Ekonomikaliq teoriya (Lekciya tekstleri)

alınadı. Teoriya ekonomikanıń sırların úyretip, adamlardı olar menen tanıstıradı, olardıń

ekonomikaǵa tán bolǵan ulıwmalıq nızam-qaǵıydalardı úyrenedi. Sol tárepi boyınsha ol

teoriya ulıwmalıq pán bolǵanlıqtan, ol tiykarlaǵan teoriyalıq nızam-qaǵıydalarǵa basqa ekonomikalıq pánler súyenedi.

usınıslar bermeydi. Onıń usınısları ulıwma ekonomikalıq xarakterge iye nızam - qaǵıydalarǵa qalay tiykarlanıwǵa tiyisli boladı. Bul usınıslar ekonomikalıq siyasattı jetilistiriwge qaratıladı. Olar mámlekettiń, firmalardıń, úy xojalıqlarınıń, xalıq aralıq

bul teoriyalıq ideyaǵa tiykarlanadı. Bunı tariyxıy maǵlıwmatlar menen tastıyıqlawımız

atı menen aytılǵan “Reygonomika” siyasatı tiykar etip alınǵan. Bul ekonomikanıń turaqlı

Ekonomikalıq teoriya student jaslarǵa materiallıq ónimlerdiń insan miynetiniń nátiyjesi ekenligin túsindirip, olardı miynet hámde sheklengen resurslardı únemlew ruwxında tárbiyalaydı.

Teoriyada kategoriyalar 2 toparǵa bólinedi:

1. Ulıwma ekonomikalıq kategoriyalar – bular ekonomikalıq rawajlanıwdıń barlıq

ulıwmalıq táreplerin túsindiredi, olar hár qanday ekonomikalıq sistemaǵa salıstırmalı

sistemasına tán bolıp, olar sol sistemanıń analizinde qollanıladı. Ekonomika jańalanıp

úzliksiz, ekonomikalıq zárúrlikti payda etiwshi sebep-aqıbetti bildiriwshi óz-ara

Olardıń qatarına miynet bóliniwshiligi, toplaw, miynet ónimdarlıǵınıń ósip barıwı,

nızamlar – tek ǵana málim social-ekonomikalıq sistema sheńberinde háreket etiwshi, sol

máqsetinde abstrakciyalanadı. Ilimiy abstrakciyada - oylaw járdeminde ekonomikalıq

indukciya hám dedukciya, tariyx hám logikanıń birligi, ekonomikalıq eksperiment metodlarınan da keń paydalanıladı.

ishki logikalıq óz-ara baylanıslardı jáne sol sistemanıń rawajlanıw baǵdarların belgilep beriwge mumkinshilik beredi. Bunda pozitiv hám normativ analizden paydalanadı.

Pozitiv analizde - ekonomikalıq hádiyseler hám subektler óz halınsha, yaǵnıy

bolıp esaplanadı. Bul metod anıq bir qubılıslarǵa baha beriwde onıń normadan qansha

Ekonomikalıq qubılıslardı izertlewde tariyx hám logikanıń birligi metodı da ayrıqsha áhmiyetke iye. Ekonomikalıq qubılıslar tariyxıy process sıpatında rawajlanadı, qálegen qubılıstı analizlew onıń kelip shıǵıw tariyxınan baslanadı. Mısalı bazar ekonomikasın analizlegenimizde onı dáslepki tovar almasıwı júzege kelgen dáwirden baslap, yaǵnıy stixiyalı bazardan házirgi rawajlanǵan bazarǵa shekem tariyxıy process retinde a lıp qaraymız.

2- TEMA ÓNDIRIS PROCESSI HÁM ONÍŃ NÁTIYJELERI

1- lekciyanıń jobası

1.Óndiris processiniń mazmunı hám onıń ekonomikalıq tiykarları

2.Óndiris faktorları hám olardıń óz-ara baylanısları

3.Óndiristiń tákirarlanıp turıwı

1. Óndiris processiniń mazmunı hám onıń ekonomikalıq tiykarları

Óndiris adamnıń tábiyat baylıqlarına olardı insan mútájliklerin qanaatlandırıwǵa iykemlestiriw maqsetindegi tásir ótkeriwi bolıp tabıladı. Demek, insan óndiris processi arqalı tábiyatqa óz tásirin ótkeredi hám bul processte ol basqalar menen de óz-ara qatnasıqta boladı. Óndiris processin miynet processi dep te alıp qarawǵa boladı. Sebebi insan óz miyneti arqalı tábiyatqa tásir etip, adamlardıń kún kórisi ushın zárúr bolǵan nárselerdi jaratadı. Demek, óndiris in sannıń jasawınıń materiallıq tiykarı retinde tutınıwǵa xızmet etedi. Tutınıw processi ónimlerdiń talaplardı qanaatlandırıw ushın isletiliwi menen birge, óndiristi háreketke keltiriwshi kúsh bolıp ta tabıladı. Yaǵnıy tutınıw arqalı belgili talaplardıń qanaa tlandırılıwı, jańa talaplardı keltirip shıǵaradı hám ol óndiris ushın túrtki boladı. Óndiris processi ushın bólistiriw hám almasıw basqıshları da ayrıqsha áhmiyetke iye. Sırttan qaraǵanda bólistiriw hám almasıw óndiriske salıstırılǵanda passiv xızmetti atqaratuǵın sıyaqlı bolıp kórinedi.

Óndiris processi individual tárizde, ayırım adamlar yamasa kárxana, xojalıqta birlesken adamlar jámááti tárepinen ámelge asırıladı. Mısalı, ónerment yamasa jeke diyxan ónimlerin óziniń individual miyneti menen jaratadı. Bu nnan ózgesherek firma yamasa fermer xojalıǵında óndiris birgeliktegi jámáát miynetine tiykarlanadı. Kárxanalar hám xojalıqlar óndiristegi sektorlardı, sektorlar bolsa birgeliktegi milliy (mámleket kólemindegi) óndiristi payda etedi.

Milliy óndiris úsh sektorlı boladı:

1.Industrial sektor. Buǵan sanaat, qurılıs hám kommunikaciya (transport, baylanıs) kiredi.

2.Agrar sektor. Bunı awıl xojalıǵı quraydı.

3.Xızmet kórsetiw (servis) sektorı. Bunı xalıqqa, kárxanalar hám shólkemlerge xızmet kórsetiwshi tarawlar quraydı.

Bul sektorlar óndiriste túrli rol oynaydı hám bul ekonomikalıq potencialǵa baylanıslı boladı. Ekonomika rawajlanǵan sayın industrial sektor hám xızmet kórsetiw sektorınıń roli artıp baradı. XXI ásir ekonomikası xızmet kórsetiw sektorınıń ústinligi menen ajıralıp turadı.

Qay jerde bolmasın, bári bir óndiris tutınıw ushın zárúr bolǵan ónim hám xızmetlerdi jaratıwdan ibarat boladı. Adamlar ushın óndiristiń ózi emes, al ol jaratqan ónimler áhmiyetlirek. Sebebi jámiyet hám onıń hár bir aǵzası ushın ónd iris nátiyjeleri birinshi dárejeli áhmiyetke iye.

Jámiyet aǵzalarınıń óndirislik xızmetiniń nátiyjesi – bul jaratılǵan barlıq ónimler hám xızmetlerdiń kompleksi. Olardıń adamlar mútájligin qanaatlandıra alıw qábileti olardıń paydalılıǵı esaplanadı.

Óndiris ónimniń aqırǵı nátiyjede qalay isletiliwine qarap differenciaciyalanadı. Usı tárepi boyınsha ol eki bólimge bólinedi:

1.Tutınıw buyımların islep shıǵarıw. Bul jerde adamlar mútájlikti qanaatlandırıwshı hám olardıń turmısın jaqsılawshı ónimler jaratıladı. Olarǵa tómendegiler kiredi: a) aǵımdaǵı tutınıwdı qanaatlandırıwshı azıq -awqat, kiyimkenshek, sanitariya hám gigiena ushın zárúr ónimler; b) uzaq múddette isletiletuǵın ónimler, mısalı, avtomashina, televizor, muzıka orayı, muzlatqısh, mebel sıyaqlılar;

v)túrli sociallıq xızmetler, atap aytqanda bilim beriw, qánigeligin jetilistiriw, emlew, dem alıw, sayaxat etiw xızmetleri.

2.Materiallıq resurslardı islep shıǵarıw. Bul jerde óndiriste tutınılatuǵın barlıq qurallar, sonıń ishinde mashinalar, túrli mexanizmler, qol miyneti quralları, shiyki zat, janılǵı, elektroenergiya, tutastırıwshı bólekler hám óndiriske kerekli xızmetler (júk tasıw hám saqlaw, baylanıs ornatıw, jol xızmeti, resurslardı jetkerip beriw) kiredi. Usı ónimlerdi tutınıw óndiristi úzliksiz dawam ettiriw ushın zárúr boladı.

2. Óndiris faktorları hám olardıń óz-ara baylanısları

Hár qanday ekonomikalıq sistemanıń tiykarın óndiris quraydı, sebebi bul jerde tirishilik ónimleri jaratıladı, bunıń ushın bolsa óndiris faktorları háreketke keliwi shárt. Ne nárse óndiriske xızmet etse, sol onıń faktorı boladı, bul resurslardan ibarat.

Óndiris praktikasında qollanılıp atırǵan barlıq resurslar óndiris faktorları dep aytıladı.

Ekonomikanıń sisteması hám forması qanday bolıwına qaramastan óndiris processinde úsh faktordıń: jumıs kúshi, miynet predmeti hám miynet qurallarınıń bolıwın talap etedi.

Turmıslıq ónimlerdi jaratıwda qatnaspay biykar jatqan (paydalanılmay atırǵan) resurslar óndiris faktorları bola almaydı. Mısalı, isletilmey tat basıp atırǵan s tanok,

shirip baratırǵan shiyki zat, egindi suwǵarmay batpaqlıq payda etip atırǵan suw, islemey atırǵan adamnıń miynet etiw qábileti sıyaqlılar resurs esaplansada, óndiris faktorı bola almaydı, sebebi bular ónimlerdi islep shıǵarıwda qatnaspaydı. Demek, resurslar óndiriske kirip kelip hárekette bolǵannan soń faktorlardı payda etedi.

Jumıs kúshi (labor force) degende biz adam organizimindegi fizikalıq hám ruwxıy qábiletlerdiń jıyındısın túsinemiz. Jumıs kúshi miynet etiw qábiletine iye bolǵan adamlar ushın tán boladı. Biraq jumıs kúshi insannıń ózi yamasa onıń miyneti emes, al onıń qábiletinen ibarat boladı.

Ekonomikalıq ádebiyatlarda da óndiris faktorları hár tárepleme talqılanǵan. Házirgi zaman teoriyasında óndiriste 5 faktordıń qatnasıwı keltiriledi, olar tábiyat

(jer), jumıs kúshi, kapital, isbilermenlik qábilet hám informaciya (2.1 -sızılma).

Tábiyat (jer)

2.1 – s ı z ı l m a. Óndiris faktorları

Óndiris faktorları ónimlerdi jaratıwda túrli dárejede qatnasadı. Soǵan qaray olar 3 toparǵa ajıratıladı: jeke-insan faktorı, materiallıq faktor, xabar-informaciyalıq faktor.

Jeke-insan faktorı – bul jumıs kúshi, onıń háreket etiw nátiyjesi bolǵan miynet.

Insan faktorın jumısshı, xızmetshi yamasa diyxannıń is qábileti menen sheklep bolmaydı. Buǵan álbette isbilermenlik qábileti de kirgiziledi, biraq bul ayrıqsha

faktor esaplanadı. Bul ózine tán júdá siyrek ushırasatuǵın qábilet bolıp, ónim hám xızmetlerdi jaratıwda shólkemlestiriwshilik-basqarıw xızmeti menen qatnasadı.

Óndiris processi júz bergende tábiyat inam etken shiyki zat hám materiallar miynet járdeminde qayta isleniwi kerek hám bunıń ushın miynet quralları talap etiledi. Sol sebepli óndiriste materiallıq faktorlar da qatnasadı.

Óndiristiń materiallıq faktorı – bul onıń ushın zárúr bolǵan barlıq miynet quralları hám materiallıq formadaǵı shiyki zatlar.

Bul faktordı tábiyat inam etken baylıqlar hám adamlar jaratqan miynet quralları quraydı.

Kapital (capital) óndiris faktorı sıpatında materiallıq, yaǵnıy miynet quralı kórinisine iye boladı.

Kapital túsinigi de túrlishe ádebiyatlarda túrlishe talqılanǵan. Kópshilik ádebiyatlarda kapital túsinigi tariyxıy túsinik dep qaralıp, onıń kapitalizmge tán ekenligin dálilleydi hám kapitaldı óz iyesine qosımsha dáramat keltiriwshi qun, óz - ózine kóbeyiwshi, ósiwshi qun dep esaplaydı. Ayırım batıs ekonomistleri de, mısalı,

J.Klark, L.Valras, I.Fisherler kapitalǵa dáramat keltiriwshi, payda keltiriwshi, procent keltiriwshi qun dep qaraydı. Rossiyalı ekononomist E.N.Lobacheva kapital – bul insan ushın tovar hám xızmetler islep shıǵarıwǵa arnalǵan ekonomikalıq resurlar

Isbilermen dep ekonomikalıq resurslar, yaǵnıy óndiris ásb apları hám jumıs kúshi resurslarınıń, tábiyiy resurslardıń bir-birine birigiwin támiyinleytuǵın, shólkemlestiriwshi, baslamashı, jańalıqqa umtılıwshı, ekonomikalıq hám basqa qáwip-qáterden, juwapkershilikten qorqpaytuǵın adamlarǵa aytıladı. Bul qábiletlerdiń jıyındısı isbilermenlik qábileti dep júrgiziledi. Demek, isbilermenlik qábiletine iye bolıw ushın jańalıqqa umtılıwshı, jańa óndiris texnologiyasın engiziwshi biznesti shólkemlestiriwdiń jańa formaların oylap tabıwshı táwekelshil hám biznes sırın biletuǵın bolıwı kerek.

Óndiris faktorları quramında informaciya ayrıqsha orın iyeleydi. Bul faktor materiallıq yamasa fizikalıq kúsh formasına iye emes, ol túrli maǵlıwmatlar kórinisinde boladı. Málim informaciyaǵa tiykarlanǵan halda óndiris júz beredi, kelgen informaciyaǵa qarap neni, qansha islep shıǵarıw máselesi sheshiledi. Informaciya social-ekonomikalıq, demografiyalıq, tábiyiy-texnikalıq hám siyasiy xarakterge iye boladı hám soǵan qarap óndiris shólkemlestiriledi. Mısalı, baha qımbatlaydı degen maǵlıwmat kelse óndiris keńeyttiriledi, bahanıń páseyiwi kútilse bunıń kerisi boladı. Eger ónimi joqarı texnika bar degen maǵlıwmat bolsa onı qollanıw ilajları kóriledi. Internetten alınǵan maǵlıwmattan paydalanıp ónimdi óz waqtında satıw, kerekli resurslardı satıp alıw hám hátteki sherik tabıw múmkin.

3. Óndiristiń tákirarlanıp turıwı

Sheksiz mútájliklerdi qanaatlandırıw ushın ónim hám xızmetlerdi úzliksiz túrde islep shıǵarıw kerek, sebebi óndiriste úzilis júz berse adamlardıń turmıslıq mútájlikleri qanaatlandırılmaydı. Óndiris bir márte júz bermesten turaqlı jańalanıp, qaytalanıp turadı, nátiyjede tirishilik ónimleri úzliksiz jaratılıp barıladı.

Óndiristiń jańalanıwı, onıń qaytalanıp turıwı tákirar óndiris dep ataladı.

Tákirar óndiristiń úsh túri boladı: ápiwayı, keńeyttirilgen hám tarayǵan (qısqarǵan) tákirar óndiris. Ápiwayı tákirar óndiris bolǵanda onıń kólemi ózgermeydi. Bunda

6 Лобачева К.Н. Экономическая теория. Учебник. -М .: Юрайт, 2012. стр. 22

óndiris kólemi ózgermey qalǵanlıqtan xalıq sanı ósken jaǵdayda jan basına esaplanǵan ónim hám xızmetler qısqaradı. Keńeyttirilgen tákirar óndiris – bul óndiristiń onıń kólemi artqan halda tákirarlanıwı, yaǵnıy jańalanıp turıwı esaplanadı. Bunda dóretilgen ónim hám xızmetlerdiń muǵdarı artıp, olardıń quramı jańalanıp baradı, yaǵnıy eski ónimler ornına jańaları keledi. Óndiris keńeygen ja ǵdayda jan basına esaplanǵan ónim hám xızmetlerdiń muǵdarı hám soǵan muwapıq olardıń tutınıwı artadı. Aldıńǵı mısalǵa qaytsaq, házir óndiris kólemi 100 mlrd. birlik bolsa, kelesi jılı ol keńeyiw sebepli 110 mlrd.qa jetedi. Eger xalıq sanı ózgermese, bul ja n basına tutınıw aldıńǵı 800 mıń ornına 850 mıńǵa jetkeriledi, jan basına toplawdı 20 mıńnan 22 mıń birlikke jetkeredi. Nátiyjede mútájliktiń qanaatlandırılıwı keleshekte artadı.

Házirgi zaman ekonomikasına tán belgi keńeyttirilgen tákirar islep shıǵarıwdı ń júz beriwi esaplanadı. Ónimler hám xızmetler óndiris keńeygenligi ushın olardıń jan basına tutınıwı da kóbeydi. Biraq óndiristiń jaǵdayı mámleketler boyınsha bir - birinen parqlanadı. Eger bir jerde ol ósip barsa, basqa jerde ol terbelip turadı, jáne basqa jerde ol hátteki qısqaradı.

Tarayǵan (qısqarǵan) tákirar óndiris – bul óndiris kóleminiń aldıńǵıdan qısqarıp ketiwi esaplanadı. Biziń mısalımızda ápiwayı tákirar óndiris júz bergende 100 mlrd. birlik ónim jaratılar edi. Óndiris qısqarıp ketkende ónim kólemi, mısalı 90 mlrd. birlikke túsedi, nátiyjede xalıqtıń jan basına tutınıw da qısqaradı. Qısqarǵan tákirar óndiris tereń ekonomikalıq krizis, urıslar, tábiyiy yamasa texnogen apatshılıqlar sebepli júz beredi hám ótkinshi xarakterge iye boladı, sebebi onnan tezde shıǵıp ketiledi. Ózbekstanda ótmishtegi miyras qalǵan krizis sebepli 1991 - 1994-jıllarda óndiris qısqarıp ketti. 1995 -jılǵa kelip óndiristiń páseyiwi toqtadı, ápiwayı tákirar óndiris boldı. 1996 -2018-jıllarda keńeyttirilgen tákirar óndiris gúzetildi.

2- lekciyanıń jobası

1.Óndiris imkaniyatları hám óndiris shegarası

2.Óndiris nátiyjeligi hám onıń kórsetkishleri

1. Óndiris imkaniyatları hám óndiris shegarası

Óndiris shegarası qansha ónim islep shıǵarıw zárúrligi hám onıń imkaniyatları menen belgilenedi. Málim waqıtta qálegenshe islep shıǵarıw múmkin emes, sebebi bunı sheklep turıwshı faktorlar boladı, olardı birden ózgertip bolmaydı.

Óndiris imkaniyatlarınıń shegaralanıwı mútájlikke hám onı qanaatlandırıw qurallarına qarap málim waqıtta qansha ónim islep shıǵarıw múmkin ekenligin bildiredi.

Óndiris shegarasın mútájliktiń úlken-kishiligi, bunı resurslardıń jeterli bolıwı yamasa jetispewshiligi belgileydi. Ádette mútájlikler tez ósken halda resurs imkaniyatları bunnan arqada qaladı. Usınday sharayatta qosımsha ónimdi islep shıǵarıw qanshelli maqul ekenligi názerde tutıladı. Qosımsha ónim shıǵarıw onıń qárejeti artqanǵa shekem dawam etedi. Bul shegaraǵa jetkennen soń óndiris kóp qárejet talap etetuǵın iske aylanadı, sonlıqtan qárejetlerdi únemlew us ılın tabıw zárúrligi payda boladı. Bunıń jolı tabılǵannan soń jáne qosımsha islep shıǵarıw múmkin boladı.

Bul arqalı jumsalǵan resurslar birligine qansha nátiyje alınǵanlıǵı anıqlanadı.

Eger Mq=10 mlrd., Rs=5 mlrd. bolsa, S =10/5 = 2,0 boladı. Demek, jumsalǵan resurs birligine 2 birlik ónim alınǵan. Eger S=1,5 bolsa, nátiyjelik páseygen, eger S=2,2 bolsa ol artqan boladı. Nátiyjelikti basqasha esaplasa da boladı. Bunda resurslardıń

qanday shıǵınlar esabınan alınǵanlıǵın bildiredi. Aldıńǵı mısalǵa qaytsaq S=5/10=0,5 payda boladı. Demek, bir birlik ónim alıw ushın 0,5 birlik resurs sarplanǵan. Bul ónimniń resurs sıyımlılıǵın kórsetedi. Eger S=0,6 bolsa, nátiyjelik páseygen, kerisinshe S=0,4 bolsa, nátiyjelik artqan boladı, sebebi ónimniń resurs sıyımlılıǵı kemeygen. Bul bolsa kem qárejet jumsap kóp ónim islep shıǵarılǵanlıǵın, qárejet hám nátiyjeniń unamlılıǵın bildiredi.

Nátiyjelik miynet ónimdarlıǵınıń nátiyjesi esaplanadı. Resurslar sheklengenliginen jámiyet óz mútájligin qanaatlandırıw ushın miynet ónimdarlıǵın arttırıw jolınan baradı. Miynet ónimdarlıǵı miynettiń nátiyjesin, miynet nátiyjeligin ańlatadı.

3- TEMA. EKONOMIKALIQ SISTEMALAR HÁM MENSHIK QATNASÍQLARÍ

1- lekciyanıń jobası:

1. Ekonomikalıq sistemalar hám olardıń tiykarǵı belgileri

2. Ekonomikalıq sistemalardıo túrleri hám olardıo orın almasıwı

1. Ekonomikalıq sistemalar hám olardıń tiykarǵı belgileri

Adamlardıń ekonomikalıq xızmeti jámiyette júz beredi, jámiyettiń bolsa ózine tán ishki dúzilisi, yaǵnıy anatomiyası bar bolıp, onıń quramında ekonomikalıq sistema ayrıqsha orın iyeleydi.

Ekonomikalıq sistema – bul ekonomikalıq rawajlanıwdıń ulıwmalıq shárti bolıp, hár bir dáwirde háreket etetuǵın ekonomikalıq qatnasıqlar, ekonomikanı shólkemlestiriw formaları, xojalıq júrgiziw mexanizmi hám ekonomikalıq shólkemlerdiń óz-ara úzliksiz baylanısı tiykarında qáliplesken bir pútin ekonomikalıq dúzilisi.

Sistemalar bahalanǵanda túrli teoriyalıq aǵımlar onıń baslı ólshemine túrlishe qatnas jasaydı. Olardan biri baslı ólshem sıpatında jámiyetlik -klasslıq ózgesheliklerdi alsa, basqası texnologiyalıq dárejesin yamasa tirishilik ónimlerin dóretiw usılların, jáne basqası basqarıwdıń túrlishe bolıwın tiykar etip aladı. Biraq kópshilik teoriyalarda sistemanıń belgilerine kompleks (bir pútinlikte) qaraw zárúrligi, biraq bul belgiler túrlishe bolıwı keltiriledi. Sistemalar bahalanǵanda materiallıq, social-ekonomikalıq hám ideyalıq sharayat birgelikte qaralıwı kerek. Bunda neni hám qanday usıllar menen islep shıǵarılıwı anıq boladı. Materiallıq sharayat belgileri bul dóretilgen ónim hám xızmetlerdiń qanday bolıwı, yaǵnıy olardıń natural ónim yamasa tovar ónimi bolıwı, olardıń strukturalıq dúzilisiniń qanday ekenligi, materiallıq formadaǵı yamasa materiallıq emes xızmet formasında bolıwınan ibarat.

Barlıq sistemalarda miynet bóliniwshiligi júz berip, miynet, birinshiden, qánigelesedi; ekinshiden, miynet túrleri bir-biri menen baylanısıp, bir-birin tolıqtıradı. Nátiyjede ónim jámiyettegi óz-ara baylanısqan miynet túrleriniń nátiyjesi boladı. Barlıq sistemalarda miynet túrleri orın almasadı, ad amlar bir miynetten basqa miynetke ótedi, óz kásibin ózgertedi. Túrli sistemalarda, olardı payda etiwshi

belgilerdiń óz-ara baylanısıwı túrlishe boladı. Sonday baylanıslar arasında óndiris faktorlarınıń birigiw usılı tiykarǵı orındı iyeleydi, usı tárepi bo yınsha sistemalar birbirinen parqlanadı.

Sistema degende onıń quramında ekonomikalıq emes qatnasıqlardı, atap aytqanda, ideologiyalıq qatnasıqlardı da kóriw kerek, olar siyasiy, huqıqıy, morallıq, diniy hám basqa formalarǵa iye boladı. Biraq olardıń hár birinde ekonomikanıń móri bar. Túrli sistemanıń óz ekonomikasına sáykes túrde dúnya kóz -qarası boladı. Ideyasız adam bolmaydı, ol málim ideyaǵa tiykarlanıp is tutadı. Demek, ideologiyasız sistema bolmaydı. Bir sistemada totalitar hám zorlıq ideyası bolsa, basqasında erkinlik hám demokratiya ideyası, jáne basqasında mámleketke qaramlılıq ideyası ústin boladı. Belgili inglis ekonomisti M.Keynstiń atap kórsetkenindey, dúnyanı ekonomistler hám siyasatshılar ideyası basqarıp turadı. Ideya itibarǵa alıwdıń ózi menen sheklenbeydi, ol málim háreketlerdi keltirip shıǵaradı. Ekonomikalıq siyasat ta sistemaǵa kiredi. Bul ekonomikalıq tarawdaǵı kórsetpeler hám ilajlardıń kompleksi bolıp, málim bir maqsetti gózleydi. Olar ekonomikaǵa tásir etiw quralı esaplanadı. Ekonomikalıq siyasattı mámleket yamasa ayırım menshik iyeleri júrgizedi. Bunnan ulıwma mámleketlik, individual yamasa toparlıq máp gózlenedi. Demek, sistemalardıń kórinisin bir qatar belgiler qáliplestiredi, olar materiallıq-shiyki zat, jeke-insanıylıq, social-ekonomikalıq, siyasiy-ideyalıq belgilerden ibarat. Bulardan eń tiykarǵısı social-ekonomikalıq belgiler esaplanadı. Biraq basqa belgilerdi de názerden shette qaldırıwǵa bolmaydı, sebebi olar da ekonomikalıq rawajlanıwǵa tásir etedi. Sonlıqtan sistemalardıń tiykarında ekonomika jatsa da, olardı sap (taza) ekonomikalıq halda emes, al basqa belgiler menen de xarakterlew zárúr.

2. Ekonomikalıq sistemalardıń túrleri hám olardıń orın almasıwı

Ekonomikalıq xızmet hár qashan málim sistemalar sheńberinde ámelge asırıladı. Olardıń hár biriniń ózine tán ózgeshelikleri boladı. Joqarıda keltirilip ótilgen belgiler tiykarında anıq sistemalar bahalanǵanda olar úsh tipke ajıratıladı. Bul dástúriy sistema, bazar sisteması hám totalitar-jobalı yamasa hákimshilikbuyrıqpazlıqqa tiykarlanǵan ekonomikalıq sistema. Bulardıń arasında birinshi bolıp qáliplesken, eń áyyemgi sistema – bul dástúriy sistema.

Dástúriy ekonomikalıq sistema. Insannıń ekonomikalıq xızmeti dáslep mine usı sistemada júz bergen. Onıń belgileri sarqıt sıpatında uzaq saqlanıp kelindi, hátteki házir de arasında ushırasıp turadı. Dástúriy sistema húkimlik etken dáwir oǵada uzaq dáwir esaplanadı.

Dástúriy ekonomikalıq sistema – adamlardıń ekonomikalıq háreketi hám jámiyettegi barlıq máselelerdiń sheshiliwi, tirishilik ushın gúres, úrip-ádet hám dástúrler tiykarında ámelge asırılıwı menen xarakterlenedi.

Dástúriy sistema óndiris faktorlarınıń hálsizligi, ekonomikada tábiyiy resurslardıń birinshi dárejeli bolıwı menen ajıralıp turadı. Óndiris xızmeti tábiyattan tártipsiz hám hátteki jabayılarsha paydalanıwǵa tiykarlanadı. Ekonomika oǵada kóp resurs talap etedi, sebebi resurslardıń únemleniwin támiyinlewshi texnologiya rawajlanbaǵan boladı. Óndiriste qol miyneti ústin bolıp, tábiyat kúshlerinen ápiwayı usılda paydalanıladı. Tábiyatta bar bolǵan energiya derekleri isletiledi. Dáslep tábiyatta ushırasatuǵın ónimler terip alınıp tutınıladı, sońınan tábiyatqa tiykarlanıp ónimler islep shıǵarıladı. Miynet ónimdarlıǵı oǵada tómen bolıp, bul ónimlerdi hámmege jeterli etip islep shıǵarıw imkaniyatın bermeydi, turmıs dárejesi tómen boladı.