Finans bazarı

tólew qábiletiniń páseyiwi menen baylanıslı.

-Valyuta menen baylanıslı bolǵan qáwipler - bul BQdı satıp alıwda valyuta kursınıń ózgeriwi menen baylanıslı.

-Konvertaciya menen baylanıslı bolǵan qáwipler - bul jeńillikli akciyalardı, obligaciyalardı ápiwayı akciyalarǵa aylandırıw procesinde júzege keledi.

-Taraw qáwpi - bir tarawdaǵı kárxanalar óz ara konkurenciyada jaqsı nátiyjelerge erisiw ushın qosımsha finanslıq qarjılardı sarplaydı nátiyjede investiciyanıń dáramatlılıǵı páseyedi.

-Katostrafik qáwip - isbilermenlerdiń qopal qáteleri nátiyjesinde kárxananıń bankrotlıq halatı menen baylanıslı.

-SHet el mámleketlerinde jaylastırılǵan BQlar qáwipi - bul BQdı finanslıq jaqtan ózine bekkem bolmaǵan mámleketlerde jaylastırıw menen baylanıslı. Bul mámlekettiń siyasiy, sociallıq, ekonomikalıq jaǵdayı menen, ondaǵı salıq siyasatı menen baylanıslı.

-Regional qáwip - bul túrli regionlardıń ekonomikalıq halatı, fond bazarınıń rawajlanıw dárejesi, BQBın shólkemlestiriwdegi sawda-satıq texnologiyası salıq siyasatı, ekologik jaǵday, jergilikli hákimiyatlardıń is usılı menen baylanıslı.

Joqarıda aytılǵan barlıq qáwipler waqıtsha bolıwı da múmkin. Qáwiplerdi bahalaw dárejesine qarap tómendegi juwmaqqa keliw múmkin,

yaǵnıy:

-ulıwma mámleketlik kólemindegi qáwipler;

-taraw kólemindegi qáwipler;

-korporativ (kárxana, firma) kólemindegi qáwipler;

-ayırım investorlar halatı menen baylanıslı qáwipler.

Bulardıń kelip shıǵıw sebebi, huquqıy-sociallıq, finans, inflyaciya, likvidlik bazarınıń rawajlanıw dárejesi menen baylanıslı.

Fond birjasında «Ayıwlar», «Buǵalar» hám birjalıq emes bazarda «qoyanlar» oyınları bar.

Finans bazarı hám bahalı qaǵazlar bazarında xızmet kórsetip atırǵan professional qatnasıwshılar óz dáramatların asırıw maqsetinde túrli oyınlardı

qollaydı. Fond birjasındaǵı bul oyınlar arnawlı terminler menen ataladı.

Birinshisi ―Ayıwlar oyını‖ - dáramat alıw maqsetinde bahalı qaǵazlar bazarında bahalı qaǵazlardıń bahasın páseytiwge qaratılǵan proces. Professional qatnasıwshılar bahalı qaǵazlar bazarında bahalı qaǵazlar bahasınıń páseyiwin aldınnan sezgen halda onı belgili múddetke qarızǵa alıp turadı. Qarızǵa alınǵan bahalı qaǵazlardıń bahası páseymesten payıt kútip dárriw satıp jiberiledi. qarız múddeti jetip kelgen soń BQdıń bahası páseyip ketedi hám usı páseygen baha boyınsha ―Ayıwlar‖ qarızǵa alǵan bahalı qaǵazlar ushın óz qarızın tóleydi. Bunda

―Ayıwlar‖ dıń dáramatı qarızǵa alınǵan bahalı qaǵazlardı satıw bahası hám qarızdı tólew waqtında onıń bahası ayırmashılıǵı kórinisinde ańlatıladı. Kreditorlar bolsa

ózleriniń bahalı qaǵazlardı naq pulǵa aylanıwınan mápdar boladı.

Ekinshisi ―Buǵalar oyını‖. Bunda ―Buǵalar‖ bahalı qaǵazlardı naq pulǵa satıp aladı hám olardıń bazar bahasınıń kóteriliwin kútip turadı. Bazar bahası kóterilgennen ―Buǵalar‖ bahalı qaǵazlardı satadı. Nátiyjede dáramat aladı.

Basqasha qılıp aytqanda, birja konyunkturasınan paydalanıp ―Ayıwlar‖ hám ―Buǵalar‖ hawadan pul jasaydı.

Úshinshisi ―Qoyanlar oyını‖. Ol birjalıq emes bazar bolıp, keń massaǵa belgili bolmaǵan yaki isenimsiz emitentlerdiń rasmiy dizimge alınbaǵan hám belgili bahaǵa iye bolmaǵan finanslıq qurallardıń aldı-sattısı nátiyjesinde ámelge asırıladı.

Bunda ―qoyanlar‖ birjalıq emes bazarda bahalar ayırmashılıǵınan dáramat alıw maqsetinde BQdı táwekelshilik tiykarında satıp aladı hám kaytasatadı.

8.2.Birja riskleri

Fond birjasında sawda agentleri dus keletuǵın riskler tábiyatın úyreniw ushın birja aukcionları procesin kórip shıǵıwı maqsetke muwapıq. Házir bunday sawda procesiniń eki túri bar. Birinshisin birja makleri basqaradı (brokerler tapsırmaları tiykarında), ekinshisi bolsa birjalıq elektron sawda sisteması tárepinen avtomatik tarzde alıp barılatuǵın aukcion sawda procesi (bunda tiykarınan mámlekettiń qısqa múddetli obligaciyaları menen baylanıslı sawdalar ámelge

asırıladı).

Birjadaǵı aukcion sawdasınıń birinshi túrindegi procesti kóremiz.

Satıwshı broker (treyder) makleriatqa belgili bir túrdegi, muǵdardaǵı hám bahadaǵı bahalı qaǵazların satıw haqqındaǵı arzalıq tapsırmasın (talaptı) usınadı. Sawda procesinde satıwshınıń gezegi kelgen soń, makler bul talaptı daǵaza qıladı.

Bunda eki halat júzege keliwi múmkin:

1. Bir waqıtta bir neshshe potencial qarıydar (satıp alıwshı broker) bar bolıwı. Bul halatta sawdanı alıp barıwshı makler bir ǵana talapker qarıydar qalmaǵansha bahanı belgili bir qádemde kóterip baradı;

2. Qashan talapker qarıydar bolmasa, onda birinshi halattaǵısına keri aukcion bolıwı múmkin. Bunda satıwshınıń qálewine qarap onıń bahalı qaǵazlarınıń bahası potencial qarıydardı qanaatlandıratuǵın muǵdarına shekem páseyttiriliwi múmkin. Eger aukcionda aqırǵı usınıs qılınǵan baha, hesh bir qarıydardı qanaatlandırmasa, onda satıwshı qaǵazların sawdadan shıǵaradı.

Usı proceske dıqqat qılınsa, onda tómendegi riskler payda bolıwın kóriw múmkin.

Kelisilgen ǵırram operaciyalar boyınsha riskler. Bir operator bir waqıttıń ózinde bir neshshe (keminde ekewi) bir-biri menen toparǵa shólkemlesken brokerlerge qarsı islew bir qasha qıyın boladı. Bunda bunday topar bir brokerdi arzanıraq satıwǵa yaki qımbatıraq satıp alıwǵa májbúr qılatuǵın halattı keltirip shıǵarıwı múmkin. Bunda topardaǵı brokerlerden biri basqası menen aldınnan kelisken tárizde satıwshı yaki qarıydar operatordıń (brokerdiń) sawda procesine kosılısıp, sawdanı asıp yaki páseyip barıwshı aukcionǵa aylandıradı, nátiyjede operatordı arzanıraq satıwǵa yaki qımbatıraq satıp alıwǵa májbúr qıladı. Bunday oyındı aldın ala seziw júdá qıyın bolǵanlıǵı sebepli, operator ushın aukcionda sózsiz risk payda boladı. Oyın baslanıwınan aldınıraq shólkemlesken topar, brokerleri óz maqsetlerin ámelge asırıw ushın (operatorǵa salıstırmalı) aldınnan qupiya ráwishte bir-birleri menen fiktiv pitimler dúzip aladı hám sawda procesinde fiktiv (aldınnan kelisilgen pás yaki joqarı) bahalarda hár bir lot boyınsha operaciyalar orınlap, operatordıń gezegi kelgenshe onı aljastırıp,

beretuǵın bahasın qadaǵalap baradı, nátiyjede onı óz maqsetlerine boysındıradı. Eger bunda topar brokerleri operatordan akciyalardı pásirek bahada satıp almaqshı bolsa, onda bazarda jasalma ráwishte ―shtil‖ (jım-jırtlıq) halatın payda etedi. Eger óz akciyaların operatorǵa qımbatıraqqa satpaqshı bolsa - bazarda jasalma

―aktivlik‖ halatın payda etedi.

SHólkemlesken topar xızmetinen kórinip turǵanınday, topar brokerleri

ózara aldınnan fiktiv kelisimler dúzip, birjada ótirik (fiktiv kelisiwge tiykarlanǵan) operaciyalar ámelge asırıw riskin keltirip shıǵaradı. Bul risk bolsa nátiyjede operator juwapkershiligine ótti.

Jáne sonnı da seziw múmkin, topar brokerleri bir waqıttıń ózinde bazardaǵı bahalar boyınsha manipulyaciya qıldı, nátiyjede bazardı manipulyaciya qılıw riski payda boldı.

SHólkemlesken topar háreketleriniń barlıǵınan, óz gezeginde, barlıq basqa birja qatnasıwshıları ushın ótirik informaciya riski de kelip shıǵıwın biliw qıyın emes.

Joqarıda kórsetilgen birja sawdasında ushırawı múmkin bolǵan risklerden tısqarı onda (bazardıń esap-kitap hám depozitariy sistemaları jaqsı rawajlanbaǵan bolsa) kliring hám bahalı qaǵazlar menen baylanıslı esap-kitaplar procesinde payda bolıwshı riskler de bar bolıwı múmkin. Bunday risklerge (olardıń kelip shıǵıw dereklerine qarap) tómendegilerdi kiritiw múmkin.

Likvidlilik riski (ingl, lıquidityrisk)- bahalı qaǵazlar sapasın bahalawdaǵı ózgeriwi sebepli olardı satıw waqtında payda bolıwshı joǵaltıwlar menen baylanıslı risk. Jeke halda, bul risk sawdadan keyin qarıydar yaki satıwshı tárepinen tólew májbúriyatın waqıtsha orınlamawı sebepli de payda bolıwı múmkin.

Jetkerip beriliwi riski - sawda bolıp ótkennen keyin satıwshıdaǵı bahalı qaǵazlardı qarıydarǵa óz waqtında jetkerip bermew riski.

Operacion risk - sawda waqtında kompyuter sistemasındaǵı nasazlıqlar yaki birja personalı jumısınıń pás sapası sebepli payda bolatuǵın joǵaltıwlar menen baylanıslı risk.

Kliring riski - sawda waqtında kliring sistemasındaǵı kemshilikler hám esapkitap texnologiyasın buzıw sebepli payda bolatuǵın joǵaltıwlar menen baylanıslı risk.

Qaplaw boyınsha zıyan kóriw riski (ingl, replacementcostrisk)- úshinshi shaxslar aldındaǵı májbúriyatlardı sawda procesinde satıwshıǵa tiyisli pul qarjıların ala almaǵanlıǵı sebepli qaplay almaw riski.

Qarızdıń tiykarǵı summasın joǵaltıw riski (ingl, principalrisk)- sawda nátiyjesi boyınsha bir waqıttıń ózinde satılǵan bahalı qaǵazlar boyınsha pul tólemi hám olardıń qarıydarǵa jetkerip berilmewi sebepli payda bolıwshı joǵaltıwlar menen baylanıslı risk. Bunday risk satıwshınıń tólew qábiletin joǵaltıw halatında júz beriwi múmkin. Bul risk ―tólew nátiyjesine qaray jetkeriw‖ principi tiykarında joǵaltılıwı múmkin.

8.3.investicion portfeller, olardıń mazmunı, túrleri, qáliplesiw hám basqarıw

tiykarları

Investiciya procesi - bul investorlardıń qashan qansha muǵdarda bahalı qaǵazlardı satıp alıwına baǵdarlanǵan xızmeti. Bul proces óz ishine bes máseleni qamtıp aladı:

1.Investiciya siyasatın tańlaw.

2.Bahalı qaǵazlar bazarın úyreniw hám analiz qılıw.

3.Bahalı qaǵazlar portfelin qáliplestiriw. 4.Bahalı qaǵazlar portfelin kayta kórip shıǵıw.

5.Bahalı qaǵazlar portfeliniń nátiyjeliligin bahalaw.

1.Investiciya siyasatın tańlaw - investordıń maqsetin hám kay kólemde bahalı qaǵazlar satıp alıw ushın investiciya qıla alıwın belgileydi. Sebebi investor ushın «kóp pul qılıw» dáramat penen risk ortasındaǵı gúresten ibarat. Sonıń ushın da investor siyasatın tańlawda bul qáwipti esapqa alıw kerek. Investor ushın tiykarǵı wazıypa portfeldi qaysı túrdegi bahalı qaǵazlar menen toltırıw. Bul boyınsha ol qaysı bahalı qaǵazlarǵa salıq jeńillikleri barlıǵın esapqa alıwı kerek.

2.Bahalı qaǵazlar bazarın úyreniw hám analiz qılıw. Bul proceste investor bahalı

qaǵazlardıń barlıq túrlerin hár tárepleme úyrenip, házirgi basqıshta qaysı biri kóbirek dáramat keltiriwin anıqlaw kerek. Bunıń ushın investor bahalı qaǵazlar bazarınıń texnik analiz hám fundamental analiz jollarınan paydalanıwı kerek.

3.Bahalı qaǵazlar portfelin qáliplestiriw. Bul boyınsha investor qaysı aktivler esabınan bahalı qaǵazlardıń qaysı túri menen portfeldi toltırıw máselesin esapqa alıw kerek.

Bul jaǵdayda investor bahalı qaǵazlardıń kóplegen túrleri menen islewi kerek.

YAǵnıy selekciya ótkeriwi kerek hám bir qısım puldı jamǵarmada saqlap turıwı kerek. Bahalı qaǵazlar bazarındaǵı jaǵdaydı úyrenip, waqıttı kútip kerekli bahalı qaǵazlardı satıp alıwı kerek. Bul halda ol risktiń aldın aladı. Jáne usı bazarda diversifikaciyadan nátiyjeli paydalanıw jolların islep shıǵıwı kerek.

4.Bahalı qaǵazlar portfelin kayta kórip shıǵıw. Belgili waqıt ótkennen keyin bahalı qaǵazlar bazarındaǵı investordıń maqseti ózgeriwi múmkin. Sonıń ushın da ol belgili bir waqıtta bahalı qaǵazlardıń bir bólimin satıp, olardıń ornına jańa kóbirek dáramat keltiretuǵın bahalı qaǵazlar menen toltırıwı kerek, yaǵnıy bul proces hár dayım tákirarlanıp turıwı kerek.

5.Bahalı qaǵazlar portfeliniń nátiyjeliligin bahalaw. Bul proceste investor bahalı qaǵazlar bazarında alatuǵın dáramatına hám risk ortasındaǵı sáykessizlikke úlken itibar beriwi kerek. Bunıń ushın belgili bir standartilar (etalonlar) islep shıǵıw kerek.

Dúnya ámeliyatında fond bazarında investicion portfeldi qáliplestiriw degende fizikalıq yaki yuridikalıq shaxslarǵa tiyisli bahalı qaǵazlardıń pútkil jıynaǵı túsiniledi. Bahalı qaǵazlar portfelin qáliplestiriw bul kóbirek payda alıw niyetinde hár túrli bahalı qaǵazlardı satıp alıw, investiciya nátiyjeliligin asırıw hám risklerdi kemeytiw boyınsha fizikalıq yaki yuridikalıq shaxslardıń xızmeti sanaladı.

Teoriyalıq jaqtan bahalı qaǵazlar portfelin bir túrdegi bahalı qaǵazlar menen xam qáliplestiriw múmkin yaki bir bahalı qaǵazdı basqa biri menen de almastırıw múmkin. Leykin bul halda investor tárepinen joqarı dáramat alıw imkaniyatı kemeyedi. Risk qáwpi bolsa kúsheyiwi múmkin. Sonıń ushın da bahalı qaǵazlar

portfeli hár túrli bahalı qaǵazlar menen qáliplesiwi maqsetke muwapıq. Bahalı qaǵazlar portfelin qáliplestiriwde kurs qunı asıp baratırǵan kompaniyalar akciyaları esabınan qáliplestiriwge háreket qılıw kerek. Bunıń ushın bahalı qaǵazlar portfelin qáliplestiriwdiń túrli jolları bar:

Birinshiden, ósiw portfeli - bul jolda akciya kursları asıp baratırǵan kompaniyalar akciyalarınan bahalı qaǵazlar portfelin dúziw kerek. Bul ásirese jańa payda bolıp atırǵan, keleshegi bar bolǵan kompaniyalar akciyalarınan, bir neshshe jıldan beri ósiw pátleri turaqlı bolǵan atı shıqqan kompaniyalar akciyalarınan portfeldi qáliplestiriw kerek.

Ekinshiden, dáramat portfeli - bul halda bahalı qaǵazlar portfeli joqarı dáramat keltiriwshi, procent hám dividentleri joqarı támiynleniwshi bahalı qaǵazlarǵa qaratılıwı kerek. Bul orında tek ǵana kursı asıp baratırǵan akciyalar emes al joqarı dáramat keltiretuǵın obligaciya hám basqa bahalı qaǵazlardan portfeldi qáliplestiriw maqsetke muwapıq. Bul jaǵday bahalı qaǵazlar bazarındaǵı risklerdi minimal dárejege alıp keliwi múmkin.

Úshinshiden, pul bazarı portfeli - bul kapitaldıń tolıq saqlanıwına qaratılǵan bolıp, bahalı qaǵazlar portfeli tez ósip baratırǵan aktivler esabınan qáliplestiriledi. Bahalı qaǵazlar menen islewdiń «altın qaǵıydaları»nan biri «hesh waqıtta barlıq pulıńızdı bahalı qaǵazlar satıp alıwǵa sarplamań, bir bólimin tek ǵana bos pul sıpatında saklań, onı kútilmegende payda bolǵan qolay investicion joybarlardı sheshiwge isletiw ushın».

Tórtinshiden, salıqtan azat qılınǵan bahalı qaǵazlar esabınan bahalı qaǵazlar portfelin qáliplestiriw. Bunıń ushın joqarı likvidli mámleketlik qarız minnetlemelerin satıp alıw kerek. Bul qaǵazlar joqarı dáramatlı bolıp, salıqtan azat qılınǵan. Máselen: mámlekettiń qısqa múddetli obligaciyaları esabınan portfeldi qáliplestiriw.

Besinshiden, mámleket hám jergilikli hákimiyatlar tárepinen shıǵarılǵan bahalı qaǵaz esabınan portfeldi qáliplestiriw. Bul bahalı qaǵazlar diskont penen satıp alınadı hám salıq jeńilliklerine iye. Tap sonday shet el emitentleri tárepinen shıǵarılǵan bahalı qaǵazlardı satıp alıw da óz iyesine joqarı dáramatlar keltiredi.

Altınshıdan, túrli tarawlardaǵı kárxanalar tárepinen shıǵarılǵan bahalı qaǵazlar esabınan portfellerdi qáliplestiriw. Ásirese konvertirlestirilgen jeńillikli akciya hám obligaciyalardı satıp alıp, hám kútip olardı ápiwayı akciya hám obligaciyalarǵa almastırsa, joqarı payda alıwı múmkin.

8.4.Bahalı qaǵazlar portfellerin bahalaw indeksleri

Bazar ekonomikası rawajlanǵan kóplegen mámleketlerde bahalı qaǵazlar bazarın analizlew ilmiy pán esaplanadı. Analiz boyınsha hár qıylı mektepler bar. Bulardıń ishinde eń abıroylıları bul fundamental texnik analiz mektepleri esaplanadı. Fundamental analiz tárepdarları óz izertlewlerin bahalı qaǵazlar bazarı emitentleri tárepinen ashıp beriletuǵın buxgalteriya balansı, finanslıq esabatlardı tereń úyreniwge tiykarlanǵan halda alıp baradı. Kárxana jumıs xızmetiniń dáramat, aktivler, passivler, rentabellik, menedjment kibi kórsetkishlerin, sondayaq, usı kompaniya qarar tabıwına umtılıp atırǵan bazarlar halatın bir waqıttıń ózinde tolıq úyreniw tiykarında kompaniya akciyalarınıń bahası olardıń ―ishki‖ yaki ―haqıyqıy‖ qunına salıstırılǵanda asırıp yaki páseyttirip jiberilgeni haqqında juwmaq shıǵarıladı. Bunnan maqset bazar tárepinen ―qádirine jetilmegen‖ bahalı qaǵazlardı anıqlaw esaplanadı. Usı juwmaqlar tiykarında investorlar hár qanday bahalı qaǵazlardı satıp alıw, satıw hám waqtınsha uslap turıw haqqında qarar qabıl qılıwı múmkin.

Texnik analiz mektebi óz izertlewlerin sońınan kompaniyalar esabatında basıp shıǵarılatuǵın barlıq maǵlıwmatlar birja kursların ózinde sáwlelendirilgeni olar mazmunına qaray, fundamental analiz ótkeriw áhmiyetin joǵaltqan obyekt bolıp qalıwı kóz qarasınan alıp barıladı. Usı mektep tárepdarları úyrenetuǵın bas obyekti bahalı qaǵazlarǵa bolǵan talap hám usınıstı analiz etiw, yaǵnıy bahalı qaǵazlar bazarın sondaylıǵınsha, oǵan tásir etetuǵın ekonomikalıq, siyasiy hám pisixologiyalıq (ruxıy) faktorlardan ajıratılǵan halda úyreniw sanaladı. Bunda bahalar háreketiniń arnawlı modelleri jaratıladı. Usı tárizde belgili kompaniya bahalı qaǵazlardıń qımbatlılıǵı emes, bálkim bazardaǵı ulıwma baǵdarlar belgilenedi, sonnan kelip shıqqan halda hár qanday qarar qabıl qılıw usınıladı.

Ózbekstanda da kópshilik ǴMDA (SNG) mámleketleri qatarı fundamental

Fundamental analizde kompaniyanıń rentabellik dárejesin xarakterlewshi kórsetkishler, isbilermenlik aktivligi kórsetkishleri hám kompaniyanıń bazardaǵı aktivligi kórsetkishleri qollanıladı.

Bahalı qaǵazlar bazarı industriyasınıń áhmiyetli belgisi indeksler esaplanadı. Ekonomikalıq ádepiyatta kóbinese ortasha kórsetkish túsinigin ushıratıw múmkin. Kóplegen mámleketlerde indekslerdi esaplap shıǵıwdıń ózine tán usılları islep shıǵılǵan, biraq, olardıń hámmesi hár qanday dárejede ekonomika ahwalınıń kórsetkishleri qatnasıwshıları esaplanadı. Indekslerdiń esaplap shıǵılǵan absolyut,

úlkenlikleriniń ayırım kórsetkishlerin tiykarǵı yaki aldınǵı úlkenliklerge salıstırǵan waqıtta ǵana bazardaǵı jaǵdaydıń ózgeriw baǵdarların anıqlap alıw múmkin.

Eger indeks qıya sızıǵıjoqarıǵa kóterilip barsa, bul mámleket ekonomikasında janlanıw yaki ósiw júz berip atırǵanınan derek beredi, eger kerisinshe indeks qıya sızıǵı páske qarap barsa, bul mámleket ekonomikasında óndiristiń páseyiwi hám krezistiń anıq belgisi sanaladı. Indekslerdi esaplaw bahalı qaǵazlarda ádette kóp sanlı kompaniyalardıń akciyaları boyınsha ámelge asırıladı. Bahalı qaǵazlardıń indekslerin esaplawdıń bir neshshe usılları bar bolıp, olardıń ishinde eń kóp tarqalganı hár bir kompaniya shıǵarǵan bahalı qaǵazları (akciyalarınıń) sanın olardıń bahasına kóbeytip, keyin esaplaw ushın ajıratıp alǵan bahalı qaǵazlardıń ulıwma sanına bóliwden ibarat esaplanadı. ortasha kórsetkishlerge tán bolǵan kemshiliklerdi saplastırıw ushın, indekslerdi esaplaw waqtında anıq, statistikalıq formulalardan paydalanıladı. Indeksler fond birjaları,

investiciya mekemeleri tárepinen esaplanadı.

Dúnya fond birjalarında júdá kóp indeksler qollanıladı. Bular arasında eń keń tarqalǵan:

Dou Jons indeksi.

1884 jılda amerikalı alım CHarlz Dou hám baspaxana iyesi E. Djons tárepinen 11 iri sanaat kompaniyalarınıń akciya kursları indekslerin esaplap gazetada basıp shıǵardı. 1928 jılǵa kelip bul kórsetkish 30 iri kompaniyalardıń akciyaları tiykarında esaplanatuǵın boldı. Bul kórsetkish usı kúnge shekem