XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı

Uyqasları a-a, b-a, v-a, g-a yamasa a-a, b-b, v-v, g-g bolıp ǵázzellerdiń

yamasa másnawiylerdiń qosıq formasına tiykar bolatuǵın

klassikalıq úlgidegi jup qatarlı báyitler Ájiniyazda ushıraspaydı.

Qısqası XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınan, sonıń ishinde

Ájiniyazdan báyittiń Shıǵıs poeziyasındaǵı klassikalıq formasın izlewdiń zárúrligi joq. Klassikalıq báyit jergilikli kórkem talǵamlar menen talaplarǵa baǵınıp, áwelgi formasın ózgertken, jaydarı qosıq formasın qabıllaǵan.

Ájiniyazdıń bir qatar qosıqları joqarıda aytılǵanday qızlar,

ıshqı-muxabbat, oyın-zawıq temaların sáwlelendiredi. Olardan búrkelip jatırǵan rámziy (simvolikalıq) yamasa tımsalıy

(allegoriyalıq) obrazlardı, sufiylik poeziyaǵa tán haq ıshqısı ideyasın izlestiriwdiń keregi joq. Mısalı, onıń «Áy názálimler» dep atalıp júrgen báyit qosıǵında qızlar menen jigitler oynapkúlip, qızıqlı, kewilli etip, ótkergenin maqul dep biledi.

Bul dúnyada ayshı-áshiret yaqshıdı,

Kel sapa súreli, áy názálimler.

Ashıqlarǵa mudam sóhbet yaqshıdı,

Kel oynap-kúleli, áy názálimler.ǵ

yamasa:

Haytta-merekede jigit jıyılsa,

Kúni-túni tamasha bolsa,

Sol zamanda qızlar sallana kelse,

Janın ashıp, kózin tiker gózzallar.á

á Ájiniyaz. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1975, 76-bet. ǵ Ájiniyaz. Nókis, 1975, 53-bet.

áńq

(''Gózzallar'').

Báyitlerde ótkir soсiallıq máseleler yamasa tereń jámiyetlik ideyalar sáwlelenbeydi. Olar báyitlerdiń janrlıq talaplarına kirmeydi. Báyitlerde jeke turmıs, jeke adamnıń baxıtı, onıń waqtı-xoshlıǵı, ulıwma turmıstan lázzetleniw eń baslı másele bolıp kóteriledi.

Arqıratıp bedew minip shıqqanım,

Tazılar juwırtıp, kókmar shapqanım,

Kózim kózge túsip, qaslar qaqqanım,

Arǵın túsken jana janım aman ba?

Yadımda tur qoyınında jatqanım,

Palın sorıp, ráhátke batqanım,

Dúnyanıń lázzetin izlep tapqanım,

Buljımas wádeles yarım aman ba?ǵ

(″Aman ba?″)

Bul qosıqta lirikalıq qaharman yar menen bir tósekte jatqanın, qullası bul dúnyanıń qızıǵı, házligi menen ábden mashǵul bolǵanın

(«Dúnyanıń lázzetin izlep tapqanım») maqtanısh etedi.

Ájiniyazdıń báyit qosıqlarında qız-jigitlerdiń otırıspası, kewil kóterispesi, degishpeleri, juwap aytısları súwretlenedi.

Birge otırǵan, áy yigitler,

Ańıraǵannan sóz yaqshıdı,

Degishme aytıń hár qızǵa,

Xosh yigitke qız yaqshıdı.

Yigit qumar shay ishmágá,

Qız ushın jannan keshmágá,

Qulaq salıń qatar qızlar,

á Ájiniyaz. 60-bet.

ǵ Ájiniyaz. 158-bet.

áńń

Sózim bolur degishmágá.á

(″Yaqshıdı″)

Shayır jas jigitler menen qızlardıń óz máhálinde ornı menen oynap kúlgenin biyádeplik is dep e saplamaydı, kerisinshe onı maqul is dep e saplaydı. Qız-jigitler otırıspası bir jaǵınan qaraqalpaqlarda burınnan bar milliy dástúr sıpatında xalıqtıń ádep-ikramlılıq, tártip-intizam normalarına sáykes keledi, ekinshiden, kewil kóteriw, waqtı-xoshlıq isleri ádep-ikramlılıq shegerasında ótkerilse, musılmanshılıq normaları buzılmaydı.

Quran allanıń kalamiy, (allanıń sózi-Q.J.)

Hár qızǵa házil aytmaq,

Degishmeniń yoq álámiy.ǵ (Ayıbı joq-Q.J.). Demek, hár istiń óziniń jolı bar. Din-iymannıń óz jolı bar,

oyın-kúlkiniń óz jolı bar. Hár biri óz jolı, óz ornı menen bolsa, bir-birine qayshı kelmeydi.

N.Dáwqaraev mısal retinde atap ótken «Oyan» («Bu sáhár») qosıǵında erotikalıq tema sóz boladı. Lirikalıq qaharman tún

jarpında wádeli yarınıń janına urlanıp kelip («Nıspı sháb keldim qashıńǵa»), oǵan oyan dep jalınıp turadı.

Buw sáhár shaǵında keldim, biymáhál yolǵa túship,

Wádeme yetsem deyip, gáhi júrip, gáhi ushıp,

Biyxabar siz yatıpsız, altın túgme bántin sheship,

Kewlim ister kirmekti, jánnet kibi qoynıń ashıp,

Qoyma bunsha zar etip, kózińdi ash yarım oyan.q

Lirikalıq qaharman wádelesken yarınıń biyǵam uyqıda jatqanın kórip taqatsızlanadı. Lirikalıq qaharmannıń is-háreketi (túnde

á Ájiniyaz. 185-186-betler. ǵ Ájiniyaz. 185-bet.

q Ájiniyaz. 80-bet.

áńú

Ájiniyazdıń dúnya lázzeti temasına baǵıshlanǵan qosıqları XIX

ásirdiń aqırı XX ásirdiń basında dóretiwshilik e tken shayırlar ayırıqsha qollap-quwatlap, olardı óz zamanına ılayıq rawajlandıradı hám «báyit» dep atalǵan qosıqlardı óz aldına ádebiy janr dárejesine kóteredi. Olardıń ishinde ásirese Qazı Máwlik jigitqızlardıń muxabbatın, ájayıp jaslıq dáwranın, sonday-aq bul

ómirdiń lázzetli, ráhátli tamanların úlken talant penen jırlaǵan. Yaranlar, dúnyada shanı-sháwketiń,

Bir sáwer yar bolmay ol nege dárkar?

Jer júzin toltırsa hám dúnya-malıń,

Bir sáwgili yarsız ol nege dárkar?

Kába tawabına sen bolsań hajı,

Bárshe sawdagerden sen alsań bajı,

Shax bolıp basıńa qıstırsań tajı,

Bir sáwgili yarsız ol nege dárkarWá

Bul jerde lirikalıq qaharmannıń kóz-qarası boyınsha ómirdi dúnya-mal, ámel-mártebe ushın qurbanlıq e tiw e mes, al mazmunlı, mazalı ómir ushın dúnya-mal xızmet etiwi tiyis.

Ájiniyazdıń báyit qosıqları xalıq arasına keń taralıp ketkenlikten, olardıń bir qatarı geypara ózgerislerge ushıraǵan halında xalıq qosıqlarına aynalıp ketken. Mısalı:

Nazlı jananım oyan,

Sham-shıraq yaqtım basıńa,

Nurlı ánwarım oyan,

Ashıǵıń keldi qasıńa.ǵ

(Xalıq qosıǵı).

á Paxratdinov !., Ótemuratova H. XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı.

«Bilim», 1995, 187, 191-betler.

ǵ Qaraqalpaq xalıq qosıqları. Nókis, 1965, 179-bet.

áńw

Nıspı sháb keldim qashınǵa, nazlı jánanım oyan,

Sham-shıraǵ yaqtım bashınǵa, nuwrlı ánwarım oyan,

Kózlerimniń ráwshanı, ol máhi tabanım oyan,

Yolıńda zar áylegen, áy misli afǵanım oyan,

Men seniń keldim qashıńǵa, ráhim et, janım oyan.á

(Ájiniyaz, «Oyan»)

Tekstlerdi salıstırsaq, birinshi mısalǵa keltirilgen xalıq qosıǵınıń Ájiniyazdıń báyit mazmunındaǵı «Oyan» muxammesiniń úlgisi boyınsha dúzilgenin ańlaw qıyın emes. Xalıq poeziyasındaǵı báyitler menen dıqqatlı tanısqanda, olarda Ájiniyaz báyitleriniń úlgilerin, ideyalıq mazmunın abaylawǵa boladı. Usı faktlerge súyene otırıp, Ájiniyaz qaraqalpaq poeziyasında qosıqtıń báyit túriniń baslawshısı boldı degen N.Dáwqaraevtıń pikirine sózsiz qosılıwǵa boladı.

Ájiniyaz qosıqlarında «báyit» degen atama ushıraspaydı. Báyit ataması XIX ásirdiń aqırlarında qáliplesken bolsa kerek. Bul tuwralı usı dáwirlerde payda bolǵan xalıq qosıqları gúwalıq beredi.

Báyit, báyit banaya, bizler báyittiń gánaya, Bizler báyit aytqanda,

Shıqtı qızdıń janaya.ǵ

Bul da durıs, Sebebi, áwele ádebiy qubılıs júzege keledi, sońınan onıń ataması payda boladı. N.Dáwqaraevtıń, Q.Ayımbetovtıń joqarıda keltirilgen pikirlerine taban tirep, Ájiniyazdıń waqtı-xoshlıq, ıshqı lázzeti (erotika), ráhátli ómir temasına arnalǵan qosıqların jıynaqlap bir termin menen «báyitler» dep atawǵa tolıq boladı.

áńh

Báyitler XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyasın janrlıq jaqtan

rawajlandırıwda ılayıqlı ornı bar lirikalıq túrlerdiń biri.

Namalar yamasa xat qosıqlar

XIX ásirdegi qaraqalpaq lirikasınıń bir toparı geypara qásiyetleri boyınsha Shıǵıs ádebiyatında keń tarqalǵan nama janrınıń tártiplerine sáykes keledi. Biraq Shıǵıs ádebiyatında «nama» termini keń mániste, yaǵnıy shıǵarma mánisinde qollanılıp, onıń «xat», «kitap», «jır», «qosıq» hám t.b. túrleri belgili bolǵan. Olar «nasırıy namalar» (qara sóz benen jazılǵan namalar) jáne «nazım namalar» (qosıq penen jazılǵan namalar) bolıp ajıratılǵan.

Namalardıń mısalı retinde Ferdausiydiń «Shaxnama» («Shaxlar tuwralı jır»), Nizamiydiń «Iskendernama», Muxammed Salixtiń «Shaybaniynama», Nizamúlmúliktiń «Siyasatnama», Babırdıń «Baburnama», Xorezmiydiń «Muxabbatnama», Muqimiydiń «Sayaxatnama» shıǵarmaların keltiriwge boladı. Bular túrli temalarda jazılǵan

dástanlar, qıssalar, qosıqlar bolıp tabıladı. Ózbek ádebiyatında nama janrı XIV ásirdiń ortalarında payda bolǵan hám XV ásirdiń ortalarında kúshli rawajlanǵan, sońǵı ásirlerde nama jazıw dástúri

dawam e tken. XX ásirdegi ózbek ádebiyatında sheyriy (qosıq) túri, onda da xat túri keńirek tarqalǵan.á

Qánigeler bul janrdı tómendegishe táripleydi: «Nama xat mánisin bildiredi. Ádebiy termin sıpatında nama-xat túrinde jazılǵan kórkem shıǵarma».ǵ Sonıń menen birge olar usı janrdıń lirik túri bolatuǵının hám onıń ózine tán qásiyetleri bolatuǵının kórsetedi. Lirikalıq namalarda shayırdıń shaxsı lirikalıq qaharmannıń shaxsı menen sáykeslenip ketedi. Ishki keshirmeler

á Namalar tuwralı maǵlıwmatlar tómendegi miynetlerde berilgen: Xotamov N., Sarimsakov B. Adabietshunoslik terminlarining ruscha-wzbekcha izohli luǵoti. Toshkent, 1979, 196-bet; Istoriya

«FAN», 1987, s. 126-132; Tuychiev U. Lirika. - Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. 2 jild. Toshkent, 1992, 158-159- betler; Nosirov O., Jamolov S., Zievuddinov M. ?zbek klassik sheúriyati janrlari. Toshkent, 1979, 137-140-betler.

ǵ Nosirov O. va bashq. 139-bet.

áń9

real hám konkret beriledi».á Jaqsı úlgilerin Nawayınıń,

Furqattıń, Mukimiydiń poeziyasında kóriwge boladı.

XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatında namanıń qosıq penen jazılǵan xat túri ushırasadı. Onı Ájiniyaz lirikasında kóbirek ushıratıwǵa boladı. Shayırdıń «Shıqtı jan» muxammesi nama (xat) tártibinde jazılǵan. Onı Ájiniyaz tuwılǵan e lden uzaqta qazaq

jerlerde kórgen jábirin, qısıwmetin, kewil ándiyshesin bayanlaydı, muńın shaǵadı.

Gezdim ol noǵay, orısnı hám Orınbor qalasın, Keshe-kúndiz zar etip, áylep qudaǵa nalasın,

Álime alıp waraqnı, yad áyledim men hamasin,

7=ǵ q/l/S ƒd/m q=ǵ=ƒǵ= bul muxammes …=m=«/…,

Ah dariyǵa, waq dariyǵa, mıń sanı árman shıqtı jan.ǵ Xat avtorı jáhándi gezip óziniń kereklisin taba almaǵanın

aytıp, táǵdirge nalısh etedi:

Tákie áylep ol xalıqıw álamdı men ettim sapar, Tapmadım maxbubımdı gezip jáhándi hesh xabar, Sharq urıp gezip jáhánni, jutıwban qanıw-záhár, Kózime uyqı almayın zar aǵlaban shamıw-sáhár,

Ah dariyǵa, waq dariyǵ, mıń sanı árman shıqtı jan.q Qosıqtıń mazmunına qaraǵanda xat avtorı lirikalıq qaharmanǵa

aynaladı. Ájiniyazdıń bul xat muxammesi sufiylik poeziyasınıń astarlap aytıw usılı menen jazılǵan. Lirikalıq qaharman dúnyanı gezse de, ne bir azaplarǵa giriptar bolıp (jutıwban qanıw-záhár), túnlerde sergek ótkerip, kúni-túni zar jılap tilese de óziniń «maxbubasın» taba almay sergizdan bolıp júrgenin aytıp dostına (xattıń adresatına) nalısh e tedi. Bul jerde lirikalıq qaharman haq jolında sergizdan bolǵan, quda diydarına ashıq sufiy obrazında kórinedi.

á Nosirov O. va bashq. 139-bet.

ǵ Ájiniyaz. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1975, 83-84-betler. q Ájiniyaz. 82-betler.