Ekonomikaliq teoriya (Lekciya tekstleri)

AC TC ; Q

Ortasha jalpı (ulıwma) shıǵındı (ATC-average costs) anıqlaw ushın jámi

shıǵınlar ónim hám xızmetlerdiń muǵdarına bólinedi.

ATC TC ; Q

bul jerde: ATC – ortasha japlı shıǵın; TC – jalpı (ulıwma) shıǵınlar;

Q – islep shıǵarılǵan ónim muǵdarı.

Firma paydanı arttırıw ushın óndiristi kóbeytiwge umtıladı. Biraq bunıń ushın qosımsha túrdegi óndiris paydalı bolıwı kerek. Bul bolsa qosımsha óndiristiń shıǵınına baylanıslı. Ekonomikada marjinal (sońǵı qosılǵan) shıǵın degen túsinik te bar.

Marjinal shıǵın – bul qosımsha túrdegi sońǵı ónim hám xızmet birligi ushın ketetuǵın qosımsha shıǵın.

Marjinal shıǵın (MC - Marginal costs) qosımsha óndiris qanshaǵa túsiwin bildiredi. Marjinal shıǵındı (MC) anıqlawda jalpı shıǵınlardıń ózgeriwi ó nim muǵdarınıń ózgeriwi menen salıstırıladı.

ol dáramatqa iye boladı.

Firma dáramatı (R-revenue) tovar hám xızmetlerdiń satılıwı sebepli onıń ıqtıyarına kelgen pul túsimi esaplanadı. Mısalı, kárxanada bir ayda 10 mıń dana ónim islep shıǵarılǵan. Háb bir ónimnıń bahası 100 mıń sumdı quraydı. Eger barlıq ónimler satılǵan jaǵdayda, kárxananıń bir aylıq pul túsimi 1 mlrd. sum (10000*100000)ǵa teń boladı. Demek, pul túsiminiń yamasa firma dáramatınıń muǵdarı tiykarınan 2 faktorǵa baylanıslı.

Birinshisi, tovar hám xızmetlerdiń muǵdarı (Q-quantity). Ekinshisi, olardıń bazar

bul olardıń bazardaǵı qarıydarlardıń talabına qanshelli tolıq juwap beriwine, anıǵıraǵı tovardıń qunına baylanıslı boladı. Demek, dáramattı kóbeytiwdiń tiykarǵı shárti bazar talabına sáykes tovarlardı kóplep islep shıǵarıwdan ibarat. Eger firma buǵan erisse, ol

tovarlardı jaqsı pullay aladı, tovarına talap joqarı bolǵanlıqtan onı islep shıǵarıwdı jáne de keńeyttiriw múmkin boladı.

Dáramatlar jalpı dáramat, ortasha dáramat hám marjinal dáramatlarǵa bólinedi.

Jalpı dáramat (TR - total revenue) málim waqıtta, mısalı bir jılda firmanıń tapqan jámi dáramatı bolıp, bul barlıq tovar hám xızmetlerdi satıwdan kelgen pul

shıǵarıw zavodı jılına 100 mıń dana muzlatqısh islep shıǵarıp, onıń hár birin 1,2 mln. sumnan satadı. Bunda onıń jalpı dáramatı D=100 mıń*1,2 mln.= 120 mlrd. sum boladı.

maqset bay bolıw, bunıń ushın bolsa payda tabıw kerek. Payda – mazmunı boyınsha

ónimi. Firma iyesi isbilermenlik penen shuǵıllanǵanda birinshiden óz jumısına kapital

táwekelshilikke baradı. Mine sonlıqtan ol payda alıwı kerek, keri jaǵdayd a ol biznesin taslap ketedi.

miynetine berilgen sıylıq. Bul payda óndiris shıǵınlarınıń quramında boladı, sebebi ol miynet haqını quraydı.

Ekinshisi, ekonomikalıq payda yamasa taza payda (economic or pure profit) bolıp, bul dáramattıń shıǵınlardan awısqan bólegine teń boladı. Ekonomikalıq paydanı

de qollanıladı. Sonlıqtan olardı bi-birinen ajırata biliw zárúr. Ekonomikalıq payda

Ekonomikalıq payda = ulıwma pul túsimi - sırtqı shıǵınlar - ishki shıgınlar – normadaǵı payda

Buxgalteriyalıq payda ulıwma pul túsiminen sırtqı shıǵınlardı alıp taslaw jolı menen anıqlanadı. Sonlıqtan buxgalteriyalıq payda ekonomikalıq paydadan ishki shıǵınlar muǵdarına kóbirek. Bunda ishki shıǵınlar barlıq waqıtta óz ishine normadaǵı paydanı da aladı.

Buxgalteriyalıq payda = ulıwma pul túsimi - sırtqı shıǵınlar

Ekonomikalıq paydanı (Pe - economic or pure profit ) anıqlaw ushın jalpı dáramattan (TR) jalpı shıǵınlar (TC) shegirip taslanadı. Bunda Pe = TR -TC payda boladı. Eger kishi firmanıń dáramatı 220 mln. sum bolıp, shıǵını 190 mln. sum bolsa, onıń paydası 30 mln. sumdı quraydı (220 -190=30). Payda firma dáramatınıń quramında boladı. Dáramat, birinshiden, shıǵınlardı qaplasa, ekinshiden, payda keltiredi. Paydanıń az yamasa kóp bolıwı tek dáramatqa emes, al shıǵınǵada baylanıslı.

2- lekciyanıń jobası:

1.Payda norması hám massası, olarǵa tásir etiwshi faktorlar

2.Kárxana paydasın maksimallastırıw jolları

3.Kárxananıń zıyan kóriwi hám bankrotlıǵı

1. Payda norması hám massası, olarǵa tásir etiwshi faktorlar

Isbilermenlik xızmetiniń qanshelli payda keltiriwi eki jol menen anıqlanadı. Birinshisi, paydanıń ulıwma muǵdarın, yaǵnıy onıń massasın anıqlaw. Firma paydasınıń absolyut muǵdarı payda massasi dep júrgeziledi. Bunda aldın aytıp ótkenimizdey dáramattan shıǵınlar shegirip taslanadı, qaldıq jalpı payda boladı.

Biraq bul firmaǵa tiyisli payda emes, sebebi onıń bir bólegi sa lıqlardı tólewge ketedi. Kapitallar teń sharayatta paydanıń massası paydalılıq dárejesine baylanıslı boladı. Paydalılıq dárejesi – bul payda kóriw norması bolıp, ol rentabellik dep júrgiziledi.

Rentabellik isbilermenlik xızmeti oǵan sarplanǵan qárejetke s alıstırǵanda

kórsetkishi joqarıda keltirilgen jalpı payda muǵdarı esaplanadı. Rentabellik payda norması (Rʹ) dep te júrgiziledi. Bul paydanı (Pe) kapitaldıń muǵdarına yamasa aǵımdaǵı shıǵınlarǵa (TC) salıstırılıp anıqlanadı.

R' Pe *100%

C

Rentabellik - mikroekonomikalıq, yaǵnıy kárxana kólemindegi ekonomikalıq xızmettiń nátiyjeligi. Rentabellik kárxananıń erisken juwmaqlawshı finans lıq nátiyjelerin ulıwmalasqan kóriniste sáwlelendiredi, biraq bul nátiyjelerdiń ózi emes, al olardıń sarplanǵan shıǵınlarǵa salıstırmalı bahalanıwı. Sonlıqtan rentabellik kárxana xızmetiniń finanslıq nátiyjesin biliwde qollanılatuǵın tiykarǵı kórsetkish esaplanıp, ol kárxananıń payda alıp islewin bildiredi. Payda ornına zıyan kórilgen jerde rentabellik bolmaydı. Sebebi kárxana xızmeti rentabelli hám rentabelli emes bolıwı múmkin. Rentabellik kárxana dárejesinde sarplanǵan shıǵınnan qanday nátiyje alınǵanlıǵın bildiredi. Shıǵınlar túrlishe bolǵan halda nátiyje birdey

bolmaydı, bul kárxanaǵa tiyisli paydadan ibarat.

Bul kórsetkish kárxananıń aqılǵa muwapıq tańlawı ushın xızmet etedi. Soǵan qarap kárxana paydanı kóp alıw ushın qanday túrdegi ónim islep shıǵar ıw zárúrligin sheshedi.

2. Kárxana paydasın maksimallastırıw jolları

Rentabelliktiń járdemshi kórsetkishleriniń qatarına shıǵın rentabelligi, qarız kapitalınıń rentabelligi, tiykarǵı kapital rentabelligi, aylanıs kapitalınıń rentabelligi, investiciya rentabelligi kiritiledi. Paydanı maksimalastırıw rentabellikti arttırıwdı bildiredi hám oǵan tómendegi jollar menen erisiledi:

1.Óndiristi restrukturizaciyalaw . Bunda bazar talap etken, yaǵnıy qarıydarı kóp bolǵan tovarlardı islep shıǵarıw júz beredi.

2.Resurslardı únemlep isletiw. Bul aǵımdaǵı shıǵınlardı kemeytiwdi bildiredi. Buǵan resurslardı arzan bahada satıp alıw hám ónim birligine ketetuǵın shıǵınlardı kemeytiw arqalı erisiledi. .

3.Kapital quramın jetilistiriw. Bul jámi kapital quramında óndiriske tikkeley

xızmet etiwshi kapitaldıń, tez aylanıp turıwshı kapitaldıń úlesin arttırıwdı, kapitaldıń ónimdarlıǵın hám únemlewshi texnikalıq qurallarda materiallasıwın talap etedi.

4. Miynet motivaciyasın kúsheytiw. Bul islewshiler miynetin xoshametlew arqalı olardıń únemli bolıwına, miynet ónimdarlıǵın arttırıw, ónim sapasın jaqsılawǵa umtılıwdı júzege keltiredi.

Rentabellik basqarılıp barıladı, bunıń ushın rentabellikti arttırıwǵa xızmet etiwshi faktorlar háreketke keltiriledi, rentabelliktiń páseyip ketiwin e jol qoymaw ilajları kóriledi. Sol maqsette rentabellik monitoringi alıp barıladı. Yaǵnıy ol analizlenedi hám baqlap barıladı.

Joqarıda aytılǵan usıllar járdeminde óndiris rentabelligi esaplap shıǵıladı. Firma paydanı kóp alıwı ushın qanday ónimdi islep shıǵarıw rentabellirek bolıwı esaplap shıǵıladı. Bunıń ushın málim bir túrdegi ónim oǵan ketken shıǵınlarǵa salıstırǵanda qansha payda keltiriwi anıqlanadı.

3. Kárxananıń zıyan kóriwi hám bankrotlıǵı

Firmalar xızmetinde payda kóriw menen birge zıyan kóriwde ushırasıp turadı. Zıyan kóriwdiń sebepleri ekige bólinedi. Birinshisi ishki sebepler, bular firmanıń ózine baylanıslı. Ekinshisi, sırtqı sebepler, bular firma xızmetinen kelip shıqpaydı, olardıń aldın alıwǵa firma hálsizlik etedi.

Ishki sebeplerge kerekli tovarlardı óz waqtında shıǵarıp bazarǵa jetkerip bere almawshılıq hám shıǵınlardı kóbeytip jiberiw kiredi. Firma bazar talap etken tovarlardı shıǵara almaǵanda olardıń paydalılıǵı tómen boladı, olardı bazar kótermey qoyadı, yaǵnıy tovarlardıń bahasına salıstırǵanda sapası tómen bolǵanlıqtan olardı bazar maqul kórmeydi, nátiyjede baha tómenleydi.

Firmanıń zıyan kóriwin shıǵınlardıń kóbeyip ketiwi de júzege keltiredi. Bunda dáramatlar ózgermesede, shıǵınlar tez ózgergenlikten olardıń ortasındaǵı ayırmas hılıq kemeyip baradı hám olar joq bolǵanda payda nolge túsedi. Shıǵın dáramattan artıp ketkende zıyan kóriledi. Aytılǵan eki faktordan birinshisi, yaǵnıy bahanıń páseyiwi tiykarǵı esaplanadı, sebebi firma shıǵınlardı qadaǵalay aladı, biraq bahalarǵa tásir ete

kúshler esaplanadı. Bulardıń qatarına bazar jaǵdayınıń birden ózgeriwi, firmaǵa sırttan

5 mln. sum sarpladı, biraq ol cextı qurıw ushın pul taba almadı. Eger cex iske

jabılmawı, zıyandı qaplaw imkaniyatına baylanıslı. Sebebi turaqlı hám ózgermeli shıǵınlardıń qaplanıwı birdey emes, kárxana islemegen jaǵdayda da turaqlı shıǵın sarplana beredi. Biraq ózgermeli shıǵın sarıplaw toqtaydı. Turaqlı shıǵındı qarız alıw esabınan qaplaw múmkin bolsa hám óndiristi dawam ettiriw esabınan ózgermeli shıǵınlar qaplansa firma saqlanıp qaladı. Zıyan normadan artıp ketip bankrotlıq real bolǵanda firma toqtatıladı.

Firmanıń toqtatılıwı – jabılıwı onıń satıp jiberiliwi yamasa basqa firmaǵa qosılıp ketiwin bildiredi. Bul bankrotlıq dep júrgiziledi. Ózbekstan Respublikası “Bankrotlıq haqqında”ǵı nızamına muwapıq bankrotlıq tómendegishe táriyiplenedi:

Bankrotlıq – firmanıń ıqtıyarındaǵı óziniń materiallıq hám pul qarjıları onıń basqalar aldındaǵı tólew minnetlerin beriwge jetpey qalıwı nátiyjesinde jabılıp ketiwi.

Bankrotlıqtıń júz beriwi tábiyiy jaǵday, sebebi báseki gúresinde qolınan is kelgen

Tayanısh túsinikler

Firma shıǵınları, óndirislik shıǵınlar, aylanıs shıǵınları, ishki shıǵınlar, sırtqı shıǵınlar, turaqlı shıǵınlar, ózgermeli shıǵınlar, ortasha shıǵınlar, xizmet haqı, nominal xızmet haqı, real xızmet haqı, waqtına qaray xızmet haqı tólew, isine qaray xızmet haqı tólew, tariff sisteması, firma dáramatı, jalpı dáramat, ortasha dáramat, payda, normadaǵı payda, buxgalteriyalıq payda, ekonomikalıq payda, awmet paydası, payda massası, payda norması, rentabellik, firmanıń zıyan kóriwi, bankrotlıq.

12- TEMA. XIZMET HAQINIŃ QÁLIPLESIWI HÁM HÁREKET ETIWI (4 saat)

Lekciyanın jobası:

1.Xızmet haqınıń ekonomikalıq mazmunı

2.Xızmet haqını shólkemlestiriw formaları

3.Xızmet haqını esaplawda tarif sistemasınıń áhmiyeti

4.Miynet qatnasıqları hám kásiplik awqamlar

1. Xızmet haqınıń ekonomikalıq mazmunı

Jaratılǵan jalpı ishki ónimniń onı óndiriwshiler ortasında miynettiń muǵdarı, sapası hám ónimdarlıǵına qarap bólistiriletuǵın bólegi xızmet haqı dep júrgiziledi. Xızmet haqı házirgi dáwirde mámleketler ekonomikasında áhmiyetli orın iyeleydi. Sonlıqtan da ekonomist alımlar xızmet haqınıń mazmunına úlken itibar beredi. Xızmet haqınıń mazmunın anıqlawda túrli ekonomitsler túrli tárepten qatnas jasap, oǵan túrlishe táriyip beredi.

Xızmet haqınıń mazmunın anıqlaw boyınsha kóz-qaraslar

Dawletmuratov Adilbay Mirzabaevich dadil1509@mail.ru

Usı juwmaqlardan keyin xızmet haqınıń mazmunına táriyip berip sonı aytıw múmkin, xızmet haqı – jumısshı hám xızmetshiler miynetiniń muǵdarı, sapası hám ónimdarlıǵına qarap, milliy ónimnen alatuǵın úlesleriniń puldaǵı kórinisi esaplanadı.

Xızmet haqınıń tiykarǵı wazıypası jumısshı hám xızmetshilerdiń turmıs hám miynet sharayatın jaqsılaw, basqasha etip aytqanda, miynet norması menen tutınıw norması ortasındaǵı baylanıstı támiyinlewden ibarat.

Xızmet haqınıń mazmunın tolıǵıraq túsiniw ushın nominal hám real xızmet haqı túsiniklerin biliw zárúr.

Islewshi ushın qanday formada hám qansha muǵdarda xızmet haqı alıw emes, al oǵan qansha muǵdarda tovarlar hám xızmetler satıp alıw múmkinshiligi áhmiyetlirek. Sonlıqtan nominal hám real xızmet haqı bir-birinen parqlanadı. Nominal xızmet haqı - bul málim bir waqıt dawamında alınǵan pul summası yamasa pul formasındaǵı xızmet haqı. Real xızmet haqı – bul nominal xızmet haqıǵa satıp alıw múmkin bolǵan tovarlar hám xızmetler muǵdarı. Basqasha aytqanda, real xızmet haqı – bul nominal xızmet haqınıń “satıp alıw qábileti”17. Óz-ózinen belgili bolǵanınday, real xızmet haqı nominal xızmet haqıǵa hám satıp alınatuǵın tovarlar hám xızmetlerdiń bahasına baylanıslı. Solay eken, real xızmet haqı basqa sharayatlar birdey bolǵanda, nominal xızmet haqıǵa tuwrı qatnasta hámde tutınıw buyımları hám xızmetler bahasınıń dárejesine keri qatnasta boladı. Bul muǵdarlar salıstırmanı formulada tómendegishe kórsetiw múmkin:

xızmet haqınıń formaları hám sistemaları da ózgerip baradı. Xızmet haqını shólkemlestiriwde onıń tiykarǵı eki forması: waqtına qaray hám isine qaray formaları bir-birinen parqlanadı. Waqtına qaray xızmet haqı islewshiniń qánigeligi (mamanlıǵı), miynetiniń sapası hám islegen waqtına qarap

17 McConnell, Brue. Economics: principles, problems and policies. 20th edition. America, New York: McGraw-Hill, 2014. page

tólenetuǵın xızmet haqı18. Ol ádette, miynettiń nátiyjelerin anıq esaplap bolmaytuǵın, olar anıq wazıypalar sheńberin orınlaw menen belgilenetuǵın waqıtta (mısalı, injener-texnik islewshiler, ońlawshılar, elektromontyorlar hám sol sıyaqlılarǵa haqı tólewde) yamasa ónim islep shıǵarıw texnologiyalıq processiniń barısı menen belgilenetuǵın hámde tikkeley islewshige baylanıslı bolmaǵan waqıtlarda (mısalı, konveyerler hám avtomat liniyalarda islew) qollanıladı.

Isine qaray xızmet haqı islewshiniń islep shıǵarǵan ónim muǵdarı hám sapası yamasa orınlaǵan jumısınıń kólemine qarap beriletuǵın xızmet haqı esaplanadı. Ónim birligi ushın tólenetuǵın xızmet haqınıń muǵdarı, tarif stavkasındaǵı haqını óndiris normasına bólistiriw jolı menen anıqlanadı. Sonlıqtan islewshilerdiń bir bólegine isine qaray haqı tólenedi. Bunda óndiris norması qanday dárejede orınlanıwına qaramastan, xızmet haqı birden bir ónim biriligi ushın belgilengen tarif boyınsha tólenedi.

3. Xızmet haqını esaplawda tarif sistemasınıń áhmiyeti

Islewshilerdiń xızmet haqısın differentsiaciyalaw eń dáslep, mámleketlik tarif sisteması járdeminde ámelge asırıladı. Tarif sistemasınıń járdeminde tarawlar hám mámleket aymaǵı boyınsha, olardıń ishinde bolsa óndiris túrleri, túrli topardaǵı islewshilerdiń qánigeligi (mamanlıǵı) hám miynet sharayatına qarap olardıń xızmet haqısınıń dárejesi tártipke salınadı.

Tarif sisteması degende, jumıs beriwshi menen uslewshilerdiń kelisip engizgen hám jumıstı orınlaw shártlerinde obektiv bar bolǵan ózgesheliklerdi etalon sıpatında qabıl etetuǵın miynet birliklerinde muǵdari boyınsha ólshew ushın hámde islewshiniń miynet minnetlemeleri (onıń miynet norması) sheńberinde keltirilgen miynet birlikleri ushın haqı tólew dárejesin belgilew ushın paydalanatuǵın normativ hújjetler kompleksi túsiniledi.

Tarif sistemasınıń wazıypası miynettiń sapası hám sharayatına, óndiris tarawınıń áhmiyeti hámde kárxanalardıń aymaqlıq jaylasıwına qaray, islewshilerdiń xızmet haqısın tártipke salıqdı támiyinlewden ibarat. Tarif sisteması óz ishine tarif boyınsha qánigelik maǵlıwmatnaması, tarif setkasın hám tarif stavkaların aladı.

Tarif boyınsha qánigelik maǵlıwmatnaması ayırım kásipler hám miynet túrleriniń tolıq táriypi, ol yaki bul anıq jumıstı orınlawshınıń bilim hám kónlikpelerine qoyılatuǵın talaplardan ibarat boladı, sonday-aq, onda usı jumıstı táriyiplew ushın qoyılatuǵın razryadlar da kórsetiledi. Tarif setkasında razryadlardan tısqarı tarif koeffitsientleri de bolıp, olar birinshi razryadlı islewshige haqı tólew menen keyingi razryadlı islewshilerdiń miynetine haqı tólewdiń óz-ara salıstırması kórsetedi (birinshi razryadtıń tarif koeffitsienti barlıq waqıtta birge teń boladı).

Tarif stavkaları tiyisli razryadqa iye bolǵan islewshiniń miynetine tólenetuǵın haqınıń muǵdarın belgilep beredi.

Miynet etiw sharayatı awır hám zıyanlı bolǵan islewshilerge tarif stavkasına qosımsha haqılar beriledi. Tarif stavkalarına ústemeler formasındaǵı haqı (razryadlar boyınsha parqlanatuǵın) professional sheberlik ushın beriledi.

Ayırım tarawdıń ekonomikadaǵı áhmiyetine qarap ámelde xızmet haqını hám lawazım xızmet haqıların ajıratıw (parqlandırıw) jumısları ámelge asırıladı. Bunda mámleket ushın ayrıqsha áhmiyetke iye bolǵan jetekshi tarawlarǵa tájiriybeli, maman kadrlardı tartıp, bul tarawlarda islewshilerdiń quramınıń turaqlı bolıwın támiyinleytuǵın sharayatlardı júzege keltiriw maqseti gózlenedi.

18 McConnell, Brue. Economics: principles, problems and policies. 20th edition. America, New York: McGraw-Hill, 2014. page 507