Ekonomıkalıq teoriya paninen lekciya tekstleri ( A.Zakimov)

Bazar ekonomikası jaǵdayında hár túrdegi bahalar háreket etedi. Máselen, erkin baha, demping, standart, shártnama, usaqlap satıw, kótere satıw bahaları hám t.b.

Háreket etiwine qaray regonal, milliy hám dún ya júzlik bahaları bolıpta bólinedi.

Ózbekstan Respublikasında alıp barılıp atırǵan ekonomikalıq reformalardıń eń tiykarǵı baǵdarlarınıń biri bahalardı erkinlestiriw bolıp, onı basqıshpa-basqısh ámelge asırıw názerde tutılǵan.

Ulıwma alǵanda bazardıń túp mánisin kórsetiwshi talap hám usınıstıń teńsalmaqlıǵın belgilewshi bazar bahası erkin baha bolıp tabıladı.

Tiykarǵı tayanısh sózler.

Báseke-bazar subektleri arasında qolaylı imkaniyatların qolǵa kiritiw hám qolaylı jumıslarına iye bolıwı ushın alıp barılatuǵın gúres.

Básekeniń formaları- tarawlar ishindegi, tarawlar arasındaǵı, erkin báseke, monopoliyalasqan, taza monopoliyalıq báseke hám oligonoliya.

Monopoliya- bazardaǵı ústemlik , basqa bazar qatnasıqlarına óz ústemliklerin kórsetiw múmkin. Baha-tovarlardıń mápliligi hám onıń qunın bahalawshı qural.

Bahanıń túrleri- erkin, standart, shártnama, demping, usaqlap satıw, kótere satıw bahaları.

Tákirarlaw ushın sorawlar.

1)Básekeniń mánisin hám maqsetin túsindirip beriń?

2)Básekeniń qanday túrlerin hám usılların bilesiz?

3)Bazar ekonomikası jaǵdayında ekonomikalıq básekeniń áhmiyetin túsindirip beriń?

4)Monopoliyanıń mazmunı, onıń bazar processine tásirin túsindirip beriń?

5)Bahanıń mazmunı hám onıń atqaratuǵın xızmetlerin túsindirip beriń?

6)Bahanıń túrlerin táriyiplep beriń?

7-tema. Isbilermenlik xızmeti. Isbilermenlik kapitalı hám onıń háreketi

Bazar ekonomikası isbilermenlik hám bizneske tiykarlanǵan ekonomika. Biznes degende qandayda xızmet penen bánt bolıwdı hám isbilermenlerdiń ekonomikalıq qatnasıqları túsiniledi. Házirigi waqıtta ekonomikalıq xızmettiń qálegen túri menen shuǵıllanıwshı xojalıq subektleriniń is háreketleri biznes hám isbilermenlik penen tıǵız baylanıslı. Biznes isbilermenlik qatnasıǵı sıpatında óz subektlerine iye. Olarǵa: jeke tártipte biznes penen shuǵıllanıwshılar, isbilermen birlespeler, mámleketlik shólkemler h.t.b. lar kiredi. Biznes keń mazmundaǵı túsinik. Isbilermenlik onıń bir forması. Isbilermenlik tovar islep shıǵarıw, xızmet kórsetiw jolı menen dáramat tabıwdı ańlatadı. Bazar ekonomikası jaǵdayında isbilermenlik ekonomikanı háreketke keltiriwshi kúsh sıpatında xızmet etedi. Isbilermenlik ulıwma AQSHa tabıw emes, al qandayda tovar islep shıǵarıw, xızmet kórsetiw yamasa dóretiwshilik penen shuǵıllanıwdı bildiredi.

Bizneske isbilermenlikten basqa basqasha jollar menen máselen, jerdi yamasa múlkti ijaraǵa berip renta alıw, basqalardı jallap isletiw arqalı dáramat tabıw, AQSHanı bankke qoyıp protsent alıw sıyaqlı xızmetler de kiredi. Biraqta bul xızmetlerde hesh nárse dóretilmeydi, al tek ǵana baylıqtan baylıq arttırıladı. Bunday xızmetler isbilermenlikke kirmeydi. Sonlıqtan da isbilermenlik jumıs islemey turıp, kapital esabınan dáramat tabıwdı biykarlaydı.

Ózbekstan Respublikası isbilermenlik haqqındaǵı nızamına muwapıq “Isbilermenlik menshik subektleriniń dáramat tabıw maqsetinde táwekelshilik etiw hám múlk juwapkershiligi tiykarında hárekettegi nızamlarǵa súyengen halda ekonomikalıq xızmetlerdi kórsetiw” -dep kórsetilgen Rejeli ekonomikadan bazar sistemasın ótiw dáwirinde isbilermenliktiń tómendegi toparları

payda boladı:

1.Mayda islep shıǵarıw menen bánt bolǵan isbilermenler.

2.Aqıl miyneti menen shuǵıllanıwshı isbilermenler.

3.Fermerler.

4.Jámáát hám aktsionerlik menshiktiń birliktegi iyeleri.

5.Óz kárxanasına iye, basqalardı jallap isletetuǵın isbilermenler.

Menshik formalarınıń kóp túrliligine baylanıslı isbilermenlikti tek ǵana jeke xızmet penen bir qatarda jámáátlik, sem yalıq, mámleketlik hám aralas (qospa) isbilermenlikler de háreket etedi. Isbilermenler qanshelli kóp bolǵan sayın, óndiris rawajlanıp, ekonomika joqarı dárejedegi ósiw kórsetkishlerine iye boladı.

Isbilermenlik penen shuǵıllanıw ushın aldı menen huqıqıy kepillikke iye bolıwı kerek hám nızam qaǵıydalar menen qorǵalıw zárúr. Isbilermenlerge qolaylı jaǵdaylar jaratıp beriwde máselen, “Ózbekstan Respublikasınıń isbilermenlik haqqındaǵı” nızamı, ”Ózbekstan Respublikası menshik haqqındaǵı” nızamı hám t.b. nızamlarında isbilermenlikti shólkemlestiriwdiń, oǵan tiyisli bolǵan huqıqları hám juwapkershilikleri kórsetilgen.

Eń aldı menen isbilermenlikti shólkemlestiriwge belgili bir muǵdardaǵı qarjı talap etedi. Sebebi isbilermenler hám biznesmenler erkin túrde jumıs alıp barıwı ushın ózleriniń qarjılarına iye bolsa maqsetke muwapıq bolar edi. Isbilermenliktiń eń zárúr faktorı isbilermenlik qábileti, yaǵnıy istiń kózin biliwi bolıp tabıladı. Egerde isbilermen isti qalay alıp barıwdı bilmese, ol qansha qarjıǵa iye bolmasın, nızam onı qorǵamasın, bári bir ol jumıstı alıp bara almaydı. Sonlıqtan da isbilermenlik joqarı tájiriybeni, tereń bilimdi, basqarıw uqıplılıǵın, qánigeli jumıs kúshin talap etedi.

Isbilermen bazardıń tiykarǵı qatnasıwshısı túrinde bazardıń jaǵdayı hám dárejesin óziniń dıqqat orayına tarta biliw qábiletinede iye bolıw lazım. Sebebi isbilermenliktiń tiykarǵı shártleri bazardı toltırıw, al maqseti payda alıw.

Isbilermenlik rawajlanbasa ekonomikalıq ósiwde bolmaydı. Isbilermenlik onıń qanday da bir maqsetke qaratılǵan xızmeti bolǵanlıqtan, ol ekonomikalıq qatnasıq sıpatında óziniń princip hám qaǵıydalarına iye. Olar tómendegilerden ibarat.

1). Menshik qatnasıqlarınıń qatnasıwshısı bolıw, óndiris faktorlarına iyelik etiw.

2)Ekonomikalıq erkinlikke iye bolıw.

3)Ekonomikalıq háreketler ushın juwapkershilikti óz moynına alıw hám jumıstıń nátiyjeligine juwap beriw.

4)Payda alıwǵa umtılıw.

5)Kommerciyalıq sırǵa iye bolıw.

6)Báseke gúresine qatnasıw hám bazarda nızam tiykarında hadal básekelesiw.

7)Aldawshılıqqa jol bermew, hadallıq penen xızmet etiw.

8)Ekonomikalıq táwekelshilik.

9)Nızam qaǵıydalarǵa boysınıw.

10)Isbilermenlikte ózin-ózi basqarıw.

Isbilermenlik mámlekettiń qatnasıwısız, onıń járdemisiz rawajlanbaydı. Mámleket salıqlar, subvenciyalar, eksport jeńillikleri, sonday-aq óziniń esabınan pulsız ulıwma bilim beriw arqalı isbilermenlikti qollap quwatlaydı. Isbilermenlik penen shuǵıllanıwshılar patent hám litsenziyalarǵa iye bolıwları tiyis. Patent -bul jeke tártipte isbilermenlik penen shuǵıllanıwǵa berilgen guwalıq. Ol mámleketlik finans shólkemleri tárepinen beriledi. Litsenziya-patentten paydalanıwǵa berilgen ruqsatnama.

Bazar ekonomikası jaǵdayında tiykarǵı tovar óndiriwshi bolıp, kárxanalar xızmet etedi. Isbilermenlikte kárxanalardan baslanadı. Kárxana óz aldına, óz ıqtıyarı menen xojalıq júrgiziwshi subekt. Ol qanday menshikke tiykarlanıwına qaramastan bazar ushın xızmet etedi. Kárxana satıwshı sıpatında bazarǵa óz tovarların shıǵaradı, al qarıydar sıpatında óndiriske kerekli bolǵan resurslardı satıp aladı.

Kárxana xojalıq júrgiziwshi subekt sıpatında ekonomikalıq ǵárezsizlikke iye. Ol tiykarǵı ekonomikalıq mashqalalardı ózi sheshedi. Bazarǵa qarap is tutadı. Rejeli ekonomikadan bazar ekonomikasına ótiw dáwirinde kárxananıń erkinligi sheklengen boladı.

Kárxanalar mámleketlik menshikte bolmasa da mámleket qadaǵalawında boladı. Olar xızmet túrin tańlawda erkin bolmaydı. Biraqta olar ástelik penen bazar qatnasıqlarına óte baslaydı. Kárxanalardıń menshik formaları hám xojalıq júrgiziw usılları hár qıylı. Xızmet kórsetiwine qarap kárxana kishi, orta hám iri kárxanalar bolıp bólinedi.

Kárxanalar óz náwbetinde kishi, orta hám iri biznestide shólkemlestiredi. Kishi hám orta biznes bazar ekonomikası jaǵdayında hár qanday jaǵdayǵa tez beyimlese aladı, onıń ushın pul tabıw ańsat, bul jerde ekonomikalıq mápler arasında úylesimlikte joqarı dárejede boladı.

Kárxanalardıń nátiyjeli jumıs islewi olardı basqarıw menen tıǵız baylanıslı boladı.

Házirgi waqıtta kárxanalardı basqarıwda menedjmenttiń roli áhmiyetli. Menedjment-bul bazar ekonomikası jaǵdayında kárxananı basqarıw forması bolıp tabıladı. Ol firmanıń óndirislik xızmetlerin rejelestiriw, miynet jaǵdayın shólkemlestiriw, sawda jumısların júrgiziw, firmanıń keleshegin belgilew, oǵan jetiw ilajların ámelge asırıw hám firmanıń ekonomikalıq potentsialın basqarıw sıyaqlı wazıypalardı orınlaydı. Menedjmenttiń tiykarǵı organları marketing esaplanadı.

Marketing-bul firma xızmetin bazar talabına muwapıqlastırıw. Marketing tek ǵana bazar jaǵdayın esapqa alıw emes, al qarıydarlardıń talabına da tásir etiw. Sonday-aq reklama quralları, kórgizbe yarmarkası ilajları sıyaqlı qarıydarlarǵa ekonomikalıq tásir kórsetiw sistemasınıń quralı bolıp tabıladı. Marketing tovar hám xızmetler bazarın úyreniw hám boljaw, tutınıwshılardıń talabın analizlew sıyaqlı wazıypalardı orınlaydı. Marketingtiń orınlaytuǵın wazıypaları óndiris hám sawdanıń kólemine, tovardıń túrine sonday-aq bazardaǵı talap hám usınısqa qaray anıqlanadı.

Tiykarǵı tayanısh sózler

Isbilermenlik xızmeti-payda alıw maqsetinde táwekelshilik penen hám de nızamlar sheńberinde óz initsiativası menen ámelge asırılatuǵın ekonomikalıq xızmet.

Akciya- bul onıń iyesi sheriklik jámiyeti kapitalına óziniń belgili bir bólegin qosqanlıǵı hám onıń paydasınan divident formada dáramat alıw huqıqı barlıǵına guwalıq beriwshi qımbat bahalı qaǵazlar bolıp tabıladı.

Menedjment-kárxananı basqarıw forması.

Marketing-bazar jaǵdayın úyreniw hám aldın ala boljaw. Dividend- akciya iyesi ózlestiretuǵın dáramattıń túri.

Tákirarlaw ushın sorawlar.

1) Isbilermenlik xızmetin táriyplep beriń.

2)Biznes hám isbilermenliktiń ayırımashılıǵı nede?

3)Isbilermenliktiń rawajlanıw jaǵdayları nelerden ibarat?

4)Isbilermenliktiń formaların hám olardıń qásiyetlerin kórsetiń?

5)Menedjment hám marketingtiń mazmunın túsindiriń?

8-tema. Kárxana (firma) shıǵınları hám payda

1.Ekonomikalıq shıǵınlar tǔsinigi.

2.Shıǵınlardıń túrleri hám olardıń quramı.

3.Kárxana paydası, payda norması hám massası, olarǵa tásir kórsetiwshi faktorlar

Bazar qatnasıqları jaǵdayında hár qanday kárxananıń baslı maqseti joqarı payda alıwdan ibarat bolıp esaplanadı.

Bul maqsetke erisiwdiń real múmkinshilikleri óndiris shıǵınları hám sol kárxana islep shıǵarǵan ónimge bolǵan talaptıń dárejesine baylanıslı. Ádette shıǵınlar degende ónim islep shıǵarıw ushın sarplanǵan qárejetler túsiniledi. Óndiris shıǵınların jámiyetlik kóz-qarastan hám kárxana kóz qarasınan alıp qaraw kerek. Jámiyetlik óndiris shıǵınları ónim óndiriw ushın sarplanǵan tolıq miynet qárejetlerine teń boladı. Al ónim óndiriw ushın kárxana esabınan sarplanǵan shıǵınlar kárxananıń óndiris shıǵınları dep ataladı. Marksistlik teoriya kóz-qarasınan alıp qaraǵanda óndiris shıǵınları sol ónimdi óndiriw ushın sarplanǵan shiyki zat, material, janılǵı, xızmet haqı qárejetlerinen ibarat bolıp tabıladı. Al házirgi waqıtta bolsa, ekonomistler óndiris shıǵınların resurslardıń sheklengenligi menen baylanıstırıp kórsetedi.

Ekonomikalıq shıǵınlar-bul firma tárepinen resurslardı jetkerip beriwshilerge tólenetuǵın haqı bolıp tabıladı.

Óndiris shıǵınları ishki hám sırtqı óndiris shıǵınları bolıp bólinedi. Sırtqı óndiris shıǵınları shiyki zat, material, janılǵı ushın yaǵnıy kárxana ózi islep shıǵarmaytuǵın resurslar ushın tólenetuǵın qárejetler bolıp tabıladı.

Al ishki óndiris shıǵınlarına kárxana ishindegi qárejetler kiredi. Mısalı, kárxana iyesi ózine ózi xızmet haqı tólemeydi, imarat ushın arenda haqısın almaydı yamasa sawda ushın qárejet jumsaǵan bolsa onnan protsent almaydı. Biraq firma iyesi normal payda kóriwi tiyis. Eger ol bul paydanı almasa, islemegende bolar edi. Kárxana iyesi alatuǵın normal payda da óndiris shıǵınlarına kiredi.

Óndiris shıǵınlarınıń muǵdarı óndirilgen ónimlerdiń kólemine baylanıslı boladı. Óndiris kólemi artsa, óndiris shıǵınları da kóbeyedi. Usıǵan baylanıslı óndiris shıǵınların turaqlı hám ózgermeli óndiris shıǵınları dep ekige bólemiz.

Turaqlı óndiris shıǵınları-bul óndiris kólemine ǵárezsiz ráwishte jumsalatuǵın qárejetler bolıp tabıladı. Mısalı, renta tólewleri, amortizaciya ajıratpaları, qamsızlandırıw tólemleri, basqarıwshı xızmetlerge tólenetuǵın haqı hám t.b. Bul qárejetler hátte kárxanada ónim islep shıǵarılmaǵan jaǵdayda da jumasaladı.

Ózgermeli shıǵınlar dep-óndiris kólemine qarap ózgerip turatuǵın shıǵınlarǵa aytıladı. Olarǵa máselen, shiyki zat, janılǵı, transport, óndiriwshilerge tólenetuǵın xızmet haqı h.t.b. kiredi.

Turaqlı hám ózgermeli shıǵınlardıń jıyındısı ulıwmalıq óndiris shıǵınların payda etedi.

Hár qanday kárxanada ulıwmalıq óndiris shıǵınları menen birge ónimniń bir-birligi esabına sarplanatuǵın shıǵınlarda esapqa alınadı. Ónimlerdi óndiriw ushın sarplanǵan shıǵınlardıń AQSHalay forması ónimniń ózine túser qunı dep ataladı. Ónimniń ózine túser qunı shiyki zat, materiallar, energiya, janılǵı, xızmet haqı sıyaqlı bir qatar elementlerden quralǵan.

Kárxana ádette joqarı nátiyjege erisiw ushın, yaǵnıy payda alıw ushın ónimniń ózine túser qunın arzanlatıwı kerek. Ónimniń ózine túser qunın arzanlatıw bir neshe faktorlarǵa baylanıslı boladı. Eń aldı menen ónim óndiriw ushın sarplanatuǵın shiyki zat, materiallardan únemli paydalanıw dárejesine baylanıslı boladı. Ónim birligine sarplanatuǵın qárejetlerdi azaytıw arqalı ónimniń ózine

túser qunın arzanlatıwǵa erisiledi.

Ónimniń ózine túser qunı miynet ónimdarlıǵınada baylanıslı boladı. Sonday-aq ol kárxanada jańa texnika hám texnologiyalardan paydalanıw dárejesine baylanıslı jaǵdayda ózgerip turadı.

Ónimniń ózine túser qunı qanshelli arzan bolsa, kárxananıń alatuǵın paydasıda sonshelli joqarı

boladı.

Payda bul kárxanalar aqırǵı is nátiyjeligin sáwlelendiriwshi eń áhmiyetli kórsetkishlerdiń bir bolıp tabıladı. Ol kárxanalardıń ulıwma dárámatlılıǵınan ulıwma shıǵınlardı alıp taslaǵannan qalǵan bólegine teń. Házirgi waqıtta payda kategoriyası bayınsha bir qatar anıqlamalar ushırasadı. Olardan:

1)Payda - bul óndiris faktorların paydalanıwdan alınatuǵın dáramat.

2)Payda - isbilermenlik xızmeti ushın tólenetuǵın haqı.

3)Payda - oylap tabıwshılıq, firmanı basqarıwdaǵı uqıplılıq ushın tólenetuǵın haqı.

4). Payda táwekelshilik ushın tólenetuǵın haqı h.t.b. Hár qanday kárxana yamasa isbilermendi alınatuǵın paydanıń muǵdarı qızıqtıradı.

Álbette, paydanıń absolyut muǵdarına qaray kárxana iskerligi haqqında tolıq juwmaq shıǵarıw múmkin emes.

Tolıq juwmaq shıǵarıw ushın paydanıń qansha qárejet sarplaw esabına alınǵanlıǵın biliw

kerek.

Kárxanalardıń alǵan paydasın sarplaǵan qárejetlerge salıstırıw arqalı payda norması

anıqlanadı.

1 *100%¸

1 -payda norması

RM -paydanıń muǵdarı F-sarplanǵan kapital

Kommerciyalıq tar mániste sawda menen shuǵıllanıwdı kórsetedi. Kommerciya hár qanday iskerlik sıyaqlı belgili qárejetlerdi talap etedi. Sawda da islewshiler xızmet haqı aladı, tovarlardı alıpsatıw, olardı tasıp keltiriw, qarıydarǵa jetkerip beriw belgili dárejedegi materiallıq hám miynet qárejetlerin talap etedi. Materiallıq shıǵınlarǵa imaratlar, mashinalar, transport, amortizaciya, ijara haqı, hár qıylı materiallar, janılǵı hám energiya qárejetleri kiredi.

Qárejetlerdiń úlken bólegin reklama shıǵınları quraydı. Mısalı, 1984 jılı “Koka-kola” firması reklama ushın qńǵ mln dol.sarıplanǵan. Kommersantlar ózleriniń daramatlarınan hár qıylı salıqlardı tólewdi, bulda shıǵınlarǵa kiredi. Kommerciyalıq shıǵınlar turaqlı hám ózgermeli shıǵınlar bolıp ekige bólinedi. Turaqlı shıǵınlar bul kommersant iskerligi ǵárezsiz túrde aldın ala belgilep qoyılǵan shıǵınlardan turadı, ózgermeli shıǵınlar hár qıylı faktorlar tásirinde ózgerip turadı. Bunda baha tiykarǵı orındı iyeleydi. Qárejetlerdi qáliplestiriwshi shıǵınlar resurslar bahasına baylanıslı boladı. Xızmet haqıda usınday shıǵınlarǵa kiredi.

Tek ǵana alıw - satıw islerine yaǵnıy tovarlardı AQSHaǵa almasıwǵa xızmet qılatuǵın shıǵınlar naq kommerciyalıq qárejetleri dep ataladı.

Kommerciyalıq paydada basqa payda sıyaqlı qosımsha ónimniń bir bólegi bolıp esaplanadı. Kommerciyalıq payda ózinde deregi hám qáliplestiriw mexanizmi boyınsha ǵana emes, al

ózlestiriw subektleri boyınsha da ajıraladı.

Kommerciyalıq paydanı óndiriwshi firmalar ózlerinde ózlestiriwi múmkin. Bunda óz qarıydarları menen tikkeley baylanıs ornatıp, qárejetlerdiń hámmesin ózleri kóteredi.

Sawda da dáldalshı qatnasqanda paydanı kommersant ózlestiredi. Kommerciyada normal payda, ekonomikalıq payda hám omad paydası boladı. Bazar ushın normal payda bolıwı shárt, biraq kapitallar sawdadan shıǵıp ketpewi ushın ekonomikalıq payda zárúr hám ol bazarda qosımsha resurslar keliwin támiyinleydi. Sonlıqtanda bazardıń úzliksiz islep turıwı ushın baha hesh bolmaǵanda normal paydanı támiyinlewi kerek.

Satıwshı bunday paydanı alıwı ushın baha qárejetlerge kirgiziledi. Ámelde baha qárejetleri joqarı bolıwı da múmkin. Bunday jaǵdayda ekonomikalıq payda alınadı.

Bazardaǵı kútilmegen payda omad paydası dep ataladı. Bundan payda bazarda qolaylı jaǵdaylar júzege kelgende alınadı Kommerciyalıq payda norması hár qıylı faktorlardıń tásirinde ózgerip turadı.

1.Bazardaǵı bahanıń dárejesine

2.Sawda aylanısınıń tezligine

3.Almasıw qárejetleriniń muǵdarına qaray.

Kommerciyalıq payda normasın eki usıl járdeminde anıqlawǵa boladı.

Óndiris shıǵınları- tovar hám xızmetlerdi óndiriske hám tutınıwshılarǵa jetkerip beriwge jumsalǵan barlıq qárejetler.

Turaqlı shıǵınlar- Óndiris kólemine tásir kórsetpeytuǵın, ol ózgergendede muǵdarı ózgermeytuǵın shıǵınlar.

Ózgermeli shıǵınlar -Óndiris kóleminiń ózgeriwine tásir etetuǵın shıǵınlar.

Payda- ulıwmalıq dáramattan ketken barlıq shıǵınlardı alıp taslaǵannan keyingi qalǵan bólegi.

Tákirarlaw ushın sorawlar

1.Ekonomikalıq shıǵılar degen ne?

2.Kárxana paydası qalayınsha anıqlanadı?

3.Payda norması degen ne hám ol qalayınsha anıqlanadı?

4.Paydanıń muǵdarına tásir kórsetiwshi qanday faktorlardı bilesiz?

5.Kommerciyalıq shıǵınlardı mısallarda túsindiriń?

9– tema. Xızmet haqı hám miynet qatnasıqları

1.Xızmet haqınıń mánisi hám formaları

2.Real xızmet hám onıń muǵdarına tásir etiwshi faktorlar

3.Miynet qatnasıqları

Bazar ekonomikasına tán bolǵan bólistiriw nızamına muwapıq resurs iyeleri ózleriniń jámiyetlik óndiriske qosqan úleslerine qarap dáramat aladı.

Álbette bunday dáramatlardıń derekleri, máselen ,jumıs kúshi iyesi miyneti ushın xızmet haqı, kapital iyesi payda, AQSHa iyesi protsent hám divident, jer iyesi bolsa renta hám t.b. bolıp tabıladı.

Xızmet haqı bul -dóretilgen ishki milliy ónimniń onıń óndiriwshiler ortasında miynettiń muǵdarı hám sıpatına qarap bólistiriletuǵın bólegi bolıp tabıladı. Xızmet haqı boyınsha ekonomistler tárepinen berilgen hár túrdegi pikirlerdi kóriwimiz múmkin.

Máselen (Angliya klassik siyasiy ekonomiyalıq mektebi, marksistlik baǵdardaǵı ekonomistler) xızmet haqını jumıs kúshi qunınıń AQSHadaǵı sáwleleniwi dep kórsetken.

Házirgi zaman ekonomikalıq teoriyasınıń ilimpazları bolǵan (A.Ulmasov, V.D.Kamaevlardıń) pikirlerine názer taslasaq, olar xızmet haqını miynettiń bahası sıpatında kórsetken. Biz bul anıqlamalarda xızmet haqınıń mazmunına tek bir tárepleme baha berilgen dep esaplaymız.

Sebebi xızmet haqını jumıs kúshi qunınıń AQSHadaǵı sáwleleniwi dep alsaq, tájiriybede onıń jumıs kúshi qunınan ayırmashılıǵınıń bar ekenligin kóriwimizge boladı.

Biraq bul berilgen anıqlamalardıda biykarlawǵa bolmaydı. Sebebi onıń negizinde unamlı táreplerinińde bar ekenligin esapqa alıwımız zárúr. Bul da bolsa olar miynetti jumıs islewshiniń mamanlıǵı, intensivligi hámde nátiyjesi menen baylanıstırıwǵa háreket etken.

Ulıwmalastırıp aytqanımızda, xızmet haqı-jumıs islewshilerdiń miynetiniń muǵdarı, sapası hám ónimdarlıǵına qarap, milliy ónimnen alatuǵın úlesiniń AQSHadaǵı sáwleleniwi degen anıqlamanı qollanıw maqsetke muwapıq boladı. (Bul ideyanı qollap-quwatlawshılar Sh.Shodmonov, T.Juraevlar t.b.). Tiykarınan xızmet haqı tólewde onıń eki forması:

1) Waqtına qaray xızmet haqı tólew.

2)Islegen isine qaray xızmet haqı tólew bolıp bólinedi.

1)Waqtına qaray xızmet haqı tólew formasında -jumıs islewshi belgilengen waqıtta islegeni ushın kórsetilgen muǵdarda xızmet haqı aladı.

Máselen, bir kúnde segiz saatlıq jumıs kúni bolsa, usı saat ushın xızmet haqı tólenedi. Bul formadaǵı xızmet haqı tólew tiykarınan miynetti anıq túrde ólshew qıyın bolǵan jaǵdaylarda (máselen, vrachlar, oqıtıwshılar, bAQSHa tárbiyashılarına h.t. basqalarǵa) qollanıladı.

2)Islegen isine qaray xızmet haqı tólew formasında-jumıs islewshiniń óndirgen ónimniń muǵdarı hám onıń sapasına qarap tólenetuǵın xızmet haqı bolıp tabıladı. Bul formadan materiallıq óndiriske iye bolǵan tarawlarda paydalanıladı.

Tiykarǵı xızmet haqıdan tısqarı jumıs islewshilerge qosımsha xızmet haqıda tólenedi. Máselen, hár túrdegi sıylıqlardı alıwımız múmkin. Sıylıqlar jıldıń aqırında alınǵan nátiyjeler ushın beriliwi múmkin.

Xızmet haqınıń mazmunın tolıǵıraq túsiniw ushın nominal hám real xızmet haqı túsiniklerin biliw

zárúr.

Nominal xızmet haqı-bul islewshige esaplanǵan ulıwma AQSHanıń absolyut muǵdarı. Biraq biz nominal xızmet haqınıń dárejesine qarap miynetkeshlerdiń turmıs dárejesi haqqında juwmaq shıǵara almaymız. Sebebi hár qanday miynetkesh ushın xızmet haqınıń summası emes, al oǵan qansha muǵdarda tovarlar hám xızmetler satıp alıw múmkinshiligi áhmiyetli. Bunı real xızmt haqıdan kóriwińizge boladı.

Real xızmet haqı-nominal xızmet haqıdan hár qıylı salıqlar, tólemler alıp taslanǵan keyingi qalǵan xızmet haqı.

Real xızmet haqınıń muǵdarına tásir kórsetiwshi faktorlar

Hár qanday mámleket xalqınıń turmıs dárejesin anıqlawda real xızmet haqınıń muǵdarı esapqa alınadı.

Real xızmet haqınıń muǵdarına bir neshe faktorlar óz tásirin kórsetedi. Eń aldı menen nominal xızmet haqınıń muǵdarına baylanıslı boladı. Biraq nominal xızmet haqı qanshelli artqanı menen real xızmet haqıda artıp baradı dep ayta almaymız. Sebebi ekinshi bir tárepten alıp qaraǵanımızda tovarlardıń bahasınada baylanıslı boladı. Máselen tovarlardıń bahasınıń kóteriliwi menen nominal xızmet haqınıń artıwına qaramasdan real xızmet haqınıń dárejesi turaqlı túrde qalıwıda múmkin.

Bunı tómendegi formula járdeminde kórsetiwimiz múmkin.

V V

p P

bul jerde Vp -real xızmet haqı V -nominal xızmet haqı P- baha dárejesi

Demek, real xızmet haqı nominal xızmet haqıǵa tuwrı, al bahaǵa qarama-qarsı sáykeslikte ózgeredi. Bulardan basqa real xızmet haqınıń dárejesine inflyaciya, jumıssızlıq, ekonomikalıq krizis hám de usılarǵa uqsas bolǵan faktorlarda tásir kórsetiwi múmkin.

Sonıń ushın xızmet haqı differentsiaciyalanǵan bolıp, ol tarif siseması járdeminde ámelge asırıladı. Ol tarif stavkaları, tarif boyınsha qánigelik maǵlıwmatları hám tarif koeffitsientlerin óz ishine qamtıydı. Bunda miynet etiw jaǵdayları, islewshilerdiń mamanlıǵı jumıstı táriyplep beriw ushın qoyılatuǵın razryadlar kórsetiledi.

Xızmet haqını belgilewde minimal xızmet haqınıń dárejeside esapqa alınadı. Máselen, 2006jıl 1- noyabrden baslap Respublikamızda xızmet haqınıń minimal dárejesi 12 420 swm etip belgilenip, bunda basqa razrayadlarǵada tuwrı keletuǵın xızmet haqınıń summasıda sáykeslendirilip asırılıp barıladı.

Bazar ekonomikası jaǵdayında jámiyet aǵzaların sociallıq jaqtan qorǵaw maqsetinde minimal xızmet haqınıń muǵdarın arttırıw boyınsha húkimetimiz hám Prezidentimiz tárepinen bir neshe pármanlar hám qararlar qabıl etildi.

Mámleket tárepinen qabıl etilgen bunday jámiyetlik baǵdarlarda miynet qatnasıqların jetilistirip barıw tiykarǵı orındı iyeleydi.

Miynet qatnasıqlarıbul jumıs islewshiler menen jumısqa alıw boyınsha kárxana basqarması arasında bolatuǵın qatnasıq bolıp tabıladı.

Bul qatnasıqlardıń rawajlanıwındaǵı eń baslı másele jumıssızlıqqa sociallıq jaqtan kepillikler beriw, miynetkeshlerdiń miynet jaǵdayların jaqsılaw hámde xızmet haqını arttırıp barıw bolıp tabıladı.

Álbette, bul mashqalalardı sheshiwde kásiplik awqam shólkemleride eń baslı tiykarǵı rol di atqaradı.

Miynet qatnasıqları jumıs islewshiler menen jumısqa alıwshılar arasında dúzilgen shártnamalarda kórinedi. Bul shártnamada xızmet haqı muǵdarı, hár eki táreptiń huqıqları, materiallıq juwapkershilikleri kóretilgen boladı. Egerde miynet tártibi buzılsa, onda bul dúzilgen shártnamanı biykarlawı múmkin.

Tiykarǵı tayanısh sózler

Xızmet haqı- jumıs islewshilerdiń miynetiniń muǵdarı, sapası hám ónimdarlıǵına baylanıslı milliy ónimnen alatuǵın úlesi.

Waqtına qaray xızmet haqı tólew -islegen waqıttıń muǵdarı va sapasına qarap belgilenetuǵın xızmet haqı. Islegen isine qaray xızmet haqı tólew - óndirilgen ónimniń muǵdarı hám sapasına qarap tólenetuǵın xızmet haqı.

Nominal xızmet haqı - islewshiniń alıwı múmkin bolǵan xızmet haqısınıń absolyut muǵdarı.

Real xızmet haqı -islewshiniń nominal xızmet haqı summasına alıwı múmkin bolǵan tovar hám xızmetler muǵdarı.

Tarif sisteması - tarif stavkaları, tarif boyınsha qánigelik maǵlıwmatları hám tarif koeffitsientlerin óz ishine qamtıydı.

Tákirarlaw ushın sorawlar

1)Xızmet haqı degenimiz ne?

2)Real xızmet haqıǵa qanday faktorlar tásir kórsetedi?

3)Kásiplik awqam shólkemleri xızmet haqıǵa arttırıwda qanday usıllardan paydalanıladı?

4)Miynet shártnaması degenimiz ne?

10tema. Agrar qatnasıqlar hám agrobiznes

1.Agrar qatnasıqlar hám olardıń bazar sistema-sındaǵı ózgeshelikleri

2.Jer rentası hám onıń túrleri. Jerdiń bahası hám oǵan tásir etiwshi faktorlar

3.Agrobiznes hám onıń túrleri

4.Ózbekstanda agrar qatnasıqlardıń rawajlanıwı

Agrar qatnasıqlar hám olardıń bazar sistemasındaǵı ózgeshelikleri

Agrar qatnasıqlar bazar qatnasıqları sistemasında ayrıqsha orındı iyeleydi.

Agarar qatnasıqlar awıl xojalıǵı óndirisi hám onıń tiykarǵı óndiris quralı bolǵan jerden paydalanıw boyınsha bolatuǵın qatnasıqlardı ańlatadı. Bizge belgili awıl xojalıǵı sanaat ushın shiyki zat, al xalıq ushın awıl xojalıq ónimlerin jetkerip beriwshi tiykarǵı taraw bolıp tabıladı. Sonlıqtanda pútkil dún ya júzinde awıl xojalıǵın rawajlandırıwǵa ayrıqsha itibar berilgen.

Agrar qatnasıqlar ekonokalıq qatnasıqlardıń eń áyyemgi forması, sebebi insannıń ekonomikalıq xızmeti jerdi isletiwden baslanǵan.

Jer awıl xojalıq óndirisiniń tiykarǵı quralı sıpatında óziniń bir qatar ózgesheliklerine iye. Jer hár qanday óndiristiń ulıwmalıq shárti sıpatında tek ǵana awıl xojalıǵında paydalanılıp qalmastan, al onnan resurs sıpatında sanaatta hám qurılısta da paydalanıladı.

Demek, jerge resurs sıpatında talap kúshli. Biraq jerge talap qansha kúshli bolıwına qaramastan onıń usınısı sheklengen. Mısalı, Ózbekstan Respublikasınıń ulıwma jer fondı ńńw9w.w mıń gektar, sonnan barlıq awıl xojalıq jerleri ǵw9hw mıń gektardı quraydı. Jer sheklengen bolǵanlıqtan biz onı kóbeyte almaymız, biraq olarǵa investiciya jumsaw arqalı paydalanılatuǵın jerlerdiń muǵdarın kóbeytiw múmkin.

Jerdiń resurs sıpatındaǵı ekinshi bir ózgesheligi onıń ornın hesh nárse basa almaydı. Basqa resurslardı bolsa almastırıw múmkin. Mısalı, miynet resursların mashina menen almastırıwǵa boladı. Jerdiń resurs sıpatındaǵı ónimdarlıǵı da sheklengen. Eger onıń ónimdarlıǵı sheklenbegende edi, azǵantay jer uchastkalarınan paydalanıw arqalı ǵana, pútkil dún ya júzi xalqın awıl xojalıq ónimleri menen támiyinlew múmkin bolar edi.

Bulardıń hámmesi agrar qatnasıqlardıń ózine tán bolǵan ózgesheligin keltirip shıǵaradı. Bulardan tısqarı awıl xojalıq óndirisiniń tábiyiy jaǵdaylardan ǵárezli bolıwı, awıl xojalıǵında islenetuǵın miynet penen alınatuǵın nátiyje ortasındaǵı aralıq waqıttıń bolıwı, onıń máwsimli xarakteri tákirar islep shıǵarıw processinde esapqa alınıwı tiyis bolǵan ózgeshelikler esaplanadı.

Jer tábiyat ónimi bolǵanlıqtan onıń ónimdarlıǵı da hár qıylı. Awıl xojalıq jerleri óziniń ónimdarlıǵı boyınsha jaqsı, ortasha hám tómen hasıldarlı jerler bolıp bólinedi.

Jaqsı hám ortasha hasıldarlıqqa iye bolǵan jerler óziniń kólemi boyınsha sheklengen hám ol xojalıq júrgiziwshi subektler tárepinen iyelep alınǵan. Bul jerge xojalıq obyekti retindegi monopoliyanı keltirip shıǵaradı.

Eger awıl xojalıq óndirisinde jaqsı hám ortasha hasıldarlı jerlerden paydalanılıp qoyılatuǵın bolsa, ol bazar talapların qanaatlandıra almaydı. Sonlıqtan awıl xojalıq óndirisinde tómen hasıldarlıqqa iye bolǵan jerlerde aylanısqa qosıladı. Jerlerden paydalanıw huqıqına keletuǵın bolsaq, ol jer iyesi qolında bolıwı shárt emes. Jerler basqa subektlerge ijaraǵa da beriliwi múmkin. Jer iyesi jerden paydalanǵanlıǵı ushın olardan tólem aladı hám bul tólemniń tiykarın awıl xojalıǵında óndirilgen qosımsha ónim quraydı. Usı qosımsha ónimniń bir bólegin renta formasında jer iyeleri ózlestirip aladı.

Demek, renta bul jerge menshikliktiń ekonomikalıq jaqtan realizaciyalanıwı bolıp tabıladı.

Renta absolyut, differentsial, monopol renta bolıp hár qıylı túrlerge bólinedi.

Absolyut renta jerge jeke menshik monopoliyasına baylanıslı alınatuǵın renta bolıp tabıladı. Jerge menshik huqıqınan paydalana otırıp, jer iyesi eń tómen hasıldarlı jerlerden de absolyut renta aladı.

Differentsial rentanıń ózi differentsial renta I hám differentsial renta II bolıp bólinedi. Jerlerdiń tábiyiy ónimdarlıǵı hám bazarlarǵa jaylasıw jaǵdayına baylanıslı alınatuǵın renta differentsial renta I dep ataladı. Joqarıda aytqanımızday jerler tábiyiy ónimdarlıǵı boyınsha hár túrli boladı. Jerdiń ónimdarlıǵı hár túrli bolǵanlıqtan bul jerlerden alınǵan ónimniń individual qunları da hár qıylı boladı. Biraq bazarda ónimler individual bahalar menen emes, al bazar bahası menen satıladı. Awıl xojalıǵınıń tiykarǵı ózgesheligi bul jerde tómen hasıldarlı jerlerden alınǵan ónimniń bahası bazar bahası xızmetin atqaradı. Bunday bolmaǵanda tómen hasıldarlı jerlerde hesh kim xojalıq júrgizbegende bolar edi.

Jaqsı hám ortasha hasıldarlı jerlerde xojalıq júrgiziwshiler ónimniń individual bahası menen bazar bahası ortasındaǵı ayırmashılıq esabınan artıqsha tabıs kóredi. Usı tabıs differentsial renta I-diń tiykarın quraydı.

Rentanıń bul túri xojalıqlardıń iskerligine baylanıslı bolmaǵan tábiyiy sharayatta júzege keledi. Sonlıqtan ol jámiyetlik talaplardı qanaatlandırıw maqsetinde byudjetke toplanadı.

Differentsial renta II jerdiń ekonomikalıq ónimdarlıǵına baylanıslı alınadı.

Xojalıqlar jerdiń hasıldarlıǵın arttırıw máqsetinde oǵan qosımsha qárejetler jumsaydı. Jumsalǵan bunday qárejetler túrlishe nátiyje berip, alınǵan tabısta hár qıylı boladı.

Differentsial renta II jerdiń ekonomikalıq hasıldarlıǵı menen baylanıslı bolǵanlıqtan, onıń bir bólegi xojalıqlardıń ózleriniń ıxtıyarına qaldırıladı.

Awıl xojalıq óndirisinde monopoliyalıq renta da bolıp, ol ayırım kem ushırasatuǵın ónim túrlerine monopol bahalar belgilew arqalı alınadı. Mısalı, citrus ónimleri, chaydıń, limon h.t. basqalardıń ayırım túrleri. Renta tek ǵana awıl xojalıǵında emes, al qazıp shıǵarıwshı sanaat tarawlarında da alınadı.

Qazılma baylıqlardıń jaylasıw jaǵdayı, kánlerdiń baylıǵı, olardı qazıp shıǵarıw ushın sarıplanatuǵın qárejetlerdiń de túrlishe bolıwına alıp keledi. Bul ayırım kárxanalardıń qosımsha tabıs alıwına múmkinshilik jaratıp hám ol renta túrindegi dáramattı ózlestiriw imkaniyatın beredi.

Agrobiznes hám onıń túrleri

Agrobiznes isbilermenliktiń awıl xojalıǵı menen baylanıslı bolǵan túrin ańlatadı.

Biznestiń bul túri rawajlanǵan bazar ekonomikası ushın tán bolıp, onıń tiykarǵı máqseti bazarǵa kerekli bolǵan awıl xojalıq ónimlerin jetkerip beriw arqalı payda kóriwden ibarat. Agrobizneske awıl xojalıǵı menen baylanıslı bolǵan iskerlik penen shuǵıllanıwshı biznes túrleri kiredi.

Basqasha aytqanda agrobiznes awıl xojalıq ónimlerin qayta islew, onı tutınıwshılarǵa jetkerip beriw hám texnikalıq xızmet kórsetiw menen baylanıslı bolǵan isbilermenlik xızmeti bolıp tabıladı. Agrobiznes agrosanaat kompleksiniń barlıq buwınların óz ishine aladı. Onıń qatnasıwshıları bolıp isbilermen fermerler, awıl xojalıq ónimlerin qayta islew menen shuǵıllanıwshı sanaat isbilermenleri, awıl xojalıq ónimlerin satıw menen shuǵıllanıwshı isbilermenler, sonday aq olarǵa finanslıq xızmet kórsetiwshi komponiyalar esaplanadı.

Agrobiznestiń eń tiykarǵı buwını fermer (diyxan) xojalıǵı bolıp tabıladı.

Fermer xojalıǵı awıl xojalıq ónimlerin jetkerip beriwshiler bolıp, olar ózleriniń jerinde yamasa ijaraǵa alınǵan jerinde xojalıq júrgizedi.

Fermer (diyxan) xojalıǵınıń tiykarǵı artıqmashlıǵı bul jerde múlk hám miynet óz-ara birigedi. Óndiristi rawajlandırıwǵa umtılıwshılıq joqarı boladı hám olar bazar talaplarına tez iykemlese aladı. Materiallıq juwapkershilikte joqarı boladı.

Házirgi waqıtta Ózbekstan Respublikasında ǵq mıńnan aslam fermer xojalıqları bolıp olarǵa ortasha 19-20 gektardan jer maydanı tuwrı keledi. Biraq fermer (diyxan) xojalıǵınıń rawajlanıwı, onıń sanı menen emes, al sapa kórsetkishleri menen belgilenedi. Yaǵnıy fermer xojalıqlarınıń xalıqtı sapalı awıl xojalıq ónimleri menen támiyinlew dárejesine itibar qaratılıwı kerek. Bul boyınsha respublikamızda bir qatar ilajlar belgilenip hám ol agrar reformalardıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri esaplanadı.

Agrobiznestiń áhmiyetli túrlerinen jáne biri agrofirmalar bolıp tabıladı. Agrofirmalar - awıl xojalıq ónimlerin jetistiriw hám onı qayta islew menen baylanıslı bolǵan kárxanalardıń birigiwi nátiyjesinde dúziledi.

Bazar ekonomikası jaǵdayında agrobiznestiń jańa túrlerinen biri agrosanaat birlespeleri esaplanadı. Agrosanaat birlespeleri awıl xojalıq ónimlerin islep shıǵarıwshı hám oǵan baylanıslı xızmet túrleri menen shuǵıllanıwshı bir neshe xojalıq hám kárxanalardı ózinde birlestiredi. Awıl xojalıǵında bulardan

basqa mámleketlik kárxanalar, jámáát xojalıqları hám shirketler, qospa kárxanalar da iskerlik kórsetedi.

Tiykarǵı tayanısh sózler

Agrar qatnasıqlar- awıl xojalıq óndirisi hám onıń tiykarǵı óndiris quralı bolǵan jerden paydalanıw boyınsha bolatuǵın qatnasıqlar.

Renta-jerge menshikliktiń ekonomikalıq jaqtan realizaciyalanıwı.

Differentsial renta I -jerdiń tábiyiy ónimdarlıǵına baylanıslı alınatuǵın renta. Differentsial renta II-jerldiń ekonomikalıq ónimdarlıǵına baylanıslı alınatuǵın renta. Absolyut renta- jerge menshiklik monopoliyası nátiyjesinde alınatuǵın renta.

Monopol renta- siyrek ushırasatuǵın ónim túrlerine monopol bahalar belgilew jolı menen alınatuǵın renta. Qazıp shıǵarıwshı sanaat tarawındaǵı renta- qazılma baylıqlardıń jerdiń ústińgi qatlamına jaylasıw jaǵdayı hám kánlerdiń baylıǵına baylanıslı alınatuǵın renta.

Agrobiznes- isbilermenliktiń awıl xojalıǵı menen baylanıslı bolǵan túri.

Tákirarlaw ushın sorawlar.

1.Bazar qatnasıqları sistemasında agrar qatnasıqlardıń tutqan ornı hám onıń ózgesheligin túsindirip beriń.

2.Rentanıń ekonomikalıq mánisin ashıp beriń.

3.Differentsial renta I, differentsial renta II hám absolyut rentanıń payda bolıw mexanizmin túsindiriń.

4.Monopol renta qalay alınadı? Sanaat tarawında renta túrindegi dáramat bolıwı múmkin be?

5.Agrobiznes degenimiz ne hám onıń tiykarǵı máqsetin aytıp beriń?

6.Agro biznes túrlerin atap ótiń hám olardıń tiykarǵı xızmeti neden ibarat?