Finans bazarı

Mámleketlik obligaciyalar

Ádette — bul "kórsetiwshi iyelik qılatuǵın" bahalı qaǵazlar esaplanadı. Olar monopolistlik kapitalizmge shekemgi dáwirde payda boldı. Obligaciyalar ózinde kredit qatnasıqların sáwlelendiredi, bunda mámleket qarızdar, xalıq yaki kárxana hám shólkemler kreditor sıpatında qatnasadı (mámleket krediti). Búgingi kúnde mámleketlik obligaciyalar obligaciyalardıń eń keń tarqalǵan túri esaplanadı. Mámleketlik obligaciyalar emissiyasın húkimet, kópshilik hallarda, mámleket byudjeti qıtshılıǵın qaplaw maqsetinde ámelge asırıladı. Tikkeley mámleketlik obligaciyalar operaciyaları menen kredit mekemeleri shuǵullanadı. Procentlerdi tólew deregi — mámleket qaznasına salıq hám basqa májbúriy tólemler kórinisinde kelip túsetuǵın, ámelge asırılǵan qosımsha qun esaplanadı. Mámleketlik obligaciyalar, ádette, mámlekettiń mal-múlki, baylıǵı menen kepillengen hám sonıń ushın da investiciya aktivleriniń eń isenimli túri esaplanadı. Mámleketlik obligaciyalar boyınsha alınǵan dáramatlar salıqqa tartılmaydı. Sonıń ushın olar boyınsha procent stavkalari korporaciyalardıń eń birinshi dárejeli obligaciyaları boyınsha tólenetuǵın procent stavkalarına qaraǵanda pás. Bazar ekonomikası rawajlanǵan mámleketlerde jami mámleket qarızınıń úlken bólimin túrli waqıtlarda shıǵarılǵan obligaciyalar quraydı.

Mámleket Bahalı qaǵazları bazarın shólkemlestiriw hám onıń rawajlanıwı óziniń unamsız halatları menen birge, derlik barlıq waqıtta ekonomikası rawajlanǵan mámleketler ushın kreditten mámleket byudjeti dáramatların qáliplestiriwdiń deregi sıpatında paydalanıw hám bunıń menen xojalıqtı finanslastırıwdıń resurs potencialın keńeytiw imkanın berdi.

Mámleket bahalı qaǵazlari menen túrli operaciyalar qılıw, máselen, olardı kredit sisteması qatnasıwında ashıq bazarda satıp alıw yaki satıw járdeminde kópshilik zamanagóy kapitalistlik mámleketler ekonomikasın pul-kredit jaǵınan tártipke salıwǵa erisiledi. Xalıq hámde kárxanalar ushın mámleket minnetlemelerin satıp alıw óz amanatları hám jamǵarmaların salıstırmalı

isenimli saqlaw forması esaplanadı. Bul qanday da dárejede ózin inflyaciya procesleri tásirinen shegaralaw imkanın beredi.

Ózbekstanda mámleketlik obligaciyalar - bul respublika ishki qarzları obligaciyaları esaplanadı. Bunday obligaciyalardı shıǵarıw haqqındaǵı qarar húkimet tárepinen qabıl qılınadı. Ǵárezsiz Ózbekstan tariyxında mámleketlik obligaciyalardıń eki túri shıǵarılıwına jol qoyıldı. Birinshisi 1992 jıl mayda 12 procentli ishki utıslı zayom. Bul awqamnıń tarqalıwı múnásibeti menen payda bolǵan keskin inflyaciya hám qaǵaz pul belgileriniń aylanısqa normasınan artıq dárejede shıǵarılıwı sebepli xalıq ushın júdá tabıssız tamamlandı. Ekinshisi1996jıl martta - kárxana hám shólkemler ushın mámleket qısqa múddetli obligaciyaları

(MQMO) kórinisindegi obligaciya zayomı, ol mámleket qaznası hám investor kárxanalarǵa dáramatlar keltirgen halda júdá tabıslı ámel qılıp turıptı.

Ózbekstanda MQMO nıń dáslepki kim-ziyat sawdası 1996 jıl 28 martta bolıp ótti. Finans ministrligi obligaciyalardıń emitenti esaplanadı. Obligaciyalar emissiyası dáwirli ráwishte ayırıqsha baspalar formasında ámelge asırıladı. Hár bir baspa, ádette, bir ayda bir mártebe shıǵarıladı. Obligaciyalardıń nominal qunı 1000 swm. Obligaciyalar 3, 6 hám 12 ay múddetlerge shıǵarıladı.

Obligaciyalardı olardı satıwǵa wákillik berilgen shólkem (diler)ler arqalı satıp alǵan yuridikalıq shaxslar obligaciyalardıń iyesi bolıwı múmkin. Obligaciyalar baspalarınıń kim-ziyat sawdası, sawdaları, esap - kitapları hám olarǵa kórsetiletuǵın basqa xızmetler Ózbekstan Respublikası valyuta birjasında ámelge asırıladı.

Municipal obligaciyalar (Jergilikli zayom obligaciyaları)

Bunday obligaciyalardıń emitentleri sıpatında Ózbekstan Respublikasınıń milliy - mámleketlik hám administrativlik - territoriyalıq dúzilmeleriniń hákimiyat mekemeleri qatnasıwı múmkin. Obligaciyalardı shıǵarıw haqqındaǵı qarar mámleket hákimiyatınıń jergilikli mekemeleri: Qaraqalpaqstan Respublikası

Ministerler Keńesi, oblastlar, qalalar, rayonlar hákimiyatları tárepinen qabıl qılınadı.

Municipal obligaciyalardı shıǵarıwdıń eń tiykarǵı máselelerinen biri-bul olardı támiynlew máselesi esaplanadı. Soǵan kóre olar qaplanıwınıń tómendegi tiykarǵı derekleri menen shıǵarılıwı múmkin:

Qarızlardı tólew haqqındaǵı ulıwma májbúriyat negizinde. Bunday obligaciyalar boyınsha májbúriyatlardıń orınlanıwı hákimiyat mekemesiniń obligaciyalardıń keyingi sóndiriliwi hám olar boyınsha procentler tóleniwi ushın jergilikli byudjettiń qanday da anıq dereklerin biriktirmesten salıqlar, bajılar, ijara tólemleri hám basqa tólemlerdi óndiriwge imkaniyatlılıǵı menen támiynlenedi.

Bazar ekonomikası rawajlanǵan mámleketlerde municipal obligaciyalar,

ádette, bankler, abıraylı firmalar kepilligi astında shıǵarıladı hám birinshi dárejeli akciyalar dárejesinde bahalanadı.

Kárxanalar obligaciyaları

Kárxanalar obligaciyaları kommerciyalıq krediti hám qatnasıqlarınıń tiykarǵı quralı bolıp, onda bir túrdegi kárxanalar qarızdarlar, basqa kárxanalar yaki xalıq kreditorlar boladı.

Kárxanalar obligaciyaları sanaat kárxanaların kreditlew proceslerinde, yaǵnıy bankler berilgen kreditlerge qarsı olardan jánede mayda summalarǵa bólingen qarız májbúriyatların (obligaciyalar) alǵan waqıtlarda payda boldı. Sanaat obligaciyaları ornına beriletuǵın bunday kredit kóbinese bank kreditiniń

basqa túrlerine qaraǵanda arzanıraq bolǵan. Sanaat obligaciyaları boyınsha, ádette, biraz joqarı procentler tólener edi. Sebebi obligaciyalar boyınsha procent tólemlerin kárxananıń salıqqa tartılatuǵın paydasınan shıǵarıp taslaw múmkin bolıp, akciyalar boyınsha dividentler bolsa, salıqqa tartılar edi.

Finanslastırıw quralı sıpatında obligaciyalar ózleriniń ústin tárepleri menen bir qatarda kemshiliklerine de ham iye. Sanaat obligaciyaları boyınsha procent kompaniya ushın dayım qarejetlerdiń ósiwin ańlatadı.

Ózbekstan nızamshılıǵına muwapıq kárxanalar obligaciyaları menshikliktiń barlıq formalarındaǵı kárxanalar tárepinen shıǵarılıwı múmkin. Kárxana obligaciyaların shıǵarıw haqqındaǵı qarar kárxana administraciyası tárepinen,

akcionerlik jámiyeti obligaciyaların shıǵarıw haqqındaǵı qarar bolsa, orınlaw shólkem (basqarıw) tárepinen qabıl qılınadı. Qarar tiyisli protokol menen rásmiylestiriliwi kerek. Kárxanalar tárepinen ustav fondın qáliplestiriw hámde toltırıw, zıyanlardı qaplaw hám basqalar ushın obligaciyalar shıǵarılıwına jol qoyılmaydı. Akcionerlik jámiyetleri obligaciyalardı ustav kapitalı kóleminiń 20 procentinen artıq bolmaǵan summada hám tek ǵana barlıq shıǵarılǵan akciyalar tolıq tólengennen keyin shıǵarıwı múmkin. Menshikliktiń basqa formalardaǵı kárxanalar boyınsha obligaciyalar shıǵarıw summasınıń muǵdarırespublika fond bazarın tártipke salıwshı shólkem tárepinen belgilenedi.

Qazna minnetlemeleri

Qazna minnetlemeleri - bul olardıń iyeleri tárepinen byudjetke pul qarjıların bergenliklerin tastıyqlawshı hámde usı bahalı qaǵazlarǵa iyelik qılıwdıń pútkil múddeti dawamında belgilengen dáramattı alıw huquqın beriwshi kórsetiwshi iyelik qılatuǵın mámleket bahalı qaǵazları esaplanadı.

Ózbekstanda qazna májbúriyatlarınıń tómendegi túrleri shıǵarıladı:

1.Uzaq múddetli - 5 hám onnan artıq jıl múddetke shıǵarılıwı múmkin (xalıqaralıq ámeliyatta olar BOND degen attı alǵan).

2.Orta múddetli - 1 jıldan 5 jılǵa shekem bolǵan múddetke shıǵarılatuǵın

(NOTE)

3. Qisca múddetli - 1 jılǵa shekem, 3, 6 hám 9 ayǵa shekem bolǵan múddetke shıǵarılatuǵın (BILL).

Uzaq múddetli hám orta múddetli qazna minnetlemelerin shıǵarıw haqqındaǵı qarar Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti tárepinen, qısqa múddetlerdi shıǵarıw qararı bolsa - Finans ministrligi tárepinen qabıl qılınadı.

Óz tábiyatına qaray qazna májbúriyatları mámleketlik obligaciyalarǵa júdá jaqın. Ámelde qazna májbúriyatları fizikalıq shaxslar ushın shıǵarılatuǵın mámleket obligaciyalarınan basqa nárse emes, olar boyınsha dáramatlardı bahalı qaǵazlarǵa iyelik qılıwdıń pútkil múddeti dawamında alıw múmkin.

Depozit sertifikatları

Depozit sertifikatı (ingl. Certificate of deposite}- bul pul qarjıları amanatqa qoyılǵanlıǵı haqqında, amanatshıǵa belgilengen múddet tamamlanǵannan keyin depozit summası hám oǵan tiyisli procentlerdi alıw huquqın beriwshi kredit mekemeleriniń guwalıǵı.

Depozit sertifikatları 60-jıllardan baslap AQSH hám Ullı Britaniyada amanat depozit guwalıǵınıń bir túri kredit mekemesine pul qoyılǵanlıǵın tastıyqlawshı hújjet sıpatında aktiv rawajlandı. Usı hújjet arqalı amanat talap qılıp alınıwı múmkin.

Bunday sertifikatlar AQSHta iri summalarǵa shıǵarıladı. 100 mińnan

1 mln. Dollarǵa shekem. Investor sıpatında iri kárxanalar, sırt el amanatshıları, jergilikli hákimiyat mekemeleri qatnasıwı múmkin. Sertifikatlar ásirese olardı salıq tólewge qabıl qılınıwı sebepli júdá ǵalabalıq bolıp qaldı.

Ózbekstanda ǵárezsizlikke erisilgeninen keyin 1994 jıldan baslap sertifikatlar eki túrde shıǵarıla baslandı:

depozshp sertifikatları - yuridikalıq shaxslar ushın, 1 jılǵa shekem múddetke; depozit (jamǵarma) sertifittları - fizikalıq shaxslar ushın, 3 jılǵa shekem

múddetke.

Sertifikattıń aylanısta bolıw múddeti berilgen sáneden baslap onıń iyesi amanattı talap qılıp alıw huquqın alatuǵın sánege shekem esaplanadı. Eger sertifikat boyınsha depozit hám amanattı alıw múddeti keshiktirilse, ol jaǵdayda bunday sertifikat ol boyınsha talap qılıp alınatuǵın hújjet esaplanadı, usı sertifikat boyınsha bank onıń iyesiniń birinshi talabına kóre tez arada onda kórsetilgen summanı tólew májbúriyatın aladı.

Bank sertifikattı múddetinen aldın tólewge beriliwi itimallıǵın názerde tutıwı múmkin. Bunday hallarda bank tárepinen aldınnan, sertifikattı beriw waqtında belgilengen sertifikattıń onda jazıp qoyılǵan qunı hám páseyttirilgen stavka boyınsha procentler tólenedi. Sertifikat iyesine sertifikattıń aylanısta bolıw múddeti tamamlanıwı menen onıń iyesine tiyisli bolǵan dáslep shıǵarıw hám

aylanısta bolıw shártlerinde belgilengen stavka boyınsha procentler emitent bank tárepinen, usı sertifikat satıp alınǵan waqıtına qaramastan tóleniwi tiyis.

Vekseller

Veksel (nemischa Wechsel sózinen) - bul veksel beriwshiniń yaki vekselde kórsetilgen basqa tólewshiniń vekselde kózde tutılǵan múddet kelgende veksel iyesine belgili muǵdardaǵı summanı tólew haqqındaǵı sózsiz májbúriyatın tastıyqlawshı bahalı qaǵaz esaplanadı.

Ápiwayı veksel (solo veksel) - bul qarızdardıń (veksel beriwshiniń) belgili pul summasın kórsetilgen múddette kreditorǵa (birinshi alıwshısına) tólew májbúriyatın ańlatıwshı hújjet.

Otkerme veksel (tratta)—bul veksel beriwshi kreditor (trassant) tıń qarızdar (trassat) qa belgili pul summasın kórsetilgen múddette úshinshi shaxs birinshi alıwshı (remitent) ke tólewi buyrıǵın ańlatıwshı hújjet.

Ótkerme veksel, eger ol qarızdar - trassat tárepinen akceptlenbegen bolsa, nızamlı kúshke iye bolmaydı. Akcept (tólew ushın razılıq) jazba ráwishte vekseldiń ústi betinde ámelge asırıladı. Akcept ulıwma yaki shegaralanǵan bolıwı múmkin.

SHegaralanǵan akcept - bul qarızdardıń veksel valyutası bir bólimin tólew ushın jazba ráwishtegi razılıǵı esaplanadı. Veksel akceptlenbegen hallarda yaki ol boyınsha tólewden bas tartılsa, veksel boyınsha dawa qılınıwı múmkin. Bunda onıń iyesinde veksel boyınsha májbúriyatqa iye bolǵan aldınǵı shaxslarǵa regress, yaǵnıy qaytarma talap tártibinde tólew huquqı payda boladı.

Ótkerme vekseldi beriw (trassirovka qılıw) - akcept hám ol boyınsha tólem kepilligi májbúriyatın óz moynına alıw esaplanadı.

Ótkerme vekseldiń mazmunınan usı nárse kelip shıǵadı, ol boyınsha májbúriyat trassat (tólewshi) ushın tek ǵana ol veksel (akcept)ti qabıl qılǵan waqıttan baslap payda boladı. Bolmasa trassat veksel beriwshi ushın jat shaxs bolıp qaladı. Bunnan kelip shıǵıp, veksel boyınsha pullardı alıwshılar aldınnan, tólem múddeti kelgenge shekem tólewshiniń vekseldi tólewge bolǵan qatnasın anıqlawı múmkin. Bul maqsetke vekseldi trassatqa onı akceptlew, demek, óz moynına tólemdi ámelge asırıw májbúriyatın alıw usınısı menen shıǵıw jolı arqalı erisiledi.

Ádette, veksel akceptke bankler tárepinen tólewshiniń adresi boyınsha usınıladı.

Trassat oǵan veksel birinshi mártebe usınılǵanınan bir kúnnen soń onı ekinshi mártebe usınılıwın talap etiw huquqına iye. Eger ol usı múddetten soń qabıl qılınbasa, ol jaǵdayda veksel qabıl qılınbaǵan esaplanadı. Trassat vekseldi akcept ushın ózinde qaldırıwdı talap qılıw huquqına iye emes.

Veksel belgilengen formadaǵı blanklarda jazıladı. Veksellerdiń úlgi blankleri oraylastırılǵan jol menen "Mámleket belgisi" mámleketlik islep shıǵarıw birlespesi tárepinen tayarlanadı hám kommerciyalıq bankler ortasında tarqatıladı. Kárxana hám shólkemler vekseller blankların kommerciyalıq banklerde esap-kitapnomeri júrgiziletuǵın jerde satıp alıwı múmkin.

Veksel aylanısı zárúr bolmaǵan hallarda veksellerdi aylanstan shıǵarıp qoyıwı múmkin.

2.4. Tuwındı bahalı qaǵazlar hám olardıń ózgeshelikleri

Tuwındı bahalı qaǵazlarǵa ulıwma túsinik

Tuwındı bahalı qaǵazlar - bul shártnamalar bolıp, olar boyınsha bir tárep bahalı qaǵazlardıń belgili bir muǵdarın belgili múddette kelisilgen bahada satıp alıw yaki satıw huquqı yamasa májbúriyatın aladı. Kóbinese bazis aktivi (yaǵnıy shártnama tiykarında jatıwshı bahalı qaǵaz) sıpatında akciyalar hám obligaciyalar qatnasadı.

Ózbekstanda tuwındı bahalı qaǵazlardı shıǵarıw hám olar aylanısta bolıwınıń ózine tán ózgeshelikleri bar. Tuwındı bahalı qaǵazlardı shıǵarıw hám olardıń aylanısta bolıwı haqqındaǵı nızamga muwapıq respublika territoriyasında tek ǵana olardıń negizinde akcionerlik jámiyetleriniń bahalı qaǵazları jatatuǵın tuwındı bahalı qaǵazlar shıǵarılıwı múmkin. Usı tuwındı bahalı qaǵazlardıń emissiya prospekti mámleketlik dizimnen ótiwi hám belgilengen tártipte dizimge alıw nomerine iye bolıwı tiyis.

Tuwındı bahalı qaǵazlardıń emitentibul tuwındı bahalı qaǵazlardı shıǵarıwshı hám usı bahalı qaǵazlar iyeleriniń aldında olar boyınsha óz atınanmájbúriyatga iye bolǵan yuridikalıq shaxslar esaplanadı. Tuwındı bahalı qaǵazlardı shıǵarıw haqqındaǵı qarar onı shıǵarıw juwapkershiligine iye

bolǵan emitenttiń basqarıw mekemesi tárepinen qabıl qılınadı. Usı mekemenińg ózi tuwındı bahalı qaǵazlardıń emissiya prospektin tastıyqlaydı. Eger tuwındı bahalı qaǵazlar bazis aktiviniń qunı 1 mlrd. swmǵa teń yaki onnan artıq bolsa, emissiya prospektin mámleketlik diziminen ótkeriw bahalı qaǵazlar bazarı xızmetin muwapıqlastırıw hám qadaǵalaw orayı tárepinen ámelge asırıladı. Basqa jaǵdaylarda tuwındı bahalı qaǵazlar usı oraydıń territoriyalıq bólimlerinde mámleketlik dizimge alınadı.

Tuwındı bahalı qaǵazlar naq hámde naqlay emes formalarda shıǵarılıwı múmkin. Naqlay emes formada shıǵarılǵan jaǵdaylarda olar global sertifikat tuwındı bahalı qaǵazlardıń naq emes formasındaǵı pútkil baspasın (yaki bir bólimin) tastıyqlawshı hám depozitariyde saqlanatuǵın, sonday aq, bir mártelik sertifikat ushın talap etiletuǵın barlıq rekvizitler, tuwındı bahalı qaǵazlar baspası emissiyası hám aylanısınıń ulıwma shártleri dizimin óz ishine alǵan hújjet penen rásmiylestiriledi.

Tuwındı bahalı qaǵazlar klasslarǵa hám seriyalarǵa bóliniwi múmkin.

Klas - bul onıń negizinde bir bazis aktivi jatatuǵın bir túrdegi tuwındı bahalı qaǵaz sanaladı.

Seriya - bul orınlanıw bahası hám ámel qılıw múddeti birdey bolǵan bir klasstıń tuwındı bahalı qaǵazları sanaladı.

Tuwındı bahalı qaǵaz bazis aktiviniń sertifikaciyası qimmatlı qaǵazınıń túri, taypası, onıń nominal qunı, bir danasınıń bahası, muǵdarı, emitenti, ulıwma qunı haqqındaǵı maǵlıwmattı hám basqa ayırım maǵlıwmatlardı óz ishine alıwı kerek.

Tuwındı bahalı qaǵazlar aldı-sattısı múddetin keshiktiriwge; pitim rásmiylestirilgen waqıtta satıwshınıń múlki bolmaǵan tuwındı bahalı qaǵazlardıń satılıwına, sondayaq, tuwındı bahalı qaǵazlardıń ámel qılıw múddeti tamamlanatuǵın kúnde olardıń satılıwına jol qoyılmaydı.

Tuwındı bahalı qaǵazlardıń túrleri

Tuwındı bahalı qaǵazlar opcionlar, fyuchersler hám varrantlar kórinisinde

shıǵarılıwı múmkin.

Opcion (nemisshe option cózinen) - bul pitimde qatnasıp atırǵan táreplerdiń birine bahalı qaǵazlardıń belgili bir muǵdarın belgili waqıt dawamında belgilengen bahada satıp alıw yaki kontragentke satıw huquqın beriwshi shartnama esaplanadı. Kontragent bolsa, sıylıq esabına usı huquqtı ámelge asırıw minnetlemesin óz juwapkerligine aladı.

Opcionnıń ózine tán ózgesheligi sonda, onıń iyesi bahalı qaǵazdıń ózin satıp almaydı, bálkim onı satıp alıw yaki satıw huquqına iye boladı. Bunda ol

óziniń satıp alıw yaki satıw huquqınan paydalanıwı ya bolmasa, onnan bas tartıwı múmkin.

Opcion shártnamasında eki tárep qatnasadı :opcion qarıydarı (iyesi) - belgili muǵdardaǵı bahalı qaǵazlardı satıp alıw yaki satıw huquqına iye bolatuǵın shaxs hámde satıwshı - tiyisli ráwishte usı bahalı qaǵazlardı satıw yaki satıp alıw májbúriyatın óz juwapkerligine alıwshı shaxs.

Barlıq opcionlar eki túrge bólinedi. Satıp alıw ushın opcion "kollopcion" (sa11) hám satıw ushın opcion - putopcion (ru1). Satıp alıw opcionı (saP) keleshekte tuwındı bahalı qaǵaz tárepinen belgilengen shártlerde bazis aktivin satıp alıw xuquqin beredi. Satıw opcionı (ru1) óz iyesine keleshekte bazis aktivin tuwındı bahalı qaǵaz shártlerine muwapıq satıw huquqın beredi.

Opcionlar "evropa opcionları" hám "amerika opcionları"na bólinedi.

Evropa opcionı - bul onıń orınlanıwına tek ǵana kelisilgen bolajaq sánede ruqsat etiletuǵın shártnama. Amerika opcionı - bul onıń orınlanıwına kelisilgen sánege shekem hám kelisilgen bolajaq sánede qálegen waqıtta ruqsat etiletuǵın shártnama.

Opcionıń orınlanıwı bahası - bazis aktiviniń opcion shártnamasında kelisilgen bahası.

Sıylıq - qarıydar tárepinen satıwshıǵa opcion sertifikatınan kóshirmege qarsı tólenetuǵın opcion bahası.

Ishki qun - shártnama asıǵıs satılǵan jaǵdayda opcion iyesi alıwı múmkin bolǵan dáramat. Ol bazis aktiviniń gezektegi bahası hám shártnamada kelisilgen orınlanıw bahası ortasındaǵı parqtıń muǵdarına teń.

Opcion hám fyuchers sawdalarınıń negizinde alıp satarlıq mápi, bahalı qaǵazlar

kursınıń kóteriliwi yaki páseyiwinen pul islep alıwǵa umtılıw jatadı.

Sa11 opcionı waqtındaǵı kontragentler oyınınıń mexanizmin kórip shıǵamız. Usı opcion shártlerine kóre, opcion iyesi bahalı qaǵazlardı shártnamaǵa iye bolǵan shaxstan kelisilgen baha boyınsha satıp alıw huquqına iye, Usı huquqbelgili múddet dawamında ámel qıladı. Opciondı satıp alıw waqtında qarıydar satıwshıǵa sıylıq tóleydi. Opcion satıwshısı eger akciyalar iyesi usı bahalı

qaǵazdı satıwdı talap qılsa, olardı satıwǵa májbúr.

Ózbekstan Respublikasınıń nızamshılıǵına muwapıq, opcionlar olar emitentiniń burın shıǵarılǵan jeke bahalı qaǵazların da, úshinshi shaxslar bahalı qaǵazların da satıp alıw yaki satıw huquqın tastıyqlawı múmkin. Bazis aktivi emitenttiń birinshi mártebe aylanısqa shıǵarılıp atırǵan shaxsiy bahalı qaǵazlarınan ibarat bolǵan

opcionlardıń shıǵarılıwına jol qoyılmaydı.

Opcionlar iyesiniń atı jazılǵan hám kórsetiwshi iyelik qılatuǵın túrlerde bolıwı

múmkin. Ózbekstan Respublikasında opcionlar ózine amerikansha túrdegi opcionnıń belgilerin jámleydi, yaǵnıy opcion iyesi óziniń bazis aktivin satıp alıw yamasa satıw huquqın yamasa belgili bir múddet dawamında, yaki anıq bir sánede ámelge asıradı.

Opcionlar menen operaciyalar bahalı qaǵazlardıń birja hámde birjadan

tısqarı bazarlarında ámelge asırılıwı múmkin. Opcionnıń túrlerinen biri varrant (varrant ) esaplanadı.

Varrant — bul onıń iyesi belgili múddet dawamında yaki belgili bir kúnde varrantlar emitenti tárepinen dáslepki shıǵarılǵan bahalı qaǵazlardı satıp alıw huquqın alǵanlıǵın tastıyqlawshı hújjet. Varrantlardı shıǵarıw bazis aktivin qurawshı bahalı qaǵazlardı shıǵarıw menen baylanısadı. Varranttıń bazis aktivi bolǵan bahalı qaǵazlardıń bir baspası tek ǵana varranttıń bir baspasına huquq

shıǵarılıwı múmkin emes. Bazis aktiviniń bahası bahalı