Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Sintaksis (A.Dáwletov 2009)

2. Ritorikalıq soraw gáplerde sóylewshi tıńlawshıdan anıq soraw talap etpeydi. Onıń sorawı da, juwabı da sol gáptiń mazmunınan ańlatılıp turadı. Ritorikalıq soraw gáplerdiń ózine tán ózgesheligi uluwma soraw mánisinde keliw menen qatar olar emotsional-ekspressivlik máni ańlatıladı: Xalıqtı atlanshap etip, atız basına jıynalǵan menen ne payda? Sonsha etken miynetti taslap ketiwge bola ma? Ómirde ne ushıraspaydı? (S.S.). Sonda seniń menen meniń ornıma awılda kim isleydi? (Q.J.).

Soraw gápler forma menen mazmun birliginen dúziletuǵın bolǵanlıqtan, olardıń forma hám mazmunı bir-birine sáykeslikke hám sáykessizlikke iye boladı. Sáykeslilik qatnastaǵı soraw gáplerdi anıq soraw gápler dúzedi. Olar anıq soraw mánisiniń ústine xabar yamasa buyrıq mánilerdi qosıp almaydı. Sol anıq soraw mánisinde qollanıladı. Forma hám mazmun arasındaǵı sáykeslikti ritorikalıq soraw gápler dúzedi. Soraw gáptiń bul túrinde soraw forması qatnasqan menen mazmunı jaǵınan óz ústine xabar yamasa buyrıq máni qosılıp aytıladı. Usı sıyaqlı forma hám mazmun sáykesligine qaray ritorikalıq soraw gápler sorawxabar hám soraw-buyrıq bolıp ekige bólinedi.

1.Óz ústine xabar mánisin qosıp alǵan soraw gápler soraw-xabar mánisin bildiredi. Soraw-xabar gápler qanday da bir tastıyqlaw yaki biykarlawshılıq mazmundı xabarlaydı. Soraw gáptiń bul túriniń soraw-xabar gáp dep atalıwındaǵı belgi, ol forması jaǵınan soraw gáp, al mazmunı jaǵınan xabar gáp mánisin ańlatadı. Ózinde eki mánini qosıp alǵan sorawxabar gáptiń tiykarǵı xabar gápten ayırmashılıǵı, bunda xabar gápke qaraǵanda sóylewshiniń pikiri tıńlawshıǵa júdá tásirli túyiledi: Bul gáplerdi ǵarrı ne ushın aytıp otır? Gózlegen maqseti ne? Kim haqqında? (S.S.);

2.Soraw-buyrıq gápler buyrıq mánisin qosıp aladı. Soraw-buyrıq gápler forması jaǵınan soraw gáptiń quramına kirgen menen mazmunı jaǵınan buyrıq máni ańlatıp turadı. Soraw-buyrıq gápler tiykarǵı buyrıq gápten stillik jaqtan tásirliligi, ótkirligi menen ayırılıp turadı. Soraw-buyrıq gápler buyrıq mánisin ańlatıwına baylanıslı, kóbinese bolımsız formada qollanıladı: Onnan qayta Erpolattı bosatıp alıwdıń jolın izleseń bolmay ma? (M.D.). Sen maǵan úyretpe , bildiń be? Olar bunı tuwdı da hárqaysısı basınıń awǵan jaǵına qańǵıp ketken joq pa edi? Onıń saǵan ne keregi bar? (Sh.A.). Úlken adam úlkenligin ete beredi, ótken jılı kórmediń be? (Q.J.). Ol nege kelisim bermedi? Xalıq qatarı barıp-kelip júre berse bolmay ma? (S.S.).

§17. Buyrıq gápler. Mazmunı jaǵınan buyırıw, ótinish etiw, keńes beriw, talap etiw mánilerin bildiretuǵın gápler buyrıq gáp delinedi.

Buyrıq gáptiń bayanlawıshı buyrıq meyiller arqalı bildiriledi. Buyrıq gáplerdegi intonatsiya eki túrli ózgeshelikke iye boladı. Olardıń biri xabar intonatsiyası menen aytılsa, ekinshi bir túrleri úndew gáptiń intonatsiyasına usap, kóterińki dawıs penen aytıladı. Aytılıw ózgesheligine qaray buyrıq gáplerdiń keynine noqat yamasa úndew belgisi qoyıladı: Endi sen qala ber. Shayıq atanıń zeynine tiyme, sadıq bol, ulım. Endigi gápti Amanqul biy aytsın (T.Q.). Qáne attan tús! Tús degende tús! (Sh.A.).

31

Buyrıq gápler de mazmun qarama-qarsılıǵınan paradigmaǵa iye boladı. Olardıń dúziliw paradigması buyrıq meyil formalarında keledi:

1.Buyrıq gáptiń bayanlawıshı buyrıq meyildiń II hám III-bet formaları arqalı bildiriledi: Otır, Tolǵanay! Túrgelip tura berme, óziń ayaq awırıw adamsań, tastıń ústine jayǵasıńqırap otırıp al. (Sh.A). Onı házir usı jerge alıp keliń.(T.Q). Kelesi piyshembige meniń menen Xiywaǵa júretuǵın bolsın.(T.Q.)

2.Tilek meyildiń I bettegi -ayıq/-eyik kóplik forması arqalı:

3.II bettegi buyrıq meyil shı/-shi, sańa/-seńe janapayları arqalı: Azıraq tınıshlan-shı, Batıray, shawqım salmay turshı (S.K.). Qosıbay hayalınıń sózin jaqtırmay: - Qoysańa, -dep jekirindi. -Há júwernemek, kelseń-á berman (K.S.).

4.Bayanlawıshı háreket atı feyiline kerek, tiyis, lazım t.b. bayanlawıshlıq sóz shaqabınıń dizbeklesiwinen dúziledi: Kim jer menen tillesemen dese, dáslep jerdiń suwın qandırıw kerek (S.S.). Jerlerdiń barlıǵı derlik tegisleniwi tiyis (Ó.X.).

5.Anıqlıq meyildiń I bet forması arqalı bildiriledi: - Qáne, kóp irkilmeyik.

-Basla onda, kettik (T.Q.). Endi men onıń júzin kórmeymen (K.S.).

Buyrıq gáplerdiń mánilik dúzilisi, bayanlawısh formasına hám intonatsiyasına qaray tómendegishe boladı:

1.Buyrıq gápler kóterińki intonatsiya menen aytılǵanda tıńlawshıǵa qaratılǵan keskin buyrıq mánisin ańlatadı: -Háy jasawıllar, tart qılıshtı! Tiyme atama, shıǵıń urıs maydanına! (K.S). Jeńis penen keliń! Támbisin beriń jawdıń!

(K.S.);

2.Ótinish-tilek mánisin bildiredi: Bunday jaǵdayda intonatsiya páseń aytıladı: Siz járdem beriń, aǵa. (K.S.). Mlaıńız kóp bolsın, jawıńız joq bolsın(S.K.);

3.Keńes beriw mánisin ańlatadı: Bala, kúnniń rayı buzıq, shıqpa kólge(K.S.);

4.Alǵıs aytıw mánisin bildiredi: Toy toylarǵa ulassın. Shańaraǵıń tolısıp, bala-shaǵań aman bolsın («Q.J»);

5.Táselle beriw mánisin ańlatadı: ǵam jeme, ǵayrat salıp isley, balam.

§18. Úndew gápler. Hár túrli emotsionallıq qatnaslardı bildiretuǵın gápler úndew gáp delinedi. Úndew gápler óziniń tiykarǵı mazmunına qosa, sóylewshiniń hár túrli tuyǵı - sezimlerin - quwanıw, tańlanıw, ókiniw, kúyiniw, qaharleniw, seskeniw, t.b. sıyaqlı kúshli emotsional mánilerdi ańlatadı. Mısalı: 1.–Pah, jer bolǵanıńa! (I.Q.). 2. –Kiyatır! - dep baqıradı ol úylerdiń aynasınıń aldına haplıǵıp juwırıp kelip. 3. -Dúkan - mashina kiyatır! (Sh.A.).

Bunda ekinshi gáptegi qara hárip penen jazılǵan úndew gáp. Úshinshi gáp jay xabardı bildiredi. Bulardaǵı ayırmashılıq, úndew gápte intonatsiya

32

kóterińki aytıladı da, jay xabar mánisindegi gáp anıq xabardı bildirip, jay intonatsiya menen aytıladı.

Úndew gáplerdiń paradigması tómendegi grammatikalıq qurallardıń qatnasında dúziledi:

1.Úndew gápler yapırmay, alaqay, pah, pay, úwh, t.b. tańlaq hám kúsheytiw janapaylarınıń qatnasınan dúziledi: Pa, dúnya-ay! Tuwıp ósken jer qanday qádirli (N.D.). Úwh júregim jańa jay taptı ǵoy! (Ј.S.).

2.Qanday, qansha, qansha ma, qaysı, sonday, bunsha, qalay-qalay, t.b. kúsheytiw mánili almasıqlardıń qatnası arqalı: Bul qanday ahwal! Aysanem bolsa Ǵodalaqtıń qanjıǵasında jılap ketti (S.X.). -Mınaǵan qara, ene, qanday ráhát baǵıshlaytuǵın jawın deyseń-á!

3.Sózlerdiń qaytalanıwı arqalı dúziledi: Kóz aydın, batır, kóz aydın! («A»). Toqtamaydı! Toqtamaydı! Bılayıraq turıń (Sh.A.).

4.Úndew gáptiń bayanlawıshı -sın/-sin formalı buyrıq meyilden dúziledi: Elińiz gúllene bersin! Hámme kúsh jetistirilgen zúráátti sepsitpey jıynap alıwǵa jumsalsın! («E.Q.»).

5.Geypara ellepsislik gápler kóterińki intonatsiya menen aytılıp, úndew gápti dúzedi: Hámme jıyın-terimge! («E.Q.»).

6.Bayanlawıshı ádettegi orın tártibinen ózgerip qurılǵan gápler bálent intonatsiyaǵa iye bolıp, úndew gáp dúziledi: Men súyemen Ózbekstandı! Ey, gózzalı biziń baxtiyar eldiń (I.Yu.).

Úndew gápler tómendegi mánilerdi bildiredi:

1.Quwanıw, tańlanıw mánilerin ańlatadı: Alaqay, Palman aǵam kiyatır! (N.D.). Kempir bolsa balanı erkeletip: -Yapırmay, bunıń kóziniń kórgishinay! - dep qoydı (Sh.A.).

2.Qutlıqlaw, alǵıs aytıw, xoshlasıw, sálemlesw mánilerin bildiredi: Taza qonısıńız qutlı bolsın! (G.I). Jasasın biziń elimizdiń nawqıran sportshıları! Assalawma áleykúm, harmańız! (K.S.).

3.Ókiniw, kúyiniw, ǵázepleniw mánilerin bildiredi: Pay, bilmegen ekenmen-aw (A.B.). Kórsetemen men saǵan! -dep jekirindi Orazgúl (Sh.A.);

4.Qıynalıw, qapa bolıw, jek kóriw, ayaw mánilerinde keledi: Pay, áttegenay, ekewi de qara jerdiń qırtısın aylandıratuǵın diyqan edi-aw (Sh.A.). Way, jániwarlar ash bolıp qalıptı-aw (N.D.).

5.Maqtaw, súysiniw mánilerin ańlatadı: Bunda bunsha sulıwlıq, shıray, bunsha sawlat, kelisken qáddi-qáwmet qalay payda bolǵan! Shabdar! At bolǵanına, janıwar! (Sh.A.). Tuwılǵan jerim, Qaraqalpaqstanım, seniń sulıw tábiyatıń sonday kórkem!.

6.Árman, tilek etiw, jalbarınıw, gijiniw, kemsitiw mánilerinde keledi: Ah, sadaǵań ketiyin, qudayım-aw (Sh.A.). Jasay ber keleshegi ullı Ózbekstan. («E.Q.»). Hásseniy, jigirma bes shaǵım usı kúnde kelse (K.S.).

Sorawlar

1. Gáp mazmunı boyınsha qanday túrlerge bólinedi? Olardı atap aytıń. 2. Xabar gáptiń ózine tán ózgesheligi tuwralı túsinik beriń, onıń intonaciyası qanday? 3. Soraw gáplerdiń anıqlamasın hám soraw gáplerdi

33

dúziwge qanday leksikalıq, grammatikalıq qurallardıń qatnasatuǵının aytıń?

4. Buyrıq gáplerdiń mánisin hám olardıń dúziliw paradigmasın atap kórsetiń. 5. Úndew gáplerdiń ózine tán ózgesheligi qanday? 6. Úndew gáplerdiń dúziliw paradigmasın hám mánilerin aytıń.

34

5) Qospalanǵan hám qospalanbaǵan jay gápler. Qospalanǵan jay gápler keńeytilgen hám keńeytilmegen jay gáplerdiń quramına feyil toplamlı, birgelkili aǵzalı, ayırımlanǵan aǵzalı, kiris aǵza hám qaratpa aǵzalı gápler kirip, mazmunı hám quramı jaǵınan qospalanadı. Qospalanbaǵan gáplerdiń quramı qospalanǵan gáplerdi dúziwshi sintaksislik kategoriyalardıń qatnasısız dúzilgen ádettegi jay gáplerden turadı.

Bul bóliniwler jay gáplerdiń hár bir túrine jeke-jeke toqtaǵanda sóz etiledi.

Sorawlar

1. Jay gáptiń ózine tán ózgesheligi qanday? 2. Jay gápler dúziliw ózgesheligi, quramı, gáp aǵzalarınıń qatnası hám t.b. belgilerine qaray qanday túrlerge bólinedi, atap kórsetiń? 3. Ne ushın eki bas aǵzalı hám bir bas aǵzalı bolıp bólinedi? 4. Keńeytilgen hám keńeytilmegen gáplerdiń birbirinen ózgesheligi qanday? 5. Jay gápler ne ushın tolıq hám tolıq emes gápler bolıp bólinedi, tolıq emes gáplerdiń ózine tán ózgesheliklerin aytıń?

I. Gáp aǵzaları

Tayanısh sózler: gáp aǵzaları, gáptiń bas aǵzaları, baslawısh, bayanlawısh, gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları, tolıqlawısh, tuwra tolıqlawısh, qıya tolıqlawısh, pısıqlawısh, pısıqlawıshtıń mánisine qaray túrleri, determinantlar, pısıqlawıshlıq determinant, obyektlik determinant, anıqlawısh, jupkerlesiwshi anıqlawısh, izafetlik anıqlawısh, ayqınlawısh, t.b.

§20. Gáp aǵzaları tuwralı túsinik. Gáptiń quramına kirgen sózler birbiri menen sintaksislik jaqtan baylanısıp, gáp aǵzalarınıń xızmetin atqaradı. Gáp aǵzalarınıń arasındaǵı baylanıs sóz formaları, kómekshi sózler, orın tártip, intonaciya hám t.b. grammatikalıq qurallar arqalı bildiriledi. Mısalı: 1. Báhárdiń kúnleri sharwalar bul jerlerden tawǵa qaray súriw-súriw padalardı aydap ótedi (Sh.A.). 2. Kún jıllı. 3. Ol sawınshı. Bul mısallarda gáp aǵzalarınıń baylanısıwında sóz formaları, kómekshi sóz, orın tártip hám intonaciya qatnasqan.

36

Dástúrli úyreniw boyınsha jay gápler bas hám ekinshi dárejeli aǵzalarǵa bólinedi. Gáptiń bas aǵzaları–baslawısh hám bayanlawısh gáptiń oraylıq aǵzası bolıp, gáptiń tiykarın dúzedi. Bas aǵzalardıń qatnası arqalı gáp predikativlikke iye boladı: Jıyın - terim baslandı. Eginler jıynalıp atır. Ónim kóp. Aspan ashıq. Mallar jaylawda. Bul gápler baslawısh hám bayanlawıshtıń qatnasınan dúzilip, mazmunı hám forması jaǵınan baylanısqan predikativlikti bildiredi.

Jay gápler tek bas aǵzalardan dúzilip qoymay, onıń quramına keńeyttiriwshi ekinshi dárejeli aǵzalar da qatnasadı. Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları anıqlawısh, tolıqlawısh hám pısıqlawısh bolıp úshke bólinedi. Olardıń bas aǵzalardan ózine tán ózgesheligi bas aǵzalarday gáptiń tiykarın quray almaydı, bas aǵzalarǵa ǵárezli solardıń biri menen baylanısıp mánilik qatnasqa túsedi. Tolıqlawısh hám pısıqlawıshlar, kóbinese feyilden bolǵan bayanlawısh penen, anıqlawısh atawısh sózlerden bolǵan bas aǵzalar hám ekinshi dárejeli aǵzalar menen baylanısıp, solardıń mánisin anıqlap, tolıqtırıp keledi: Atası bul portfeldi kóshpeli avtolavkadan satıp aldı. Egini orıp alınǵan jer tım-tırıs, sırdanday bolıp jatır.

Dógerekte heshkim kórinbeydi (Sh.A.). Bul gáplerdegi dıqqat etilgen ekinshi dárejeli aǵzalardıńhámmesi de bas aǵzalardı sıpatlap kelgen.

Sonday-aq, bulardan basqa gáp aǵzaları menen grammatikalıq baylanıspaǵan sózler de házir gáp aǵzası retinde úyrenilip kiyatır. Bular gáptiń tiykarǵı aǵzalarınday sintaksislik baylanısqa túspegen menen, gápke tikkeley qatnası bar, gáptiń ulıwmalıq mazmunı yaki onıń bir aǵzası menen mánilik jaqtan baylanısadı. Mısalı: Shınında, bul gawashanı suwǵarıwǵa eki adam kóplik etpeydi (Ó.X.). Ata, baǵmanlıqtı qaydan úyrendiń (N.D.).

Házirgi sintaksislik ilimde gáp aǵzaların jańa baǵdarda úyreniw kózqarasları orın aldı. Ásirese, bul baǵdar rus tiliniń sońǵı akademiyalıq grammatikalarınıń basılıp shıǵıwı menen ádewir jedellesti. Bul grammatikalarda gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń xızmetindegi sózformalar «sózdi keńeyttiriwshi» aǵza (yaǵnıy sóz dizbeginiń quramındaǵı aǵza) hám, gápti keńeyttiriwshi» aǵza

(determinant) dep ekigebólinedi.1

Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń joqarıdaǵı sıyaqlı jańasha úyreniliwi túrkiy tillerindegi izertlewler2 hám sabaqlıqlardan3 da orın aldı. Bul miynetlerde ekinshi dárejeli aǵza xızmetindegi sózler funktsionallıq jaqtan gáptegi bir aǵzanı keńeyttiriwshi ekinshi dárejeli aǵza hám (ádettegiden góre basqashalıraq funkciyada keletuǵın tolıqlawısh hám pısıqlawısh) – determinantlar dep

úyreniledi.4

37

Solay etip, sońǵı úyreniwlerde gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaların jańa baǵdarda úyreniw menen bir qatarda, olardıń dástúriy úyreniwleri de biykarlanbaydı.

Sorawlar

1. Gáp aǵzalarınıń anıqlaw belgileri qanday? Olar sintaksislik xızmeti boyınsha neshege bólinedi? 2. Qaysı aǵzalar bas aǵza, qaysı aǵzalar ekinshi dárejeli aǵzalardı bildiredi, olardıń ayırmashılıǵı qanday? 3. Gáptiń qaysı aǵzaları gáptiń tiykarın dúzedi? 4. Baslawısh qanday sóz shaqapları arqalı bildiriledi? Mısallar keltiriń. 5. Bayanlawıshtıń bildiriliw belgileri qanday? 6. Bayanlawısh bildiriliwine qaray neshege bólinetuǵının aytıń. Feyil bayanlawısh feyildiń qaysı meyili arqalı ónimli qollanıladı?

II. Gáptiń bas aǵzaları. Gáptiń bas aǵzaları - baslawısh hám bayanlawısh gáptiń tiykarın, onıń strukturalıq sxemasın dúzedi. Eki bas aǵzalı gáplerde baslawısh gáptiń kim ya ne haqqında bolǵanın bildiredi de, bayanlawısh baslawıshtıń is-háreketin yamasa basqa bir waqıya, hádiyselerdi bayanlaydı. Baslalawash grammatikalıq baylanısı jaǵınan basqa aǵzalarǵa ǵárezli bolmaydı. Bayanlawısh grammatikalıq baylanısı hám mánisi jaǵınan baslawıshqa ǵarezli bolıp keledi. Baslawısh qaysı bette, qaysı sanda kelse, bayanlawısh ta sol bette, sol sanda qollanıladı. Biraq, bulardıń arasındaǵı betsan formasındaǵı baylanıs III bette tolıq bolmaydı.

Eger gáp bayanlawıshı feyilden bolǵan bir bas aǵzalı bolıp dúzilse, baslawısh bayanlawısh arqalı belgili boladı. Bayanlawısh arqalı baslawıshtı ya baslawısh arqalı bayanlawıshtı tadıwǵa boladı.

Baslawısh penen bayanlawısh óz ara kelisiw jolı menen baylanısadı. Mısalı:

Ózim de seni keler dep kútip jatır edim. Bul saparıda aqlıǵıńdı ertip kelmediń be? -Kórip tursań ǵoy. Qara basım keldim (Sh.A.). Mısallarda gáptegi kórsetilmegen baslawıshlar bayanlawıshlarınıń bet forması arqalı belgili bolıp kelgen.

§21. Baslawısh. Gáptiń kim ya ne haqqında aytılǵanın, temasın bildiretuǵın bas aǵzaǵa baslawısh delinedi.

Baslawısh tómendegi belgilerge iye boladı: 1) Predmet hám predmetlik uǵım bildiretuǵın ataw formasındaǵı sóz arqalı bildiriledi; 2) is-hárekettiń iyesin bildirip, kim? ne? kimi? nesi? sorawlarına juwap beredi; 3) gápte bayanlawıshtan aldın aytıladı hám bayanlawıshtı ózine ǵárezli etip turadı; 4) bayanlawısh penen bette, sanda kelisip baylanısadı. Usı belgilerge iye bolǵan sózler baslawısh wazıypasında qollanıladı. Mısalı: Adam ilim menen joqarı kóteriledi (M.T). Egisliktiń ańqıǵan iyisi atızlıqtan kelip turdı (A.P.). Bul jas jigitlerdiń kewlin kóterdi (T.Q.).

38

Baslawısh, kóbinese atlıq, atlıq ornına qollanılatuǵın almasıq hám substantivlengen basqa da sóz shaqaplarınan boladı: Jaqsılar duslaspaǵa keledi, sheshenler aytıspaǵa keledi. Ónerli xor bolmaydı (Q.n.m.). Amanlıqtı ertip kelip ekewi atlandı (T.Q.). Qıymıldaǵan qır asar. Aytıwshı aqıl bolsa tıńlawshı dana bolar. Kóp qorqıtadı, tereń batıradı (naqıl). Jaqınlaǵan sayın gúrildi qattı esitildi (X.S.).

§22. Baslawıshtıń dúzilisine qaray túrleri. Baslawıshlar dúzilisne qaray jay, qospa hám keńeytilgen baslawısh sıyaqlı túrlerge bólinedi.

Jay baslawısh. Jay baslawıshtıń quramın dara sóz, birirkken qospa sóz hám iyelik sepligindegi atlıq penen ataw formasındaǵı kómekshi atawıshlardıń dizbegindegi sózler dúzedi: Baǵdagúl beshpentiniń qaltasınan bir jipek oramaldı suwırıp aldı (Q.D.). Adamlar túslikke shıqtı (K.S.). Toǵaydıń sheti joq, jıńǵıllar, quwraylar sıǵasıp tur (Ó.X.). Baǵtıń dógeregi diywal menen qorshalǵan (N.D.).

Qospa baslawısh. Qospa baslawıshtıń quramın birikpegen qospa sózler hám gáp gáp aǵzalarına bólinbeytuǵın eki yamasa birneshe sózlerdiń dizbegi dúzedi. Olar tómendegi dúzilistegi sózlerden boladı:

1.Birinshi komponenti iyelik sepliginiń jalǵawlı hám jalǵawsız formasında, ekinshi komponenti tartım jalǵawlı sózlerdiń dizbeginen boladı. Bunday jaǵdayda ekinshi komponenttegi sóz tolıq mánili bolıp keliwi tiyis. El aǵası aqmaq bolsa, elin jolawshı talaydı. Atalar sózi–aqıldıń kózi (Q.n.m.).

2.Adam atları yaki betlik almasıqları menen jıynaqlaw sanlıqlardıń tartımlanǵan túri dizbeklesip qospa baslawıshtı dúzedi: Sergey ekewimiz biyik rashtıń bası menen Sadulla aǵanıń qasına bardıq (N.D.). Bizler úshewimiz awıl xojalaǵında eginlerdiń jıyın-terimine qatnastıq.

3.Betlik almasıǵı yaki iyelik sepligindegi adam atına tartımlanǵan ózlik almasıǵınıń dizbeklesiwinen bolabı: Men ózim-aq onı shaqırıp keleyin (K.S).

Sadullanıń bir ózi eki jigittiń islegenin isleydi (N.D.).

4.Táriplew mánisindegi atawısh sózlerdiń dizbegi arqalı bildiriledi: Elmurat degen kisi burın usı elattıń jasullısı bolǵan (J.A.).

5.Anıqlawıshlıq qatnastaǵı turaqlı dizbekke aynalǵan sózler qospa baslawısh bolıp keledi: Keńesli el azbaydı, keń kiyim tozbaydı. Kóp jasaǵan bilmeydi, kópti kórgen biledi. Ǵarrı túye baqırawıq, ǵarrı qoraz shaqırawıq

(Q.n.m.).

6.Qospa kelbetlik hám qospa feyillerden boladı. Toǵaydan shıǵa bergen jerde aldımızdan torı atlı shıqtı (N.D.). Jaqsılıq etiw – opalı adamnıń isi (Sh.S.). Ot jaǵıw, kir juwıw Aysánemniń belgili isi boldı (N.D.).

Sonday-aq birneshe sózlerden dúzilgen menshikli qospa atlıqlar hám qospa sanlıqlar da qospa baslawıshtı dúzedi.

Keńeytilgen baslawısh. Keńeytilgen baslawısh kelbetlik feyil hám háreket atı feyilleriniń basqarıwındaǵı eki yamasa birneshe sózlerdiń dizbeginen dúziledi. Olar neshe sózden dúzilse de, sol kompleksin buzbastan bir aǵzanıń xızmetin atqaradı.

39

1.Ataw formasındaǵı kelbetlik feyil toplamları substantivlenip, keńeytilgen baslawısh xızmetin atqaradı. Bunday jaǵdayda kelbetlik feyil toplamları, kóbinese adam mánisin ańlatadı: Eki kemeniń basın uslaǵan suwǵa ketedi.

Bazarǵa bóz satqan aq iyttiń ergenin jaqtırmaydı (Q.n.m.). Bul balalardıń qaraqus asıraǵanı qustıń tilin biledi eken (Q.x.e.). Anamnıń qay qıyalda baraturǵanı maǵan belgisiz (Sh.S.).

2.Háreket atı feyilleri ózine qatnaslı sózlerdi basqarıp feyil toplamın dúzedi. Olar dúzilisi jaǵınan óziniń logikalıq subyektine yamasa ekinshi dárejeli aǵzalarına iye boladı. Sol ózine qatnaslı sózler menen birge bir sintaksislik xızmet - keńeytilgen baslawısh xızmetin atqaradı: Jerdi súdigarlaw topıraqtıń qurılısın jaqsılaydı («E.Q.»). Tań atpay jumısqa shıǵıp ketiw onıń súyegine sińgen ádet (Q.D.). Eki aydan beri suwdıń kesilip qalǵanlıǵı hámmeden de burın usı ǵarrıǵa qattı battı (J.S.).

Jańa boldı aq úyime jarasıq,

Súyinshi soramaq bizge minásip. («Qoblan»).

§23. Bayanlawısh. Baslawıshtıń is-háreketin, kim, ne haqqında ekenligin, jańalıq xabarın bildiertuǵın bas aǵzaǵa bayanlawısh delinedi.

Bayanlawısh tómendegi belgilerge iye boladı: 1) bayanlawısh gáptiń tiykarın dúzetuǵın eń áhmiyetli bas aǵza; 2) baslawıshtıń kim, ne haqqında ekenligin, haljaǵdayın, jańalıǵın xabarlaydı; 3) kóbinese betlik qosımtalı qollanılıp, baslawısh penen bette, sanda kelisip baylanısadı; 4) orın tártibi jaǵınan baslawıshtıń keyninde keledi; 5) kóbinese betlik formalı anıqlıq meyil, atlıq, kelbetlik hám t.b. sóz shaqapları arqalı bildiriledi.

Gáptiń dúziliwi ushın bas aǵzalardıń ekewi de qatnasıwı tiyis, biraq predikativlik belgige iye bas aǵza bolǵanı ushın bayanlawısh ayrıqsha áhmiyetke iye. Ol feyil bir bas aǵzalı gáplerde qollanılmaǵan, túsirilip qaldırılǵan baslawıshtıń ornın tolıqtıradı. Bunday jaǵdayda bayanlawıshtıń betlik forması arqalı baslawısh belgili bolıp turadı: Kelgen jumısımdı ayttım. Jańa qonısqa kóshtik. Jol boyı basqa gáp aytpadı (S.S.). Ǵawashanı kóp tárbiyalasań ónimdi de kóp alasań (Ó.X.).

Bayanlawıshlar qanday sóz shaqapları arqalı bildirilewine qaray, feyil bayanlawısh hám atawısh bolıp ekige bólinedi:

Bayanlawısh dúzilisi boyınsha jay (dara) sózler arqalıda, eki yamasa birneshe sózlerdiń dizbeginen de dúziledi. Usı sıyaqlı dúziliw ózgesheligine qaray, jay bayanlawısh, qospa bayanlawısh hám keńeytilgen bayanlawısh bolıpbólinedi.

§24. Feyil bayanlawısh. Bayanlawısh xızmetinde, tiykarınan, feyiller, sonıń ishinde feyildiń anıqlıq meyil formaları keń qollanıldı. Feyiller bayanlawısh xızmetinde kelgende, dara feyil, qospa feyil hám siyrek jaǵdayda háreket atı feyiliniń basqarıwındaǵı sóz dizbegi formasında dúziledi. Usı sıyaqlı dúzilislik ózgesheliklerine qaray, jay feyil bayanlawısh, qospa feyil bayanlawısh hám keńeytilgen feyil túrlerine bólinedi.

40