XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı
.pdf
áǵǵ
turǵan.á Al qaraqalpaqlardıń bilimlendiriw tariyxı menen shuǵıllanıp júrgen tariyxshılardıń arxivlik hújjetlerge súyenip keltirgen maǵlıwmatlarında 1895-jılǵa Túrkstan guberniyasınıń Ámiwdárya bóliminde (demek, Ámiwdárya jaǵalıǵında) irili-kishili 60 qa jaqın medreseler islep turǵanı aytıladı.ǵ Olardıń ishinde
Shımbay aymaǵındaǵı Qaraqum iyshan, Ayımbet iyshan, Xalqabadtaǵı
Qum ózek iyshan (Iyshan qala), Qońırattaǵı Asamatdin iyshan
medreseleri talıp-ilim mollaları, kámil piyirler dárejesine erisken múrshiydler (iyshanları), haq jolına basın tikken múriydleri (suwpıları) menen dańqı shıqqan diniy hám bilim orayları boldı. Ziywar shayırdıń:
Begler táriyp etsem qalpaq yurtını,
Xup ájep tamasha elleri bardur.
Arif bolıp haq yolına erishken,
Múrshidu mukammal pirleri bardur.q -
dep maqtanısh penen jazılǵan qatarları asıra siltewshilik e mes, al qaraqalpaqlar arasında ilim-bilimniń abırayın, onıń dárejesin anıq kórsetedi. Ájiniyaz dóretiwshiliginde islam dini aqıydalarına, shariat tártiplerine súyengeni, islam filosofiyasın metodo-
logiyalıq tiykar e tip alǵanı dawsız. Sonıń ishinde tasawwıf
(suwfiylik) iliminiń baslı ideyaların óziniń shıǵarmalarına arqaw etip alǵanı anıq. Ol óz shıǵarmalarında shariat tártiplerin, musılmanshılıqtıń parızların, ulıwma insaniylıq, hújdan, arnamıs, ruwxıy páklik máselelerine tıǵız baylanıstırıp sáwlelendiredi. Bul onıń filosofiyalıq, didaktikalıq qosıqların-
á Álewov Ó. Qraqalpaqstanda tálim-tárbiyalıq oylardıń qáliplesiwi hám rawaj-lanıwı. Nókis,
«Bilim», 1993, 293-bet.
ǵ Qarlıbaev M. Qaraqalpaqstandaǵı meshit-medreseler. |
«Erkin Qaraqalpaqstan», 23-yanvar, 1996- |
jıl. |
|
q Ájiniyaz. Nókis, 1975, 60-bet. |
|
áǵq
da keń sáwlelengen. Sonıń menen birge Ájiniyaz óz lirikasında pák hújdanlı, iymanǵa bay Hám,l ,…»=… ,de «/… baslı orınǵa qoyadı.
Kámil insan dárejesine tek ǵana sadıq muhabbat jolı menen e risiw múmkin, yaǵnıy páklikke, hadallıqqa, sadıqlıqqa, ruwxıy baylıqqa umtılıw ǵana adamdı jetilistiredi, ruwxıy mánzilge (haq diydarına) jaqınlastıradı. Biraq, bul joldıń óz aldına azapları, qıyın-
shılıqları bar. Haq jolın tańlaǵan insan ómir boyı ashıq bolıp
ótiwi kerek. Shın ashıqlıq, sadıq muhabbat adamnıń kewlin tazartadı, hár qıylı pás qılıqlar menen qásiyetlerden qutqaradı, ruwxın kóterip, kúshli, shıdamlı e tedi, Allataalaǵa beyim e tedi.
Demek, =sh/ql/q - =d=m…/ń !qw./L !=w=›l=…/w/…/ń |
K,! ›Ól/. Mine, |
|||
usı ideyalardı beriw ushın Ájiniyaz ıshqı - muhabbat temasın tańlap |
||||
aladı, onı puqta hám tereń iyelep, óz aldına ádebiy janr dárejesine |
||||
jetkeredi, pútin bir konсepсiyaǵa aylandıradı. |
|
|
||
Ziywar |
shayırdıń «Áy názálimler», «Gózzallar», |
«Bir janan», |
||
«Bir páriy», «Sáwdigim» qosıqları XIX ásirdegi |
qaraqalpaq |
|||
poeziyasında |
pinhanı lirikanıń |
(intim |
lirikanıń) |
ájayıp |
úlgileri bolıp |
e saplanadı. Pinhanı |
lirikanıń |
tártipleri dúnya |
|
ádebiyatı boyınsha birdey. Onda lirikalıq qaharmannıń júrek tórinde jatırǵan názik sezimleri kórinedi, ol óz júregi menen ózi sóylesedi, óziniń ruwxıy keshirmelerin, dártlerin, halatların bayan etedi. Sonıń ushın da dúnya shayırları ıshqı-muhabbat sezimlerin
jırlaǵanda pinhanı (intim) lirikaǵa júginedi, onıń |
janrlıq |
||
múmkinshiliklerin iske saladı. |
|
|
|
Ájiniyazdıń joqarıda atalǵan qosıqlarında ashıqlıq sawdası |
|||
jırlanadı, |
yar dártine muptala bolǵan, yar |
jolına |
qádem qoyǵan |
insannıń lirikalıq obrazı jaratıladı, yarǵa ıntıq bolǵan ashıq |
|||
júregindegi dártli sezimler joqarı kórkemlik penen beriledi hám |
|||
oqıwshı |
júregin biyıqtıyar jawlap aladı. |
Biraq |
Ájiniyazdıń |
áǵń
ashıqlıq lirikasın tek dúnyawiy obrazlar shegerasında talqıyın etiw jetkiliksiz e keni joqarıda aytıldı. Házirgi zaman ádebiy talǵamı menen tárbiyalanǵan bizler Ájiniyazdıń muhabbat lirikasın
tek xatqa |
túsken |
halında túsinip keldik. Bizler onıń |
|||
qosıqlarındaǵı |
ayırım |
járdemshi |
syujetlerge |
súyenip |
hám |
lirikalıq qaharmannıń |
yar jolına |
bas qoyǵan |
jaǵdayına |
qarap |
|
shayır rastan da bir sulıw qızǵa essiz ashıq bolǵan, onı uzaq jıllar izlegen, barǵan jerlerinde sorastırıp júrgen dep túsinip keldik.
Mısalı shayırdıń «Shıqtı jan″ redifli muxammesinde (besliginde) súyiklisin izlep dúnyanı gezgen lirikalıq qaharmannıń obrazı kórinedi. Usınday shıǵarmalarǵa qarap Ájiniyaz alatuǵın qızın
joyıtıp, onı qazaq, orıs, noǵay (tatar), e stek (bashqurt) e lleri arasına barıp ta izlegen degen natuwrı pikir qáliplesken.á
Ájiniyazdıń qazaq arasına qayta-qayta barıwınıń qız izlewden
góre salmaqlıraq sebepleri bar. Olar Orta Aziyadaǵı tariyxıy jaǵdaylar menen baylanıslı. XIX ásirdiń ortalarında e ki úlken imperiya Ullıbritaniya hám Rossiya dúnyanıń ekonomikalıq rawajlanıwdan artta qalǵan e llerin óz ara bólisip alıw, e ń bolmasa olarǵa tásir jasaw siyasatın júrgizip jiberdi. Rossiyanıń jeńiliwi
menen tamamlanǵan úlken Qırım urısı (1853-1856) usı tiykarda kelip shıqtı. Orta Aziya regionı, mine, usı e ki imperiyanıń koloniyallıq ishteyin óziniń shiyki zatqa bay resursları menen mudamı qozdırıp júr edi. Eki imperiya da ózleriniń Orta Aziyadaǵı timiskeleniwlerin baslap jiberdi. Bul jaǵdaydı tariyx ilimi tómendegishe dálilleydi: «XIX ásirdiń ortalarında Xiywanıń Túrkiya menen, ol arqalı Angliya menen baylanısı Qırım urısı waqtında
kúsheydi. Angliya hákimleriniń |
qollap-quwatlawı jaǵdayında Orta |
|||
|
|
«Qaraqalpaqstan», 1988, 22-24-betler; Mámbetov K. |
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
á Murtazaev A. Shayırdıń muhabbatı. Nókis, |
||||
Ájiniyaz. Nókis, «Bilim», 1994, 22-23-betler. |
|
|||
áǵó
Aziya |
xanlıqlarına |
jergilikli |
basqarıwshılardıń |
britan |
||
ekspansionistleriniń |
mátibiyliginde Túrkiya |
sultanı |
menen |
|
||
baylanısın jaqsılaw ushın Túrkiya e lshileri jiberildi. Orta Aziya |
|
|||||
xanlıqları da óz e lshilerin Túrkiyaǵa jiberdi. 1853-1854-jılları |
|
|||||
Muxammed Ámin xan (Xiywa xanı-Q.J.) óz wákillerin bir neshe ret |
|
|||||
Konstantinopolǵa jiberdi. |
|
|
|
|
||
|
Usı jılları Xiywa xanı |
anglichanlardıń |
hám túrklerdiń |
|
||
kórsetpesi boyınsha qazaq dalasına óz agentleri-mollalar |
arqalı |
|
||||
orıslarǵa qarsı agitaсiyanı aktivlestiredi».á Faktlardan kórinip |
|
|||||
turǵanınday Xiywa musılman Túrkiya arqalı Angliyaǵa beyimirek |
|
|||||
bolǵan. Sonlıqtan ol orıs tásirinen saqlanıwǵa kóbirek háreket |
|
|||||
etken. |
Sonıń ushın |
qońsılas |
e llerde, atap |
aytqanda |
qazaqlar |
|
arasında orıslarǵa qarsı keyiplerdi tarqatıw ushın din-islamdı
úgitlew sıltawı menen xan medresesinde hám basqa medreselerde
oqıǵan talıp-ilim kóplegen mollalardı, sonıń ishinde qaraqalpaq mollaların Xiywa xanı qazaq arasına turaqlı túrde jiberip turdı.H
Usı mollalardıń arasında xan medresesin pitkergen qánige sıpatında Ájiniyaz da bolǵan. Bul tuwralı onıń «Shıqtı jan»,
«Salam degeyseń», «Eldi kórer kún bar ma eken?», «Molla Erime», «Qal imdi», ««am ema», hám t.b. qosıqları gúwalıq beredi. Demek, Ájiniyaz qazaq dalasına qız qıdırıp e mes, al pútkilley basqa maqsetler menen barǵan.
Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń saǵasında turǵan, kóp faktlardı biletuǵın kórnekli alım N.Dáwqaraev Ájiniyazdıń jat
á Qaraqalpaqstan ASSR tariyxı. Áyyemgi zamannan biziń kúnlerimizge deyin. Nókis,
«Qaraqalpaqstan», 1989, 114-bet.
H Xiywa xanı baslaǵan bul siyasıy mapaz sońınan XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń bas gezlerinde óziniń haqıyqıy maqsetin joǵaltıp, qaraqalpaq mollaları ushın ǵárejet tabıw, kún kóris deregine aylanadı hám kóplegen mollalar bul talaptı kásip e tip, qazaq awıllarında aylap, jıllap molla turadı, ózleriniń bul xızmetleri ushın olar aqshalay, zatlay haqı aladı.-Q.J.
áǵú
ellerge barıp qız izlegeni tuwralı úzil-kesil pikir aytpaydı, ol shayırdıń «Shıqtı jan» qosıǵın qız izlew menen baylanıstırmaydı. Atalǵan qosıqtı N.Dáwqaraev shayır Ájiniyaz kóp el-xalıqtı aralaǵan, kóp jerlerdi kórgen, sayaxatshı bolǵan degen mániste túsindiredi.á
Olay bolsa, Ziywar shayırdıń «Shıqtı jan» hám onnan basqa da yar sawdası menen baylanıslı bolǵan biraz shıǵarmaların qız izlew yaki tiri ǵayıp bolıp ketken qalıńlıǵın izlew motivi tiykarında
emes, al pútkilley basqasha talqıyın e tiw kerek. Olardı ulıwma
Orta ásirlik musılman ádebiyatı ruwxı, onıń ideyalıq, janrlıq ózgeshelikleri, dástúrleri tiykarında talqıyın e tiw talap etiledi.
Ájiniyaz usı musılman ádebiyatınıń suwfiylik (tasawwıf) aǵımınıń ideyalıq, kórkemlik sırların, onıń kóp sanlı ádebiy-filosofiyalıq terminlerin tereń iyelegen shayır. Ájiniyaz óziniń kóp ǵana qosıqların, sonıń ishinde «Shıqtı jan» qosıǵın suwfiylik
ádebiyattıń tártipleri boyınsha jazǵan.
Suwfiylik poeziyanıń keń tarqalǵan qásiyetleriniń biri mınadan ibarat: shıǵarmanıń sırt kórinisine, syujetlik jelisine qarap ápiwayı logika (jón túsinik) penen talqıyın e te beriwge
bolmaydı, ol kóbinese natuwrı juwmaqlar beriwi múmkin. Sebebi, orta ásirlik talantlı shayırlar óz qosıqların, sonıń ishinde ashıqlıq temasındaǵı ǵázzellerin tımsalıy (allegoriyalıq) hám rámziy (simvolikalıq) usıllar, obrazlar menen jazǵan. «Eger de usı obrazlardı tuwra mánisinde túsinetuǵın bolsaq, onda olardı shayırdıń oy-pikiriniń sayızlıǵı ... dep moyınlawǵa tuwra keledi. Biraq suwfiylik poeziyasında jaǵday basqasha. Onda obraz biyǵárez,
óz aldına bir bólek mániske iye bolmaydı. Suwfiylik poeziyasında
á Dáwqaraev N. Shıǵarmalarınıń tolıq jıynaǵı. 3-tom. Nókis, |
«Qaraqalpaqstan», 1979, 72-bet. |
áǵw
obraz shıǵarmanıń shın filosofiyalıq mánisin jasırıp turatuǵın nıqap bolıp xızmet e tedi».á Joqarıda atalǵan «Shıqtı jan»
muxammesindegi lirikalıq qaharmannıń «mahbubası» shayırdıń
úylenbekshi bolıp izlep júrgen qızı e mes, al ol tımsalıy obraz.
Suwfiylik poeziyanıń sırlarına muwapıq shayır kópshilik jaǵdaylarda «gózzal janan», «mahbuba», «húr qızı», «páriy» obrazları arqalı lirikalıq qaharman talap e tip izlep júrgen «haq» (quda) túsinigin beredi. Lirikalıq qaharman onı ómir boyı izleydi. Súyikli yarın, mahbubasın (haqtı) el qoymay, jer qoymay izlep zarıgiryan bolǵan shın ashıq obrazı Ájiniyaz úlgi alǵan orta ásirlik arab, parsı-tájik, túrkiy ádebiyatlarında oǵada kóp ushırasadı. Bir-bir mısal keltirsek, bul pikir ele de ayqınlasadı:
Tákiye áylep ol xalıqıw álamdı men ettim sapar,
Tapmadım m=hKqK/md/ gezip jahandı hesh xabar,
Sharq urıp gezip jahandı, jutıwban qanıw-záhár,
Kózime uyqı almayın, zar aǵlaban shamıw-sáhár,
Aq dariyǵa, waq dariyǵ, mıń sanı árman shıqtı jan.ǵ
Ájiniyaz «Shıqtı jan».
«Shıqtı jan» muxammesin Ájiniyaz óziniń dostı bol-ǵan molla Erimge qazaq dalasında júrip xat (nama) retinde jazǵan. («Molla Erim, sen oqıǵıl ashıpki Ziywar dápterin», ... Kóp sálam mendin biradar, ashnayıw duw jahan»). Demek, onıń oqıwshısı tasawwıf ilimin biletuǵın ulama kisi. Sonlıqtan Ájiniyaz lirikalıq qaharmannıń basındaǵı ashıqlıq sawdasın tasawwıf iliminiń túsinikleri menen bayanlaydı. Muxammeste lirikalıq qaharman qudaǵa táwekel e tip yar jolında, yaǵnıy kámil insan bolıp, haq diydarına minásip bolıw jolında sapar shekkenin, biraq jáhándi
á Bertels E.E. Sufizm i sufiyskaya literatura. s. 109,
ǵ Ájiniyaz. 82-bet.
áǵh
gezip, qan, záhár jutsa da, túnlerde uyıqlamay, zar jılap qudaǵa ibadat qılıp ótkerse de («Kózime uyqı almayın, zar aǵlaban shamıwsáhár») mahbubasın - súyiklisin taba almay júrgenin («Tapmadım mahbubımdı gezip jahandı hesh xabar»), yaǵnıy diydar (quda diydarın) kóriw ele nesip bolmay júrgenin aytıp, muńın shaǵadı, nalısh etedi.
Lirikalıq qaharmannıń usınday ruwxıy jaǵdayların sufiy shayır
Máshreptiń bir qatar shıǵarmalarında kóriwge boladı.
Izlab yururman Shamu Iraqi,
Tapmadim aslo yarning suraqi,
Kuydirdi dustlar oning firaqi,
Kwrdim yuzingni alhamdilillah,
Uchradi har kim, seni suradim,
Kucha-bekucha seni qaradim,
Kechayu kundiz seni tiladim,
Kwrdim yuzingni alhamdilillah.á
Kórinip turǵanınday Ájiniyazdıń muxammesi menen Máshreptiń
murabbası ózleriniń teması hám syujetlik mazmunı boyınsha birbirine kútá jaqın. Eki shıǵarmanıń da teması - yar ıshqısı, sadıq muhabbat, al ideyalıq mazmunı birden kózge taslanbaydı, ol biraz jasırınıp jatadı. Bul jerde Máshirep hám Ájiniyaz orta ásirlik
Shıǵıs |
ádebiyatınıń |
hám |
kórkemlik, hám |
ideyalıq |
dástúrlerine |
||
súyenip |
jazǵan. |
Orta ásirlik poeziyada obrazlardı, |
ideyalardı |
||||
tımsallap, astarlı |
mániste |
beriw |
úrdis bolǵanlıǵı |
joqarıda |
|||
aytıldı. |
Atalǵan |
e |
ki shayır da |
suwfiylik |
tálimattı |
poeziyaǵa |
|
sińirgen, olar óz shıǵarmalarında haq (quda) ıshqısına muptala bolǵan, onıń námálim, diydarına ıntıq bolǵan, yar jamalın
kórermen dep tınımsız izlengen, azap-aqıretler kórgen xas
á Bobarahim Mashrab. 271-bet.
áǵ9
musılmannıń obrazın beredi. Tasawwıf ilimi boyınsha quda diydarı námálim onı sıpatlap bolmaydı, ol átiraptaǵı tábiyatqa, qubılıslarǵa mujassamlanǵan (qosılıp, qarısıp ketken, emanaсiyalanǵan) boladı. Sonlıqtan suwfiy shayırlar haq (quda) túsinigin gózzal qız, más qılatuǵın násheli ishimliklerdiń (máy, sharap, kóknar) obrazları arqalı súwretlegen. Haq diydarına e risiw ushın ashıq mudamı izleniwde bolǵan. Sonıń ushın shayırlar ashıqtı otqa umtılǵan párwanaǵa (gúbelekke), ásel (pal) izlegen hárrege, shólde suw qıdırǵan jáyranǵa hám t.b. megzetip súwretlegen. Joqarıdaǵı mısallarda lirikalıq qaharman óz mashıǵın e l-jer qoymay gezip, izlep júrgen sayaq (sayaxatshı) obrazında kórinedi.
Ziywar shayır dóretken ıshqı-muhabbat qosıqları tiykarınan romantikalıq metod penen jazılǵan. Olarda yar obrazı real turmıstan kútá uzaq, bálki ájelli bendeler arasınan onı tabıw qıyın.
Kelmes onday dilbar yaqtı-jáhánǵa,
Xúsnini megzettim húwri-ǵulmana,
Dishlari masallik hanji-marjana,
Bu zamanda yoqdur shunday dilbariy.á
Demek, lirikalıq qaharman kóńil qoyǵan dilbar jánnet qızı
húrge megzes, onday dilbar pany jahanda hám bul zamanda joq, demeH,
Ól d,lK=! dú… w,L eme», ǵ…/L ›,»m=…,L eme».
Tassawwıf ilimi boyınsha ashıq bolǵan bende óz mashıǵınıń
(qudanıń, haqtıń) diydarın bir kóriwdi, onıń menen qosılıp ketiwdi (emanaсiyalanıwdı) ómir boyı árman e tedi, bul jolda ol janın pidá etiwge tayar:
Hár kim aytur ańa hámdam bolsam dep,
á Ájiniyaz. 55-bet.
áq0
Yolında janımdı qurban qılsam dep,
Mubarek jamalın (haqtıń-Q.J.) jáne kórsem dep,
Taqatım qalmadı kórgennen beri.á
Bul jerde shayır romantikalıq páriy hám oǵan ashıq bolǵan lirikalıq qaharman obrazları arqalı haq diydarına ashıq bolǵan hám oǵan e risiw ushın (iyman tabıw ushın) azap-aqıretlerge, ruwxıy daǵdarıslarǵa giriptar bolǵan suwfiy obrazın astarlap beredi.
Tınbas keshe-kúndiz kózim giryanı,
Bolıpman men anıń baǵrı biryanı,
Jismimdi órtedi daǵı, hijranı,
Kózde yashım tókip ketti shul páriy.ǵ
Ashıq kúni-túni kóz jasın tınbay tógedi, onıń júrek-bawırın, barlıq denesin hijran azabı órteydi. Degen menen ashıq yar azabınıń bárine qayıl, sebebi sol namálim páriydi ol essiz súyedi:
Men anıń ıshqında boldım xorı-zar,
Aqlı-huwshım alıp ketti shul páriy.q
Yar ıshqısında miynet hám azap shegiw, azıp-tozıw, xorlıq penen zorlıqtıń ne bir túrlerine kónip, olarǵa shúkirlik etiw suwfiylik tálimattıń ámeliy talaplarınıń biri. Sonıń ushın da ullı suwfiy
shayır hám shayıq Xoja Ahmad Yassawiy ıshqı-muhabat jolın tańlaǵan musılmanǵa bılayınsha wásiyat etedi:
Ishq boǵini mehnat tortib kwkartmasang,
Xorlik tortib shum nafsingni wldirmasang,
Ollah deban ichga nurni twldirmasang,
Vallah-billah senda ishqning nishoni ywq.ń
á Ájiniyaz. 55-bet. ǵ Ájiniyaz. 55-bet.
q Ájiniyaz. 54-55-bet.
ń Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. 78-bet.
áqá
Suwfiylik poeziyada yardıń waspın dúnyawiy obrazlar, zatlar,
atamalar menen beriw dástúrli jollardan. «Yol bolsın» qosıǵında
shayır |
periyzat |
obrazın |
jasaǵanda |
jergilikli |
qaraqalpaq |
|
oqıwshısınıń talǵamın e sapqa aladı. Bul qosıqtaǵı |
gózzal |
qız |
||||
qaslarına |
súrme |
shekken, |
zerli ruwmal tartıp, |
basına |
jıǵa |
|
shanıshqan, ústine pashshayı báshpent kiygen, qulaǵında altın
sırǵası móldiregen, túrme belbewli, aq siynesinde tilla háykeller dizilisken, uzın kóshtiń basında sámen jorǵanı súrip baratırǵan halında ráńbáráń, túsinikli boyawlar menen súwretlenedi. Dizimge alınǵan detallardıń barlıǵı derlik jergilikli áhmiyetke iye
zatlar, yaǵnıy qaraqalpaq qızlarına tiyisli milliy kiyimler hám bezeniw zatları. Usı belgilerge qarap bul shıǵarma ıshqınıń dúnyawiy túrin, yaǵnıy jismaniy ıshqını jırlaydı degen juwmaqqa
keliw múmkin. Biraq joqarıda e skertkenimizdey suwfiylik
poeziyanı tuwra mánisinde túsiniw durıs juwmaqlar bere bermeydi. Qosıqtıń keyingi bántleri shıǵarmanıń dúnyawiy ıshqıǵa e mes, al ruwxıy, mistikalıq ıshqı máselesine arnalǵanın kórsetedi.
Hár sózińde mıń naz etip óltirmá,
«ussa bilán yúrákimni tolturma,
Aqıl bolsań, !=q,Kl=!= bildirma,
Xabarıń ber periyzadım yol bolsın.
Men «e…, «áwm,shám eld,… g=…=,
:d/ń…/ q/lm=d/m Lq!ǵq= áshH=!=, Qoydıń meni ada bolmas hijrana,
Xabarıń ber, periyzadım yol bolsın.á
Bul bántlerde suwfiylik poeziyanıń terminleri, shártli jumbaqları bar. Mısalı, «raqib» termini isletiledi. Suwfiylik
á Ájiniyaz. 49-bet.