XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı

áóǵ

Shaxiy, Kamal Xodjandiy usaǵan belgili shayırlardıń ǵázzellerine de naziralar jazǵan.á

XIX ásir qaraqalpaq poeziyasında nazira janrınıń ayırım qásiyetlerin óz shıǵarmalarında paydalanǵan Ájiniyaz Qosıbay ulı dep ayta alamız. Onıń ullı Maqtımqulınıń shayırlıq jolına eliklep jazǵan kóp ǵana qosıqları belgili. Máselen, ol

Maqtımqulınıń «Megzer», «Bolmasa», «Ayrılsa», «Ne bilsin»,

«Jaqsı», «Bolurmı» degen redifli shıǵarmalarınıń jolı menen rediflerin, kópshilik bántlerin, qatarların, ideyalıq-tematikalıq mazmunın saqlaǵan halda qosıqlar jazdı. Maqtımqulı menen

Ájiniyazdıń uqsas qosıqlarınan bir-eki mısal keltirsek, pikirimiz jáne de ayqınlasadı.

Adam bolıp adam qádirin bilmegen, Onnan kóre otlap júrgen mal jaqsı, Sóylegende sóz mánisin bilmegen, Aqılsızdan zibanı joq lal jaqsı.

Bir biyopa yarǵa kúlip baqqannan, Shiyrin jandı ıshqı otında jaqqannan,

Jat ellerde músápirlik shekkennen,

Ursa, sókse, qorlasa da el jaqsı.ǵ

Maqtımqulı «El jaqsı».

Adam ulı adam qádirin bilmese, Onnan dúzde otlap júrgen mal jaqsı. Aytqan sózdiń maǵanasın bilmese, Ol adamnan tilsiz ósken lal jaqsı. Kisiniń yarına kúlip baqqannan, Shıbın janın ıshqı otına jaqqannan,

Óz boyına túrli nasaq taqqannan,

Óz yarıńnıń tárbiyasın ber jaqsı.q

Ájiniyaz. «Jaqsı».

á Istoriya uzbekskoy literaturı. Tom I. Tashkent, 1987, s. 261.

ǵ Biz bul jerde Ájiniyazdıń qosıqların Maqtımqulınıń qaraqalpaqsha tekstleri menen atayı salıstırıp otırmız. Sebebi awdarmashı I.Yusupov Maqtımqulınıń qaraqalpaqlar hám ózbekler arasında keń tarqalǵan qosıqların saylap alıp awdarǵan. - Q.J.

q Ájiniyaz. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1975, 122-bet.

áóq

Ájiniyazdıń basqa qosıqların da Maqtımqulı qosıqları menen tap usı baǵdarda salıstıra beriwge boladı. Olarda uqsaslıqlar menen birge ayırmashılıqlardı da bayqawǵa boladı.

Kel-ha kewlim, bir násiyxat aytayın,

Jan demeklik penen janan bolar ma.

Ornın tawıp sózin sóyley bilmegen, Ziban bergen menen insan bolar ma.

Inabatı artıp, orın tutpaǵan, Gáwhar tanıp, bazarında satpaǵan,

At minip, berimde beglik etpegen,

El qádirin bilmegen sultan bolar ma.á

Maqtımqulı. «Bolar ma».

Wáliy kúńlim, hár jaylarda dolanma,

Hár jay demak bilán imkan bolurmı?

Sózlágándá sózniń parqın bilmágen,

Adam demak bilán insan bolurmı?

Allam bersin bendesiniń muradın,

Qraman qatibiń yazarlar xatın,

Bársheni yaratqan qádir qudadın,

Inayat bolmasa, sultan bolurmı?ǵ

ásirlerdegi Orta Aziya da baspa sóz isiniń joqlıǵınan, kitaptan nusqa kóshiriw isiniń bosańlıǵınan, usınıń saldarınan shayırlardıń shıǵarmalarınıń ayırımları ekinshi birewleriniń atına ótip

baǵlanıshlarınıń tarixından. Ashgabat, «Ílım», 1967, 104-s; Kurambaev K. Vzaimnoe obogashe -

áóń

Biraq bul keltirilgen pikirlerden basqa da kózqaraslar bar.

Mısalı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı I.Yusupov «Dala Orfeyi» degen maqalasında Ájiniyazdıń Shıǵıs poeziyasındaǵı bir birinen úlgi alıw, belgili bir úlgide qosıq jazıw dástúrine ámel qılǵanın, sonlıqtan Maqtımqulı, Kemiyne, Ájiniyaz usaǵan ullı shayırlardıń kóplegen qosıqlarınıń motivles, temalas, redifles bolıp aralasıp júrgenin aytadı. Sonıń menen birge I.Yusupovtıń pikiri boyınsha Ájiniyaz «Maqtımqulınıń ayırım qosıqlarınıń úlgisin paydalanıw arqalı sheber usta pishken úlgi negizinde óziniń túp nusqası kúshli qosıqların dóretken. Máselen, Ájiniyaz Maqtımqulınıń «Bolmasa» redifli qosıǵınıń úlgisinde

de jazdı, onda mınaday qatarlardı oqıymız:

Dúnyada Ziywardek dártli kishi yoq,

Biydártlerdiń anıń bilán ishi yoq, Jalǵanshıda zárre kóńil xoshı yoq, Yarı úlpet biradarı bolmasa.

Mine, qosıq qaraqalpaq shayırınıń óz sózi menen toqılıp, óz dárti menen suwǵarılǵanı kórinip tur. Sonlıqtan Maqtımqulınıń úlgisi menen jazılǵan bunday qosıqların Ájiniyazdıń óz shıǵarması sıpatında qarawımız lazım″.á

Ádebiyatshı A.Murtazaev Maqtımqulı menen Ájiniyazdıń bir temadaǵı, bir redifli, ideyaları uqsas shıǵarmaların tallay otırıp,

sońǵı shayır awdarmashı emes, al nazira janrına ámel qılıp jazǵan

degen juwmaqqa keledi. ″...Ájiniyazdıń usı kúnge shekem baspadan shıqqan toplamlarınan orın alıp kiyatırǵan «Bolmasa», «Ne bilsin», «Megzer», «Jaqsı» sıyaqlı shıǵarmaları da shayır tárepinen «nazira» priemında (usılında) dóretilgen. Sebebi, olardıń geypara shuwmaqları yaki ayırım qatarları Maqtımqulıǵa saykes kelgen menen, al qalǵan kupletleri hám qatarlardıń Ájiniyazǵa tiyisli ekenligine gúman tuwmaydı».ǵ

Joqarıda keltirilgen avtorlardıń pikirleriniń hár birinde

áóó

poeziyasınıń anaw yaki mınaw táreplerin durıs ashadı. Degen menen

Ájiniyaz Maqtımqulı poeziyasınıń shın mánisindegi awdarmashısı

«Megzer» qosıqlarında kópshilik qatarlar Maqtımqulınıń usınday redifli qosıqlarındaǵı qatarlar menen tolıq saykes keledi, al ayırım bántler, qatarlar Maqtımqulı baspalarında ushıraspaydı derlik, olar pútkilley original, yaǵnıy Ájiniyaz tárepinen qosılǵan. Bul jaǵdaydı xalıq shayırı I.Yusupov biz joqarıda keltirgen maqalasında durıs kórsetken, sonday-aq biz joqarıda keltirgen mısallardan da bayqawǵa boladı.

Eki shayırdıń uqsas qosıqların salıstırıwlar hám olar haqqında pikirlerdi tallawlar mınaday kózqaraslarǵa alıp keledi.

Ájiniyaz óziniń naziraǵa keyip bergen qosıqlarında nazira janrınıń qaǵıydaların tolıq saqlawdı niyet e tpegen bolıwı múmkin. Sebebi, onıń baslı maqseti nazira janrın barlıq tártipleri menen qaraqalpaq poeziyasına kirgiziw e mes, al

Maqtımqulınıń hikmetli sózlerin óziniń publikasına túsinikli etip jetkeriw. Usı kóz qarastan kelip shıqqanda ol ózi tańlap alǵan tekstlerge e rkin qatnas jasawı, yaǵnıy ayırım orınlardı ózgertpey

yamasa ózgerislerge ushıratıp qaraqalpaqshalawı tábiyiy nárse. Onıń ústine

Maqtımqulı qosıqları qaraqalpaqshaǵa tek ǵana Turkmen tilinen awdarılǵan dep esaplaw bul bir jaqlama túsinik. Maqtımqulı qosıqlarınıń Ájiniyazdaǵı kórinislerine, sonday-aq qaraqalpaq baqsıları aytatuǵın folklorlıq úlgilerine dıqqat bersek, awdarmaǵa tiykar etip

Maqtımqulı qosıqlarınıń túrkmen tilindegi tekstleri emes, al Xorezm ózbekleri tilindegi tekstleri alınǵanın kóremiz. Sebebi, Maqtımqulı qosıqlarınıń qaraqalpaqsha awdarmalarında Xorezm ózbekleri tiliniń leksikalıq hám fonetikalıq elementleri kóplep ushırsadı. Bul tábiyiy nárse. Sebebi, Xiywa xanlıǵı

aymaǵında, ásirese onıń ózbekler jasaytuǵın bóleklerinde

Maqtımqulı kóbirek ózbek tilinde málim bolǵan. Demek, qaraqalpaq

áóú

shayırları hám baqsıları Maqtımqulını qaraqalpaqshalaǵanda

ózlerine kóbirek túsinikli hám jaqın ózbek tilindegi tekstlerdi tiykar etip alǵan.

Joqarıda táriyplep ótilgen geypara ádebiy qubılıslar: házirgi zamanda awdarma dep júrgen shıǵarmalardıń túp nusqaǵa tolıq saykes kelmewi, burınnan kiyatırǵan geypara kitabıy janrlardıń, mısalı, ǵázzellerdiń, muxammeslerdiń, rubayılardıń belgileriniń, qosıq qurılısı elementleriniń (mısalı, aruz ólsheminiń) qaraqalpaq shayırları qosıqlarında tolıq saqlanbawı-tábiyiy jaǵdaylar. Sebebi, olar jazba ádebiyattıń awızeki ádebiyattan kútá uzaqlap kete almay atırǵan dáwirine tán qubılıslar, yaǵnıy ádebiy dástúrlerdiń qáliplesiw waqtına tán qubılıslar. Sonlıqtan Ájiniyazdıń Maqtımqulı jolına jazǵan qosıqlarına házirgi zaman ádebiyatı awdarma janrınıń qatań talapların qoyıp, olardı úzil-kesil awdarma janrına jatqarıw yamasa nazira janrınıń qatań qaǵıydalarına tartıp úzil-kesil nazira janrına jatqarıw joqarıda

kórip ótkenimizdey bir qatar shataslıqlarǵa, aljasıqlarǵa alıp keledi.

Ájiniyazdıń Maqtımqulıǵa eliklep jazǵan qosıqlarında, joqarıda eskertkenimizdey, naziranıń qádeleri kózde tutılmaǵan bolıwı kerek, al baslı maqset Maqtımqulınıń qosıq penen jazılǵan aqıl-násiyat sózlerin qaraqalpaqlarǵa túsinikli etip jetkeriwden ibarat bolsa kerek. Sonlıqtan Ájiniyazdıń Maqtımqulı jolına jazǵan qosıqlarınan túp nusqanıń putinligin izlewdiń yamasa olarǵa kitabıy nazira janrınıń qatań qaǵıydaların zorlap tanıwdıń zárurligi joq.

Yumor-satiralıq qosıqlar

Kórkem - estetikalıq oy-pikirdiń uzaq ásirler rawajlanıwınıń

barısında kórkem óner salasında, sonıń ishinde kórkem ádebiyatta

Belinskiydiń, Chernıshevskiydiń hám basqa da kórnekli alımlardıń

áów

bul kórkem qubılıs haqqında aytqan pikirlerin jıynaqlap, zaman talaplarına hám túsiniklerine ılayıq anıqlamalar beredi.á

Biraq bul jerde atlap ótiwge bolmaytuǵın bir másele bar. Satira

hám yumor ádebiy janr ma yamasa shıǵarmanıń qanday da bir basqa

qásiyeti me? Dúnya iliminde Gegel hám Belinskiyden baslap G.N.Pospelovqa deyin satira hám yumor kórkem shıǵarmadaǵı pafos dep belgilenedi. G.N.Pospelovtıń anıqlaması boyınsha pafos jazıwshınıń ózi súwretlep yamasa jırlap otırǵan jámiyetliktariyxıy turmısqa, yaǵnıy sırtqı ortalıqqa ideyalıq-emoсionallıq qatnası, bahası bolıp e saplanadı.ǵ Kórkem shıǵarmada qaharmanlıq, tragediyalıq, sentimentallıq, dramatikalıq, romantikalıq pafoslar

bolıwı múmkin. Satira hám yumor da haslında shıǵarmanıń pafosı,

á Timofeev L.I. Osnovı teorii literaturı. Izdanie 4, ispravlennoe, Moskva, «Prosveshenie»,

1971, s.397-405; Pospelov G.N. Teoriya literaturı. Moskva, «Vısshaya shkola», 1978, s.220-230; Pospelov G.N. Problemı istoricheskogo razvitiya literaturı. Moskva, 1972, s. 128-148;

Enciklopedicheskiy slovar yunogo literaturoveda. Moskva, «Pedagogika», 1988, s.287-289, 400-402; Xotamov N., Sarimsaqov B. Adabietshunoslik terminlarining ruscha-wzbekcha izohli luǵati.

Toshkent, «Uqituvchi», 1979, 273-274, 361-betler; Umarov E., Pal I. Estetika. Tashkent, «Uqituvchi», 1990, s. 109-113; Jamol Kamol. Lirik sheúriyat. Tokshent, «FAN», 1986, 59-bet hám basqalar.

ǵ Pospelov N.G. Teoriya literaturı. Moskva, «Prosvyashenie», 1978, s.188.

áóh

yaǵnıy turmıstı satiralıq, yumorlıq keyipte súwretlew bolıp tabıladı. Satira hám yumor lirika (qosıq) janrında da kóp qollanıladı. Sonlıqtan ámeliy kórkem dóretiwshiliktiń barısında shayırlar satiralıq mazmundaǵı qosıqlardı «satiralıq pafos» dep

ilimiy-teoriyalıq atamasın qollanbaydı, ol «satiralıq qosıq» dep yamasa qosıqtıń atamasına qosımsha jay ǵana «satira» dep atama

esaplaspawǵa bolmaydı. V.G.Belinskiydiń ózi de Gegeldiń izinen júrip «shıǵarmanıń pafosı» degen termindi qollana otırıp, lirikanıń ishinde onıń satiralıq, yumorlıq túrleri de bolatuǵının moyınlaydı. Mısalı, ol óziniń belgili «Poeziyanıń túrlerge bóliniwi» degen maqalasında lirika janrınıń ulıwma qásiyetlerin sıpatlap, onıń qosıqlar (pesni), sonetler, kanсonalar, elegiyalar,

Kritik lirikalıq satiranı bılay sıpatlaydı: «Xat qosıqlar»

(poslaniya) menen satiralarda, demek, satiralıq qosıqlarda sezimlerden góre shayırdıń oy-pikiri, kóz qarasları basımıraq keledi. Sonlıqtan bunday túrlerdegi qosıqlar kólemi boyınsha qádimgi qosıqlardan (pesni) hám pinhanı lirikadan (sobstvenno lirika) ullıraq bolıwı múmkin. Degen menen hám xat-qosıqta hám satirada shayır óziniń súwretlep atırǵan zatına (predmetine) kewil

á Belinskiy V.G. Statya i reсenziya. 1841-1845. Tom II. Moskva, GIXL, 1948, s. 48. ǵ Belinskiy V.G. Statya i reсenziya. 1841-1845. Tom II. Moskva, GIXL, 1948, s. 49.

áó9

shayırlardıń satirasına keń túrde toqtap ótken. Satiralıq shıǵarmalar qaraqalpaq klassikalıq poeziyasınıń úlken bir bólegin quraytuǵının ol Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh shıǵarmaların keń tallaw arqalı kórsetip beredi.ǵ

á Pospelov G.N. Problemı istoricheskogo razvitiya literaturı. Moskva, 1972, s.344; Teoriya literturı. s. 249, 274.

ǵ Paxratdinov Yu. Qaraqalpaq satirası. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1992.

áú0

daǵı kúshli yumor, ashshı mısqıllaw (ironiya), grotesk, sarkazm, giperbola usaǵan súwretlew quralları Kúnxoja, Berdaq, Ájiniyaz,

Ótesh qosıqlarında turaqlı qollanıladı. Olardıń satiralıq hám

yumorlıq qosıqlarınıń tili ótkir, belgili bir nıshanaǵa baǵdarlanǵan, áshkaralawshı bolıp keledi. Bunıń baslı sebebi usı

shayırlardı tárbiyalaǵan xalıqtıń xarakterinde házil-dálkekti

(yumordı), kemshilikti bet-júzine qaramay ashıp aytıw qásiyetiniń

basım orın tutatuǵınınan dep bilse boladı.

jámiyettegi geypara qubılıslardıń, waqıyalardıń, adamlardıń, olardıń is-háreketleriniń, júris-turıslarınıń ulıwma adamgershilik ólshemlerge, jámiyetlik tártiplerge durıs kelmewi, olardıń

unamsız, hátteki jerkenishli, túńiliw sezimlerin oyatıw bolıp esaplanadı. Mısalı, Berdaqtıń «Sıqmar e ken» qosıǵında ayırım mal-dáwletli kisilerdiń insanıylıq joldan sheginip, unamsız is-

háreketler e tkeni áshkaralanadı. Qaraqalpaq xalıq dástúrlerinde mallı adamnıń toy beriwi, shaqırılǵan qonaqlardıń kewlin xoshlap sıylawı azamatlıq qásiyetler dep e saplanǵan. Joqarıdaǵı qosıqta mallı adamnıń toyı súwretlenedi. Biraq ol hámme qonaqlarǵa teń qaramay bay-hámeldarlardı bólek kútedi:

Qonaqlarǵa tigildi úy,

Qoydı jedi atalıq, biy.

Al, qara puxara qonaqlardı húrmet e tpey, olardıń namısın ayaq astı etedi.

On bes ara tabaq tarttı,