tuwra tolıqlawısh, kóbinese seplik jalǵawlında keledi: Qısqart sózdi, tart tilińdi. (T.Q.).

Qısqart sózdi sorqaynaǵan Kúnxoja, Ólgenińshe xoshlasıp ket el menen. (Kúnxoja).

Tuwra tolıqlawısh tómendegi orınlarda tabıs sepliginiń jalǵawsız qollanıladı:

1.Tuwra tolıqlawısh ulıwmalıq yamasa belgisiz zat mánisin bildirip kelgende tabıs sepligi jalǵawsız boladı: Shortanbaydan otın tasıydı, arbakesh

(Sh.S.). Pursattı qoldan jibermey tez tuqım sebiw kerek (Ó.X.).

2.Tuwra tolıqlawısh bayanlawısh penen qatar, kontaktlik orın tártipte kelgende, tabıs sepligi jalǵawsız túrindeqollanıladı: Toǵayǵa otın aparmaydı, balta aparadı (naqıl). Shımshıqtan qorıqqan tarı ekpeydi (naqıl).

3.Tuwra tolıqlawısh bayanlawıshtan soń, inverciyalıq orın tártipke kelgende, tabıs sepliginiń jalǵawsız qollanıladı: Jerden alıp aq altın, kóremiz máńgi mazanı (J.A.). Ordıq oraq, shaptıq otın, qazdıq jap, terdik masaq, iynimizge saldıq qap (Kúnxoja).

4.Bayanlawıshqa qatnaslı birgelkili tuwra tolıqlawıshlar kóp sıńarlı bolıp kelgende, olardıń eń sońǵısı tabıs seplik jalǵawlı bolıp, aldıńǵıları jalǵawsız qollanıladı: Bir kúni Baxıt, Ernazar, Aysholpanlardı Dosnazar kólge alıp ketken edi. (J.A.). Qara suwıq qıstı eldi, bultlar basıp teńiz, kóldi (Berdaq).

Aran menen selewdi, attıń otı der edi («Alpamıs»). Ashshı menen dushshını tatqan biler, alıs penen jaqındı jortqan biler (naqıl). Ráwshan Aymereke menen

Gúlsánemdi húrmetlep otırǵızdı (J.A.).

48

§31. Qıya tolıqlawısh. Qıya tolıqlawısh xızmetin barıs, shıǵıs, orın seplik jalǵawlı hám geypara tirkewishler menen qollanılǵan obyektlik mánidegi sózler atqaradı.

Qıya tolıqlawıshlardı talap etetuǵın bayanlawıshlar, kóbinese awıspasız, geyde awıspalı feyiller hám atawısh sózler arqalı bildirilip, is-háreket qaratılǵan obyektlik mánidegi sózler menen baylanısadı: Liza juwırıp baratırıp kóyleginiń jeńine qolın suqtı. Ráwshan qız-jigitler menen lekciyasın baslap jiberdi

(J.A.). Danalar ilimdi mal-dúnyadan abzal kóredi. Kitap ótmishten de, keleshekten de xabar beredi («Atalar sózi»). Beresige besew kóp, alasıǵa altaw az (naqıl).

Bul gáplerde dıqqat etilgen tolıqlawıshlar awıspasız, awıspalı hám atawısh sózlerden bolǵan bayanlawıshlar menen basqarıw usılında baylanısıp kelgen.

Qıya tolıqlawısh barıs, shıǵıs, orın sepliginde hám tirkewish penen kelip, hár túrli mánilik qatnaslardı bildiredi.

1. Barıs sepligindegi qıya tolıqlawıshlar:

a) is-háreket protsesiniń adamǵa ya basqa predmetlerge qaratılǵanın, arnalǵanın bildiredi: Ráwshan jawdıraǵan sulıw kózi menen Boriske qaradı. (J.A.). Ol jańa jerdiń sulıw tábiyatına súysinip qarap turdı (J.P.). Biz ırzamız bul baxıtlı ómirge, máńgi is qılamız tuwılǵan elge (J.A.);

b) is-háreket islengen predmetlik orındı kórsetedi: Kassadan bes mıńdı alıp, qaltalarına bólip saldı (J.S.). Mástan Abatqa beretuǵın tabaqqa uw saldı(Q.x.e.).

2. Shıqıs sepligindegi formalı tolıqlawıshlar:

a)predmettiń neden islengenin, is-háreket, waqıyanıń qanday derekten shıqqanın bildiredi: Biyik etip mramordan oyılǵan, zor gewdeńdi kózim shalar qıyırdan (S.N.). Áyneklerge aq shúberekten perde tutqan (N.D.). Alp anadan, at biyeden tuwadı (naqıl). Endi kúndelik turmıstan úlgi alıńız (J.A.);

b)bir predmettiń basqa predmetten bóleklengenin ańlatadı: Sóz birewden ótip, ekinshi birewge, onnan ótip taǵı birewge baradı (J.A.). Jamannan qash, jaqsıǵa jantas (naqıl);

d)is-háreket qaratılǵan predmettiń bólegin bildiredi: Dasturqandı ashıp maylı shórekten usınıs etti. Jıńǵıl, sheńgel, quwraq torańǵıllardan qansha kerek bolsa alıńlar (J.A.);.

e)subyekt salıstırılǵan obyektti kórsetedi: Joq, olay bolmadı, ań da mennen sumlıǵın asırmadı (S.S.). Borodinlerdi uzatıw saltanatı Mamanlardı Petrburgqa uzatıw saltanatınan kem bolmadı (T.Q.).

3. Orın seplik formalı tolıqlawıshlar:

a)orın sepliginde kelgen qıya tolıqlawısh is-háreket iyesiniń, predmettiń turǵan ornı mánisindegi obyektti bildiredi: Qolında ketpen, Seyt atızǵa ketip baratır (N.D.). Astılarımızda at, iyinlerimizde jaw-jaraq, qatarlarda jaynaǵan oq, qollarda qılısh bar (J.A.);

b)orın sepligindegi atawısh feyiller hár túrli seplik formalarındaǵı hám tirkewishli sózlerdi basqarıp keńeyip kelgen qıya tolıqlawısh is-hárekettiń hal jaǵdayın bildiretuǵın obyektti kórsetedi: Biziń elimiz awıl xojalıǵın rawajlandırıwda ájayıp tabıslarǵa e risti. Termoyadro quwatın paraxat

49

maqsetlerge paydalanıw problemasın sheshiwde úlken jetiskenlikler bar (gazetadan).

4.Tirkewishli qollanılǵan qıya tolıqlawıshlar ishárekeke qatnaslı menen

(penen, benen) tirkewishli qollanılǵanda birgelik, qural hám zatlıq mánilerdi bildiredi: Jumagúl Baǵdagúl menen bul haqqında oylastı (T.Q). Artıq bir kúni eki jigit penen Turdıgúldiń úyine keldi (J.A.) Ayaqtan jaramaǵan jerler nasos penen suwǵarıldı (A.B.). Bizler avtomobil menen jetip keldik (M.D.);

b) ushın tirkewishli bolıp kelgende, is-hárekettiń birewge ya bir nársege arnalǵanın bildiredi: Siz bul mazdanalıqtıń hámmesin meniń ushın isledińiz (Q.x.e.). Parawan turmıs adamlar ushın dúziledi (gazetadan);

d)haqqında, tuwralı, jóninde tirkewishli qollanılǵanda, qıya tolıqlawısh isháreket protsesiniń kimler, neler jóninde yamasa bir nárseler háqqında bolatuǵın obyektti bildiredi: Garrını Aytjan jóninde haq dep esapladı. Biraq, keshk ol Serkebay aǵa tuwralı jaman pikir aytpadı (T.Q.);

e)tárepinen tirkewishi arqalı bildirilgen qıya tolıqlawısh is-hárekettiń logikalıq subyekti mánisin bildiredi. Bunday jaǵdayda is-hárekettiń orınlawshısı (iyesi) grammatikalıq baslawısh emes, grammatikalıq obyekt boladı: Biziń qurılısshılarımız tárepinen úlken qurılıs jumısları júrgizilip atır (gazetadan)

Tapsırma oqıwshılar tárepinen orınlandı.

§32. Tolıqlawıshtıń dúzilisine qaray túrleri. Tolıqlawıshlar dúzilisine qaray dara sóz, qospa sóz hám eki yamasa birneshe sózlerdiń dizbeginen, feyil toplamı formalarınan dúziledi. Tolıqlawıshlar dúziliw qaray jay tolıqlawısh, qospa tolıqlawısh hám keńeytilgen tolıqlawısh bolıp úshke bólinedi.

1.Jay tolıqlawıshlar dara sóz, birikken qospa sóz hám mánili birneshe sózlerdiń dizbeginen dúziledi. Morfologiyalıq bildiriliwi jaǵınan seplik formalı atlıqlardan, almasıqlardan hám substantivlengen basqa da sóz shaqaplarınan boladı: Olar paxtanı mashina menen terdi («E.Q»). Ol bularǵa alǵıs ayttı. Olar sóylesiwin dawam etti (T.Q.). Paylı jumısın heshkimge isletpeydi (N.D.). Quwat dalaǵa qatar qaǵılǵan qazıqlardıń birine Temirkókti bayladı (J.S.).

2.Qospa tolıqlawıshlar birikpegen qospa sózlerden, atlıq sózler menen kómekshi atawıshlardıń dizbeginen, qospa sanlıqlardan, qospa atlıqlasqan feyillerden hám gáp aǵzalarına bólinbeytuǵın sózlerdiń dizbeginen dúziledi: Mal sharwashılıǵına ayrıqsha itibar berildi (Ǵ.S.). Berdimurat qosıǵınıń izin dawam etti (J.S.). Olar arasında ayrıqsha erlik hám batırlıq kórsetkenleri boldı (T.Q.). Sonda da túsindirmey ketiwdi nadurıs kórdi (T.Q.). Jaman joldastan tayaq jaqsı (naqıl).

3.Keńeytilgen tolıqlawıshlar kelbetlik feyil hám atawısh feyil toplarınan boladı. Bul feyil toplamların dúziwshi feyiller substantivlenip, tolıqlawısh kategoriyasına tán seplik formalardı hám tirkewishliklerdi qabıl etedi: 1. Watandarlıq ilimimiz kvantlı generatorlar dóretiwge úlken úles qostı

(gazetadan). 2. Paxtakeshler ǵawashanı suwǵarıwdı basladı («E.Q»). 3.

50