Ekonomıkalıq teoriya paninen lekciya tekstleri ( A.Zakimov)

11-tema. Milliy ekonomika hám onıń tiykarǵı makroekonomikalıq parametrleri.

Ekonomikanıń ósiw teoriyası

1.Milliy ekonomika tǔsinigi. Ózbekstanda milliy ekonomikanıń qáliplesiw ózgeshelikleri

2.Milliy ekonomikanıń tiykarǵı makroekonomi-kalıq kórsetkishleri

3.Ekonomikalıq ósiw, onıń faktorları, túrleri hám ólshemleri

Milliy ekonomika bul hár bir mámleket shegarasındaǵı ekonomika bolıp, onıń rawajlanıw dárejesi ulıwmalasqan kóriniste ulıwma milliy ónim kórsetkishi arqalı sáwlelendiriledi.

Ulıwma milliy ónim-bul belgili dáwir ishinde mámlekette óndirilgen aqırǵı ónimniń bazar bahalarındaǵı qunı bolıp tabıladı.

Ulıwma milliy ónimdi esaplawda milliy ekonomikada óndirilgen tovar hám xızmetlerdiń bazar bahalarındaǵı summası alınadı.

Ayırım jaǵdaylarda ulıwma milliy ónimdi anıqlawda qayta esaplawlar da ushırasıwı múmkin. Sonlıqtan qayta esaplawlardı boldırmaw ushın WMÓ di esaplawda qosılǵan qunlar jıyındısı alınadı. Qosılǵan qun-bul kárxanada óndirilgen ónimniń bazar qunınan aǵımdaǵı materiallıq shıǵınlardı alıp taslaǵannan qalǵan bólegi bolıp tabıladı.

Ulıwma milliy ónimdi esaplawda onıń nominal hám real muǵdarın biliwde ayrıqsha áhmiyetke

iye.

Aǵımdaǵı bazar bahaları tiykarında esaplanǵan milliy ónim nominal milliy ónim dep, al ózgermeytuǵın bahalar tiykarında esaplanǵan milliy ónim bolsa, real milliy ónim dep ataladı.

Milliy ekonomikada WMÓ kórsetkishi menen bir qatarda ishki milliy ónim (i.m.ó) kórsetkishi de anıqlanadı.

IMÓbelgili dáwirde mámleket ishinde óndirilgen tovar hám xızmetlerdiń bazar bahalarındaǵı qunı bolıp tabıladı. Onıń WMÓ nen ayırmashılıǵı bul jerde mámleket territoriyasında iskerlik júrgiziwshi barlıq ekonomikalıq subektlerdiń xojalıq nátiyjeleri esapqa alınadı. (Mısalı sol mámlekettegi shet el investorlarınıń dáramatlarıda esapqa alınadı).

Ulıwma milliy ónimnen óndiriste paydalanılǵan kapital qunın alıp taslaǵannan qalǵan bólegi sap milliy ónim (SMÓ) dep ataladı. SMÓ óziniń muǵdarı boyınsha UMÓ nen amortizaciya ajıratpaları (Aa) summasına az boladı. Yaǵnıy:

SMÓ= UMÓ -Aa

SMÓ niń jámiyet aǵzalarınıń dáramatı sıpatındaǵı bólegi “milliy tabıs” dep júrgiziledi. Milliy tabıs (MT) bir jılda jańadan dóretilgen qunlardıń jıyındısı bolıp tabıladı. !melde óndirilgen hám paydalanılǵan MT kórsetkishleri esapqa alınadı. Óndirilgen MTbul jańadan dóretilgen tovar hám xızmetlerdiń ulıwma kólemi bolıp tabıladı. Paydalanılǵan MTbul óndirilgen MTtan hár qıylı shıǵınlar hám sırtqı sawda qaldıǵın alıp taslaǵannan qalǵan bólegi esaplanadı. MTóz háreketi dawamında óndiriw, bólistiriw, qayta bólistiriw hám paydalanıw basqıshlarınan ótedi.

MTmateriallıq óndiris tarawlarında óndiriledi hám onıń birinshi bólistiriliwi de usı jerde júzege keledi. Onı qayta bólistiriw byudjet arqalı ámelge asırıladı. Aqırında MT paydalanıw basqıshına kelip túsedi.

Milliy tabıstıń paydalanılıwı toplaw hám tutınıw fondları kórinisinde ámelge asırıladı. Tutınıw fondı-jámiyetlik óndiriste bánt bolǵanlar ushın xızmet haqı fondı, social támiyinlew fondı, social járdem beriw fondı, social xızmetler ushın ajıratpalar hám basqa da bir qatar qárejetlerdi de ishine aladı.

Toplaw fondı bolsa óndiristi rawajlandırıw, keńeytiw hám jańalaw máqsetlerinde jumsaladı. Milliy tabıstıń toplaw hám tutınıw fondlarına bóliniwi hár eldiń óziniń ekonomikalıq jaǵdaylarınan kelip shıǵa otırıp ámelge asırıladı. Óndiristi rawajlandırıw zárúrligi kóbirek bolǵan jerlerde milliy tabıstan toplaw maqsetlerinde paydalanıw zárúrligi de kúshlirek boladı.

Milliy tabıstıń ósiwi tómendegi bir qatar faktorlarǵa baylanıslı boladı.

1.Miynet ónimdarlıǵın arttırıwǵa;

2.Jańa texnika hám texnologiyadan paydalanıw dárejesine;

3.Fondlardan nátiyjeli paydalanıw jaǵdayına;

4.Islewshilerdiń bilim dárejesi hám qánigelik sheberligine;

5.Investiciyalardıń nátiyjeliligin arttırıw h.t.b.

Hár qanday jámiyette mútájliklerdi qanaatlandırıwdıń tiykarǵı quralı sıpatında ekonomikalıq ósiw háreket etedi. Egerde ekonomikalıq ósiw bolmasa, jámiyette rawajlanıw bolmaydı. Olay bolsa ekonomikalıq ósiw degen neW Ekonomikalıq ósiw degende adamlardıń talap hám mútájliklerin qanaatlandırıw ushın zárúr bolǵan materiallıq ónimler hám xızmetlerdi islep shıǵarıwdıń kóbeyip barıwı túsiniledi.

Ekonomikalıq ósiw teoriyası ekonomikalıq rawajlanıwdı támiyinlew jolların hám onıń faktorların analiz etedi.

Ekonomikalıq ósiwge qaray jámiyettiń ekonomikalıq jaǵdayına baha beriwge boladı. Dún yadaǵı barlıq mámleketlerdi olardıń ekonomikasınıń rawajlanıw dárejelerine qaray toparlarǵa ajıratıwǵa boladı: joqarı rawajlanǵan, rawajlanıp atırǵan hám tómen rawajlanǵan.

Bunday bóliwde mámlekette xalıqtıń jan basına real dáramatlardıń (ulıwma milliy ónimniń) sáykes keliw muǵdarı tiykar etip alınadı. Bul jerde ne sebep ayırım mámleketler basqa mámleketlerge salıstırǵanda tez rawajlanadı degen soraw payda boladı.

Bul sorawǵa juwap beriw ushın ekonomikalıq ósiwdiń faktorların analiz etiw kerek. Hár qanday jámiyette ekonomikalıq ósiwge tómendegi tórt faktor tásir etedi:

1.Tábiyiy resurslardıń muǵdarı hám sapası.

2.Miynet resurslarınıń muǵdarı hám sapası.

3.Óndiristegi tiykarǵı kapitaldıń muǵdarı hám dúzilisi.

4.Óndiristiń texnologiyalıq dárejesi.

Bul faktorlardıń hár bir ekonomikalıq ósiwge belgili dárejede tásir etedi.

Respublikamızda bazar ekonomikasına ótiw dáwirinde ámelege asırılıp atırǵan «... strukturalı ózgerisler ekonomikalıq ósiwdiń sheshiwshi faktorına aylanıp barmaqta»á

Ekonomikalıq ósiw eki túrde ámelge asırıladı: ekstensiv hám intensiv.

Ekstensiv ekonomikalıq ósiwde óndiristiń aldıńǵı texnikalıq tiykarı saqlanǵan halda óndiris faktorlarınıń muǵdarın kóbeytiw arqalı ekonomikalıq ósiwge erisiledi. Ekstensiv rawajlanıwda óndiris nátiyjeligi ózgermey qaladı.

Ekonomikalıq ósiwdiń intensiv túrinde ónim islep shıǵarıw kólemin keńeytiwge óndiris faktorların sapa jaǵınan jetilistiriw: jáne de progressiv óndiris ásbapların hám jańa texnikanı qollanıw, jumıs kúshiniń qániygeligin arttırıw, bar bolǵan óndiris potentsialınan jaqsıraq nátiyjeli paydalanıw jolı menen erisiledi. Bul jaǵdayda óndiris nátiyjeligi óndiristiń aldıńǵı dárejesine salıstırǵanda artadı, miynet ónimdarlıǵı kóteriledi.

Hár bir jámiyette ekonomikalıq ósiw sol jámiyettegi óndiristiń kólemi menen ólshenedi. Ol mámlekettiń real ulıwma óniminiń yamasa real milliy dáramattıń ósiwinde sáwlelendirildi.

Hár qanday rawajlanıw qarama-qarsılıqlardıń birliginen turadı. Ekonomikalıq ósiwdiń háreketke keltiriwshi kúshi bolsa, óndiriw menen tutınıw arasındaǵı qarama-qarsılıqlardıń birliginen ibarat. Sebebi óndiriwsiz tutınıw bolmaydı, tutınıw arqalı ónimler hám xızmetlerdiń real obrazları payda boladı. Tutınıwdıń bolıwı óndiristiń keyingi rawajlanıwı ushın túrtki boladı.

Ekonomikalıq ósiw investiciyalıq resurslarsız bolıwı múmkin emes. Bul resurslar óndiristi rawajlandırıwǵa baǵdarlanadı. Investiciya ekonomikalıq ósiwge hár tárepleme tásir etedi: birinshiden, jańa texnologiyanı engiziw arqalı miynet ónimdarlıǵın arttıradı, ekinshiden, qosımsha jumıs orınların payda etip, óndiriske jańa miynet resursların tartadı, úshinshiden, jańa tábiyiy resurslardı xojalıq aylanısına túsiredi yaǵnıy óndiristi tábiyiy resurslar menen támiyinlewge xızmet etedi.

Demek, investiciya óndiris faktorlarına hár tárepleme tásir ete otırıp ekonomikalıq ósiwge alıp keledi.

Milliy baylıq hám ekonomikalıq potentsial

Hár qanday jámiyettiń ekonomikalıq ósiwi sol jámiyettiń baylıqlarına súyenedi. Baylıq túsinigi ekonomikalıq teoriyada keń mániste qollanıladı.

Milliy baylıq bul ulıwma ekonomikalıq kategoriya. Ol tek ǵana bir millettiń baylıǵı bolıp qalmastan pútkil jámiyettiń baylıǵı. Mine usı tárepi boyınsha ol jámiyetlik baylıq dep te ataladı.

Milliy baylıq degen neW

Milliy baylıq dep, ásirler dawamında áwladlar miyneti menen dóretilgen hám jámiyette toplanıp kelgen materiallıq hám mádeniy ónimler, tábiyat baylıqları, toplanǵan bilimler, qániyge hám tájiriybelerdiń jıyındısına aytıladı.

Milliy baylıq ózine tán bolǵan ulıwma adamzatlıq belgilerge iye:

1.Milliy baylıq adam miynetiniń nátiyjesinde kóbeyip baradı.

2.Milliy baylıq toplanıp baradı.

3.Milliy baylıq dóretiledi, jumsaladı hám jańadan dóretiledi.

4.Milliy baylıq múlk sıpatında adamlar biyliginde boladı. Múlk bolmaǵan jerde baylıq joq. Milliy baylıq óziniń ishki dúzilisine iye. Ol payda bolıw deregine qaray ekige bólinedi:

1.Miynet ónimi bolǵan baylıq.

2.Tábiyat inam etken baylıq.

Ekonomika rawajlanǵan sayın tábiyatqa miynet kóbirek sińip baradı, insan tábiyiy baylıqlardıń

qayta payda bolıwında aktiv qatnasadı. Ol tayar zatlardı tábiyattan alıw menen sheklenbey, tábiyatqa óz baylıǵın dóretiwde járdemlesedi. Nátiyjede tábiyiy baylıqlar miynet ónimine aylanadı. Biraqta tábiyattaǵı resurslardıń sheklengenligin esapqa alıp milliy baylıqlıqlardan belgili qaǵıydalarǵa tiykarlanıp paydalanıwımız kerek.

Olardan:

1.Milliy baylıqlardan únemli hám racional paydalanıw;

2.Jumsalǵan baylıqlardıń ornın toltırıw;

3.Tábiyat nızamlarına sáykes háreket etiw;

4.Ilimniń, texnikanıń jetiskenliklerine tiykarlanıp milliy baylıqlardan maqsetke muwapıq paydalanıw.

Milliy baylıqtıń kóbeyiwi (toplanıwı) nızam tiykarında ámelge asadı. Bul nızamǵa muwapıq ekonomikalıq ósiw júz bergende dóretilgen ulıwma ónimniń dúzilisi bolǵan qosımsha ónimniń toplanatuǵın bólegi milliy baylıqqa aylanadı.

Ekonomika ósip, jámiyet aǵzalarınıń turmıs dárejeleri artqan sayın Milliy baylıqtıń dúzilisinde tutınıw buyımlarınıń úlesi artadı. Nátiyjede xalıqtıń mal-múlki bolǵan baylıq tez ósedi.

Milliy baylıq óndiris resurslarınan ibarat bolǵanlıqtan, ol jámiyettiń ekonomikalıq kúshquwatın kórsetedi hám ekonomikalıq potentsialdı payda etedi. Jámiyettiń islep shıǵara biliw qábileti ekonomikalıq potentsial dep ataladı. Bul qábilet óndiris resurslarınıń muǵdarı hám sapası menen belgilenedi, dóretilgen ónimler hám xızmetlerdiń muǵdarı menen sáwlelenedi. Sonıń ushın onıń áhmiyetli kórsetkishi ulıwma miliy ónim esaplanadı.

Ekonomikalıq potentsial tómendegishe tórt bólimnen turadı: a) Miynet potentsialı.

b) Ilimiy-aǵartıwshılıq potentsialı. v) Texnika-texnologiyalıq potentsial g) Tábiyiy potentsial.

Miynet potentsialı - jámiyettegi miynetke jaramlı, bilimge, qániygege hám islep shıǵara biliw qábiletine iye bolǵan adamlardıń jıyındısı.

Miynet potentsialınıń muǵdarlı ólshemi jumısqa jaramlı adamlar sanı bolıp, onıń ósip barıwı xalıqtıń kóbeywinen kelip shıǵadı.

Sapa jaǵınan miynet potentsialı sol xalıqtıń bilim dárejesin, kásiplik qániygeligin hám tájiriybesin ańlatadı.

Ilimiy-aǵartıwshılıq potentsialı - bul ilim hám aǵartıwshılıqqa xızmet etiwshi materiallıq, insaniy resurslar hám ilimniń erisken dárejesi. Ol tiykarınan tómendegishe úsh bólimnen turadı:

miynetler, oqıwlıqlar h.t.b.).

Ekonomikada tómendegishe nızam bar.

Ilim - aǵartıwshılıq rawajlanıwına qanshelli kóp qarjı jumsap, onı nátiyjeli jumsaw támiyinlense, ekonomikanıń ósiw sonshelli tezlesip milliy baylıq kóbeyedi.

Texnika-texnologiyalıq potentsial - bul jámiyettegi mashina - mexanizmler muǵdarı, olardıń dúzilisi, texnikalıq dárejesi hám texnologiyalıq sistemalar jıyındısın óz ishine aladı. Bul potentsial ilim jetiskellikleriniń jańa texnika hám texnologiyalarda materiallasqanlıǵın bildiredi.

Tábiyiy potentsial - tábiyiy resurslardıń muǵdarı hám sapasın, óndiristiń hawa rayı jaǵdayların ańlatadı. Buǵan jer, suw, toǵaylar, jer astı baylıqları, suw baylıqları, t.b. kiredi.

Házirgi zaman tájiriybesinde ekonomikalıq potentsialdıń ósiwi hám nátiyjeli jumsalıwın támiyinlewshi kúsh erkin bazar mexanizmleri ekenligi kórsetilgen.

Jámiyette ekonomikalıq ósiwdiń júz beriwi ekonomikada hár qanday jaǵdaylardıń kelip shıǵıwına alıp keledi. Ekonomika bir tegis rawajlanbaydı. Ol tolqın tárizde terbelisli háreket etiledi hám bul jaǵday belgili dáwirlerde tákirarlanıp turadı. Ekonomikalıq dinamikadaǵı kóteriliw hám tómenlew jaǵdayların óz ishine alıwshı ekonomikanıń terbelip turıwı menen xarakterleniwshi dáwir ekonomikalıq ósiwdiń cikllıǵı dep ataladı.

Házirgi zaman teoriyasında cikldıń bar ekenligi tán alınadı hám ol ekonomikadaǵı terbelisli háreket dep túsindiriledi. Cikl bazar ekonomikasına tán nızamlardıń biri.

Tsikl óz ishine tómendegi tórt fazanı aladı; ósiw tochkası (bum), krizis (sokrashenie), tómenlewdiń sońǵı tochkası (spad), kóteriliw (podem).

Bul fazalardıń izbe-iz almasıp turıwı nátiyjesinde ekonomikada tolqın sıyaqlı háreket júz beredi. Bul jaǵdaydı tómendegi 1- sızılmadan kóriwimizge boladı.

Hár bir faza óziniń xarakterleniwshi belgisine iye q-fazada óndiris jaqsı rawajlanadı, tolıq jumıs penen támiyinlew payda boladı, ónimler hám xızmetler kóplep dóretiledi, olar satıladı, biraqta investiciyalıq xızmetler kúshli bolmaydı. Usıǵan baylanıslı óndiris tómenleydi, jumıssızlıq artıp baradı. Bul jaǵday cikldıń ekinshi fazasın óndiristiń qısqarıwın (tómenlewin), ekonomikalıq krizisti keltirip shıǵaradı. Krizis cikldıń eń áhmiyetli fazası bolıp, ol ekonomikanıń tómenlep ketiwi menen xarakterlenedi. Ol eki sebepke baylanıslı kelip shıǵadı: artıqsha islep shıǵarıw hám kem islep shıǵarıw.

Bazar ekonomikası ushın artıqsha islep shıǵarıw krizisi tán. Buǵan payda izinen quwıp, tovarlardı óndiriwdiń ósiwine qaraǵanda, xalıqtıń satıp alıw qábiletiniń tómenlep ketiwi sebepshi boladı.

Ekonomikalıq krizisler waqtı-waqtı belgili aralıqtan keyin tákirarlanıp turadı. Eń dáslep krizis 1825jılı Angliyada, sońınan 1836-jılı Angliya hám AQSH ta, 1841-jılı AQSH ta, 1847-jılı AQSH, Angliya, Franciya hám Germaniyada, al 1857 - jılı birinshi dún ya júzlik cikllı krizis baslanǵan. Ekonomikalıq krizisler dawam etiw waqıtlarına qaray uzaq múddetli, orta múddetli hám qısqa múddetli bolıp bólinedi.

Krizisten soń cikldıń úshinshi fazası baslanadı. Bul fazada óndiristiń páseyiwi toqtaydı. Bazarlarda tovarlardıń bir bólegi oǵada tómen bahalarda satıla baslaydı. Ekonomika jámiyetlik óndiris penen tutınıwdıń eń tómen dárejesin talap penen usınıs arasındaǵı teń salmaqlılıq awhalında boladı. Bunnan soń jańa basqısh kóteriliwi fazası baslanadı. Bunda óndiristiń kólemi ástelik penen óse baslaydı. Óndiristiń kólemi krizisten aldıńǵı dárejege jetedi, hátteki onnan artıp ketiwi múmkin. Bul fazada jańa kárxanalar kóbeyip, jumıssızlıq qısqaradı, tovar bahaları kóterilip, bank protsenti páseyedi. Bankler óndiristiń barǵan sayın keńeyiwin quwatlap, sanaat hám sawda islerine kredit beriwdi kóbeytedi. Tovarlardıń artıqsha bólekleri kóbeye baslaydı. Artıqsha óndiriw eń joqarı dárejege jetkende jáne krizis baslanadı. Nátiyjede cikl tákirarlanadı.

Milliy baylıq hám ekonomikalıq potentsial

Hár qanday jámiyettiń ekonomikalıq ósiwi sol jámiyettiń baylıqlarına súyenedi. Baylıq túsinigi ekonomikalıq teoriyada keń mániste qollanıladı.

Milliy baylıq bul ulıwma ekonomikalıq kategoriya. Ol tek ǵana bir millettiń baylıǵı bolıp qalmastan pútkil jámiyettiń baylıǵı. Mine usı tárepi boyınsha ol jámiyetlik baylıq dep te ataladı.

Milliy baylıq degen neW

Milliy baylıq dep, ásirler dawamında áwladlar miyneti menen dóretilgen hám jámiyette toplanıp kelgen materiallıq hám mádeniy ónimler, tábiyat baylıqları, toplanǵan bilimler, qániyge hám tájiriybelerdiń jıyındısına aytıladı.

Milliy baylıq ózine tán bolǵan ulıwma adamzatlıq belgilerge iye:

1.Milliy baylıq adam miynetiniń nátiyjesinde kóbeyip baradı.

2.Milliy baylıq toplanıp baradı.

3.Milliy baylıq dóretiledi, jumsaladı hám jańadan dóretiledi.

4.Milliy baylıq múlk sıpatında adamlar biyliginde boladı. Múlk bolmaǵan jerde baylıq joq. Milliy baylıq óziniń ishki dúzilisine iye. Ol payda bolıw deregine qaray ekige bólinedi:

1.Miynet ónimi bolǵan baylıq.

2.Tábiyat inam etken baylıq.

Ekonomika rawajlanǵan sayın tábiyatqa miynet kóbirek sińip baradı, insan tábiyiy baylıqlardıń

qayta payda bolıwında aktiv qatnasadı. Ol tayar zatlardı tábiyattan alıw menen sheklenbey, tábiyatqa óz baylıǵın dóretiwde járdemlesedi. Nátiyjede tábiyiy baylıqlar miynet ónimine aylanadı. Biraqta tábiyattaǵı resurslardıń sheklengenligin esapqa alıp milliy baylıqlıqlardan belgili qaǵıydalarǵa tiykarlanıp paydalanıwımız kerek.

Olardan:

1.Milliy baylıqlardan únemli hám racional paydalanıw;

2.Jumsalǵan baylıqlardıń ornın toltırıw;

3.Tábiyat nızamlarına sáykes háreket etiw;

4.Ilimniń, texnikanıń jetiskenliklerine tiykarlanıp milliy baylıqlardan maqsetke muwapıq paydalanıw.

Milliy baylıqtıń kóbeyiwi (toplanıwı) nızam tiykarında ámelge asadı. Bul nızamǵa muwapıq ekonomikalıq ósiw júz bergende dóretilgen ulıwma ónimniń dúzilisi bolǵan qosımsha ónimniń toplanatuǵın bólegi milliy baylıqqa aylanadı.

Ekonomika ósip, jámiyet aǵzalarınıń turmıs dárejeleri artqan sayın Milliy baylıqtıń dúzilisinde tutınıw buyımlarınıń úlesi artadı. Nátiyjede xalıqtıń mal-múlki bolǵan baylıq tez ósedi.

Milliy baylıq óndiris resurslarınan ibarat bolǵanlıqtan, ol jámiyettiń ekonomikalıq kúshquwatın kórsetedi hám ekonomikalıq potentsialdı payda etedi. Jámiyettiń islep shıǵara biliw qábileti ekonomikalıq potentsial dep ataladı. Bul qábilet óndiris resurslarınıń muǵdarı hám sapası menen belgilenedi, dóretilgen ónimler hám xızmetlerdiń muǵdarı menen sáwlelenedi. Sonıń ushın onıń áhmiyetli kórsetkishi ulıwma miliy ónim esaplanadı.

Ekonomikalıq potentsial tómendegishe tórt bólimnen turadı: a) Miynet potentsialı.

b) Ilimiy-aǵartıwshılıq potentsialı. v) Texnika-texnologiyalıq potentsial g) Tábiyiy potentsial.

Miynet potentsialı - jámiyettegi miynetke jaramlı, bilimge, qániygege hám islep shıǵara biliw qábiletine iye bolǵan adamlardıń jıyındısı.

Miynet potentsialınıń muǵdarlı ólshemi jumısqa jaramlı adamlar sanı bolıp, onıń ósip barıwı xalıqtıń kóbeywinen kelip shıǵadı.

Sapa jaǵınan miynet potentsialı sol xalıqtıń bilim dárejesin, kásiplik qániygeligin hám tájiriybesin ańlatadı.

Ilimiy-aǵartıwshılıq potentsialı - bul ilim hám aǵartıwshılıqqa xızmet etiwshi materiallıq, insaniy resurslar hám ilimniń erisken dárejesi. Ol tiykarınan tómendegishe úsh bólimnen turadı:

miynetler, oqıwlıqlar h.t.b.).

Ekonomikada tómendegishe nızam bar.

Ilim - aǵartıwshılıq rawajlanıwına qanshelli kóp qarjı jumsap, onı nátiyjeli jumsaw támiyinlense, ekonomikanıń ósiw sonshelli tezlesip milliy baylıq kóbeyedi.

Texnika-texnologiyalıq potentsial - bul jámiyettegi mashina - mexanizmler muǵdarı, olardıń dúzilisi, texnikalıq dárejesi hám texnologiyalıq sistemalar jıyındısın óz ishine aladı. Bul potentsial ilim jetiskellikleriniń jańa texnika hám texnologiyalarda materiallasqanlıǵın bildiredi.

Tábiyiy potentsial - tábiyiy resurslardıń muǵdarı hám sapasın, óndiristiń hawa rayı jaǵdayların ańlatadı. Buǵan jer, suw, toǵaylar, jer astı baylıqları, suw baylıqları, t.b. kiredi.

Házirgi zaman tájiriybesinde ekonomikalıq potentsialdıń ósiwi hám nátiyjeli jumsalıwın támiyinlewshi kúsh erkin bazar mexanizmleri ekenligi kórsetilgen.

Tiykarǵı tayanısh sózler

Ekonomikalıq ósiw -adamlardıń talap hám mútájliklerin qanaatlandırıw ushın zárúr bolǵan materiallıq ónimler islep shıǵarıwdıń hám xızmetler kórsetiwdiń kóbeyip barıwın ańlatadı.

Ekstensiv ekonomikalıq ósiw - óndiriste qosımsha resurslardı qollanıw (tartıw) arqalı óndiris kóleminiń artıp barıwı.

Intensiv ekonomikalıq ósiw - óndiriste bar bolǵan óndiris faktorları dárejesinde, olardan paydalanıw nátiyjeliligin arttırıw arqalı óndiris kóleminiń kóbeyip barıwı.

Investiciya - óndiris hám xızmet kórsetiw salaların keńeyttiriw ushın resurslardıń óndiriske baǵdarlanıwı.

Ekonomikalıq ósiwdiń cikllıǵı- ekonomikalıq dinamikadaǵı kóteriliw hám tómenlew jaǵdayların óz ishine alıwshı hám ekonomikanıń terbelip turıwı menen xarakterleniwshi dáwir.

Ekonomikalıq krizis -ódiris kóleminiń keskin tómenlep ketiwi.

Milliy baylıq- ásirler dawamında adam miyneti menen dóretilgen hám jámiyette toplanıp kelgen barlıq materiallıq hám ruwxıy baylıqlar, paydalanıwǵa qaratılǵan (tartılǵan) tábiyat ónimleri.

alıwshı hám ekonomikanıń terbelip turıwı menen xarakterleniwshi dáwir. Ekonomikalıq krizis -ódiris kóleminiń keskin tómenlep ketiwi.

Milliy baylıq- ásirler dawamında adam miyneti menen dóretilgen hám jámiyette toplanıp kelgen barlıq

Tákirarlaw ushın sorawlar

1.Ekonomikalıq ósiw degen ne?

2.Ekonomikalıq ósiwdiń faktorların táriyiplep beriń.

3.Ekstensiv hám intensiv ekonomikalıq ósiwlerdiń ayırmashılıǵı nedeW

4.Tsikl degen ne? Ol qanday fazalardan turadı?

5.Ekonomikalıq krizislerdiń sebeplerin túsindiriń.

7.Ózbekstannıń ekonomikalıq potentsialın mısallar menen kórsetiń.

8.Ulıwma milliy ónim hám ishki milliy ónimniń ayırmashılıǵın aytıp beriń?

9.Milliy tabıs degenimiz ne?

10.Óndirilgen hám paydalanılǵan milliy tabıs qalay anıqlanadı?

11.Milliy tabıs óz háreketinde qanday basqıshlardan ótedi?

12.Tsikl degen ne? Ol qanday fazalardan turadı?

13.Ekonomikalıq krizislerdiń sebeplerin túsindiriń.

12-tema. Jumıs kúshi, onıń bántliligi hám jumıssızlıq

1.Jumıs kúshiniń soсial-ekonomikalıq mazmunı

2.Jumıs kúshi bántliligi hám onıń dárejesi. Jumıssızlıq hám onıń túrleri. Ouken nızamı

3.Jumıs kúshi bazarı. Ózbekstanda jumıs kúshi bazarın qáliplestiriw hám tártipke salıw

Jumıs kúshi – insannıń fizikalıq hám ruwxıy qábiletlerini jıyındısı e saplanıp, ol bazar sistemasında tovarǵa aylanadı hám bazar arqalı óndiriske kirip keledi. Jumıs islew qábileti hámmede bola bermegenligi sebepli ulıwma xalıqtıń quramınan miynet resursları ajıratıp alınadı, bul miynetke qábiletli adamlar sanınan kelip shıǵadı. Miynet resurslarına miynet etiw jasındaǵı adamlar iredi hám olar mámlekettiń miynet potenсialın payda etedi.

Miynet resurslarınıń ósiwi xalıqtıń soсial-demografiyalıq dúzilisine baylanıslı. Xalıq tez kóbeygen jerde miynet resurslarıс tez sedi. Mısalı, Ózbekstanda miynet resursları hár jılı 330 mıń adamǵa ósedi. Sońǵı on jıl ishinde Ózbekstanda miynet resursları 24.3 proсentke kóbeydi.

Miynet resursları muǵdarlı hám sapa lshemge iye. Onıń muǵdarlı ólshemi miynetke jaramlılardıń sanın ańlatsa, sapa ólshemi adamlardıń bilim dárejesi, qánigeligi hám tájiriybesinen ibarat.

Miynet resurslarınıń bir bólegi jumıs penen bánt bolsa, ekinshi bólegi jumıssızlardı payda e tedi. Bántlilik miynet etiw qábiletine iye bolǵan hám miynet etiwdi qálewshilerdi jumısqa jaylastırıp paydalı

miynet penen shuǵıllanıwshılardı alatadı. Muǵdarı boyınsha tolıq hám tolıq emes bántlilikler bar. Tolıq bántlilik belgilengen jumıs kúni, háptesi yamasa jumıs ayı dawamında barlıq waqıtta jumıs penen bánt bolıwdı ańlatadı. Eger jumıs kúni 8 saat, jumıs háptesi 5 kún bolsa, 1 ayda 22 jumıs kúni bolsa, jámi 176 saat (8922) jumıs islep soǵan sáykes haqı alsa, bul tolıq bántlilik boladı, al kúnige 5 saat, háptesine 4 kún, bir ayda 80 saat islese, tolıq emes bántlilikti keltirip shıǵaradı.

Jumısqa qábiletli hám jumıs islewdi qálewshilerdiń qanshasınıń ámelde jumıs islep atırǵanlıǵı bántlilik dárejesin bildiredi hám ol tómendegishe anıqlanadı

N

Bd = ------ 9 100 Ó Mr

Bul jerde, N – islewshiler sanı, Mr – miynet resurslarnıń sanı.

Egerde mámlekette miynet resurslarınıń sanı 120 mıń, islewshiler sanı 108 mıń adamdı

120 000

Bántlilik dárejesi jumıs kúshiniń qansha bólegin bazar talap etkenligin bildiredi. Bul mámlekettiń ekonomikalıq potenсialına hám ekonomikanıń jaǵdayına baylanıslı boladı. Ekonomikalıq jaqtan rawajlanǵan mámleketler ushın miynetke qábiletli xalıqtıń 94 proсentiniń bánt bolıwı bántliliktiń tábiyiy shegarası dep qabıl etilgen.

Miynet bazarındaǵı talap hám usınıs teń salmaqlaqan jaǵdayda tolıq bántlilik júzege keledi hám bul bántliliktiń tábiyiy shegarada bolıwın bildiredi. Biraq bul teń almaqlılıq máńgi emes, sonlıqtan bántlilik há jumıssızlıqtıń bolıwı bazar ekonomiasın xarakterlewshi tábiyiy jaǵday esaplanadı.

Jumıssızlıq miynet bazarında jumıs kúshi usınısınıń oǵan bolǵan talaptan artıp ketiwi nátiyjesinde jumısqa qábiletli hám jumıs islewdi qálewshi adamlardıń bir bóleginiń jumıs taba almay qalıwın ańlatadı.

Jumssızlıq miynet bazarındaǵı teńsalmaqlılıqtıń buzılıwı nátiyjesinde júzege keledi.

Jumıssızlıq ziniń kelip shıǵıw sebepleri hám dawam etiwine qaray tómendegi túrlerge blinedi 1. Frikсion jumıssızlıq – bul miynetke qábiletli adamlardıń jumıs ornın almastırıw jaǵdayında

waqtınsha jumıssız qalıwı

2.Strukturalı jumıssızlıq – bul óndiriste strukturalıq ózgeriler sebepli payda bolatuǵın jumıssızlıq.

3.Máwsimli jumıssızlıq – bul jumıs máwsimi tamamlanǵannan keyin aldın jumıs islep turǵanlardıń jumıssız qalıwı. Mısalı, wıl xojalıǵında, qurılısta, turizmde t.b.

4. Jasırın jumıssızlıq – bul qısqartılǵan jumıs kúni yamasa jumıs háptesinde bánt bolǵanlr. 5. Ciklı jumıssızlıq. Bul ekonomikalıq krizisler dáwirinde óndiristi qısqarıwına bylanıslı kelip

shıǵatuǵın jumıssızlıq.

Friсion hám strukturalı jumıssızlıq barlıq waqıtta bar bolıp, ol tábiyiy jumıssızlıq dep júrgiziledi hám soǵan qaray jumıssızlıqtıń qanday ekenligi anıqlanadı. Jumıssızlıq muǵdarlı ólshemge iye bolıp, ol jumıızlıq dárejesi dep júrgiziledi hám tómendegishe anıqlanadı

n

Jd = ------ 9 100 Ó Mr

Bul jerde, n – jumıssızlar sanı, Mr – jumısqa qábiletliler sanı

Mısalı, miynetke qábiletliler sanı 10 mln. adam, jumıssızlar sanı 0.5 mln. adam qurasa, onda jumıssızlıq dárejesi 5 proсentti quraydı.

Jumıssızlıqtıń normativ shegaraı bar bolıp, rawajlanǵan mámleketlerde onıń muǵdarı 6 proсent dep belgilengen. Egerde mámlekette jumıızlıqtıń haqıyqıy dárejesi, onıń tábiyiy dárejesinen 1 proсentke artıp ketse, onda mámleet jalpı ishki nimi 2.5 proсentke kemeyip ketedi (Ouken nızamına muwapıq).

13-tema. Finans, kredit-bank sisteması

1.Finanstıń mánisi hám wazıypaları. Mámleketlik byudjet hám onıń finanslıq resurslardı qáliplestiriwdegi áhmiyeti

2.Salıq sisteması. Salıqlardı túrleri hám wazıypaları

3.Kredit hám bank sisteması

Ekonomikalıq qatnasıqlar sistemasında finans qatnasıqları ayırıqsha orındı iyeleydi. Sebebi bazar ekonomikası jaǵdayında ekonomikalıq xızmettiń hár qanday túri, AQSHa qarjıları menen baylanıslı bolıp, ol finans qatnasıqların payda etedi.

Finans ekonomikalıq kategoriya sıpatında keńeytirilgen udayı óndiriw processin támiyinlew ushın zárúr bolǵan AQSHa resurslarınıń fondın payda etiw, onı bólistiriw hám paydalanıw boyınsha bolatuǵın ekonomikalıq qatnasıqlar sistemasın sáwlelendiredi.

Hár qanday ekonomikalıq qatnasıq sıyaqlı finansta óziniń obyekti hám subektlerine iye. Finanstıń obyekti AQSHa resursları bolsa, onıń subektleri bolıp kárxana, shólkemler, birlespeler, mámleket hám ayırım puxaralar esaplanadı.

Usı subektler ortasında finans resurslarınan paydalanıw boyınsha júzege keletuǵın qatnasıqlar finans qatnasıqları bolıp tabıladı. Finans qatnasıqları hám olarǵa xızmet qılıwshı arnawlı shólkemler birgelikte mámlekettiń finans sistemasın quraydı.

Finans sisteması mámleketlik hám mámleketlik emes finanstan ibarat bolıp, bunda ulıwma mámleketlik finansqa mámleketlik byudjet hám ayırıqsha mámleketlik fondlar qiredi. Ekinshi túrdegi finansqa bolsa ekonomikanıń mámleketlik emes sektorındaǵı finanslar kiredi.

Finanslıq qatnasıqlarǵa tán bolǵan belgiler hám qásiyetler finanstıń atqaratuǵın xızmetlerinde sáwlelenedi. Finans tiykarınan tómendegi xızmetlerdi atqaradı.

Bólistiriwshilik xızmeti. Bunda finans quralları járdeminde hár jılı jámiyette dóretilgen ulıwma milliy ónim, onıń tiykarǵı bólegi bolǵan milliy dáramat hám toplanǵan milliy baylıq xojalıq subektleri ortasında bólistirilip, AQSHa fondlarına aylandırıladı. Bólistiriw eń dáslep kárxana hám shólkemler ishinde ámelge asırılıp, xızmet haqı, payda, amortizaciya sıyaqlı bir qatar fondlar júzege keledi. Ekinshi bólistiriw kárxana, shólkemler hám mámleket ortasında bolıp ótedi. Mámleket óziniń hár qıylı mexanizmleri járdeminde kárxana qarjılarınıń bir bólegin óz ıqtıyarına alıp, onı qayta bólistiredi.

Qızıqsındırıwshılıq xızmeti. Bunda finans quralları arqalı xojalıq subektlerin ekonomikalıq nátiyjelilikke erisiwge, miynet ónimdarlıǵın arttırıwǵa umtıldıradı.

Jámiyetlik qorǵaw xızmeti. Bul xızmeti AQSHa fondları járdeminde ámelge asırıladı. Xalıqtıń kem támiyinlengen bólegi yaǵnıy mayıplar, jetim balalar, qariyalar járdemge mútáj bolıp, olardı sociallıq jaqtan qorǵaw máselesi mámleket tárepinen ámelge asırıladı. Mámleket hár qıylı arnawlı fondlar dúzip, bul fondlar arqalı járdemge mútáj jámiyet aǵzaların minimal tirishilik qárejetleri menen támiyinleydi. Bul maqsette kárxana, shólkemlerdiń arnawlı fondlarınan, qayır saqawat fondlarınanda paydalanıladı.

Ekonomikalıq xabar beriw xızmeti. Bul xızmetinde xojalıq subektleri hám ulıwma jámiyettegi ekonomikalıq xızmetlerdiń finanslıq juwmaqları haqqında maǵlıwmat hám xabarlar berip barıladı.

Auditorlıq xızmeti. Bul xızmetinde kárxanalar, firmalar, kompaniyalardıń xojalıq finanslıq xızmetleri tekserilip, statistikalıq ekspertizadan ótkerilip, olardıń finanslıq jaǵdayı haqqında juwmaqlar islenedi. Bul xızmetlerdiń barlıǵı da hár qıylı finanslıq qurallar járdeminde iske asırılıp, bul qurallardıń jıyındısı finans mexanizmi júzege keltiredi.

Mámlekettiń finans sistemasında mámleketlik byudjet ayrıqsha orındı iyeleydi.

Mámleketlik byudjet mámlekettiń tiykarǵı finanslıq jobası esaplanıp, onda mámlekettiń social

- ekonomikalıq rawajlanıwı ushın zárúr bolǵan AQSHalay fondlardıń kelip túsiwi, olardıń derekleri hám jumsalıwı kórsetiledi.

Mámleketlik byudjet-mámlekettiń oraylastırılǵan AQSHa resurslarınıń fondı bolıp, onıń tiykarǵı xızmeti finanslıq qurallar járdeminde ekonomikanıń nátiyjeli rawajlanıwı ushın qolaylı jaǵdaylar jaratıp beriw hám mámlekettiń finanslıq baǵdarlamasınıń orınlanıwın shólkemlestiriwden ibarat.

Mámleketlik byudjet óziniń dúzilisi boyınsha eki bólimnen turadı:

1.Dáramatlar bólimi.

2.Qárejetler bólimi.

1-bólimde dáramatlardıń kelip túsiw derekleri hám dáramatlardıń summaları kórsetiledi. Byudjet dáramatları kárxana, shólkem hám puxaralardan kelip túsetuǵın salıqlar, eksport hám

importtan kelip túsetuǵın dáramatlar, bajı tólemleri hám basqada dáramatlar esabınan quraladı. Byudjettiń 2-bóliminde dáramatlardıń jumsalıwı kórsetiledi. Mámleketlik byudjet qárejetleri

tómendegi baǵdarlar boyınsha jumsaladı:

1.Óndiristi rawajlandırıw;

2.Mámleketke qaraslı bolǵan óndirislik emes tarawlardı rawajlandırıw (bilimlendiriw, den sawlıqtı saqlaw, mádeniyat h.t.b.);

3.Mámleketlik basqarıw uyımları ushın jumsalatuǵın shıǵınlar;

4.Mámleket qáwipsizligin saqlap turıwǵajumsalatuǵın shıǵınlar.

Byudjetke kelip túsetuǵın dáramatlar menen onıń shıǵınları ortasında belgili bir teńsalmaqlıq saqlanıwı kerek!

Eger byudjet shıǵınları onıń dáramatınan artıp ketse byudjet qıtshılıǵı kelip shıǵadı.

Byudjet qıtshılıǵınıń kelip shıǵıwınıń bir qatar sebepleri bar. Bul eń dáslep mámlekettiń ekonomikalıq hám jámiyetlik wazıypalarınıń keńeyip barıwı menen baylanıslı. Ásirese bazar qatnasıqları jaǵdayında mámlekettiń sociallıq sferadaǵı roli kúsheyip baradı. Mámleketlik byudjet qarjıları esabınan ekonomikanıń jetekshi tarawların saqlap turıw, olardı investiciyalar menen támiyinlew máseleleri de byudjet shıǵınlarınıń ósiwine tásir kórsetedi. Óndiristiń cikllıq tómenlewi jaǵdayında mámleket byudjet qarjıları esabınan óndiristi investiciyalap turıwǵa májbúr boladı. Sonlıqtan bunday sebeplerge baylanıslı kelip shıqqan qıtshılıqtı cikllıq qıtshılıq dep aytıwǵa boladı. Mámleket ayırım jaǵdaylarda óndiristiń tómenlep ketiwiniń aldın alıw maqsetinde salıqlardı azaytıw hám mámleketlik shıǵınlardı kóbeytiw ilajların da kóriwi múmkin. Bunday jol menen payda bolǵan byudjet qıtshılıǵı strukturalıq qıtshılıq bolıp tabıladı.

Byudjet qıtshılıǵınıń ekonomika ushın qanday tásiri bar ekenligin anıqlaw ushın, onıń dárejesin biliw kerek. Eger byudjet qıtshılıǵı mámlekette óndirilgen ulıwma milliy ónimge salıstırǵanda 2-5 protsentti qurasa, ol ekonomika ushın qáwipli jaǵday esaplanbaydı. Házirgi waqıtta Ózbekstan Respublikası mámleketlik byudjetiniń qıtshılıǵı eki protsentti quraydı.

Byudjet qıtshılıǵın finanslastırıw salıqlar hám mámleketlik zaemlar járdeminde ámelge asırıladı. Salıq sisteması qádim zamanlardan baslap-aq júzege kelip, ol óziniń rawajlanıw tariyxında hár qıylı

basqıshlardan ótti. Salıqtıń kelip shıǵıw tariyxına názer taslaytuǵın bolsaq hár qıylı dáwirlerde onıń hár qıylı formalarda hám hár qıylı usıllar járdeminde óndirilgenligin kóriwimizge boladı. Salıqtıń kelip shıǵıw tariyxı qansha uzaq bolıwına qaramastan, salıq teoriyasınıń qáliplesip baslawı XVII - ásirlerge tuwrı keledi.

Salıq - belgilengen nızamlar tiykarında byudjetke kelip túsetuǵın májbúriy tólew forması bolıp tabıladı.

Salıq járdeminde milliy tabıstıń tiyisli bólegi bólistiriledi hám qayta bólistiriledi. Salıqtıń áhmiyeti onıń atqaratuǵın xızmetlerinde kórinedi hám bul wazıypalar tómendegilerden ibarat:

1.Fiskallıq xızmeti bolıp, ol mámleket shıǵınların finanslastırıw menen baylanıslı.

2.Ekonomikanı retlestiriw. Salıq járdeminde ayırım tarawlarda óndiristi rawajlandırıwǵa tásir kórsetiw múmkin.

3.Bólistiriwshilik xızmeti. Salıqlar óndiriwde hám onnan paydalanıwda bólistiriw hám qayta bólistiriw qatnasıqları payda bolıp, ol mámleket tárepinen basqarılıp turıladı.

4.Jámiyetlik qorǵaw xızmeti. Bul salıq jeńillikleri - yaǵnıy salıqtan azat etiw, salıq stavkaların tómenletiw, salıq tólew shártlerin jeńillestiriw arqalı júzege keledi.

Salıq belgilew tómendegi principlerge tiykarlanadı:

- salıq óndiriwdiń májbúriyligi, yaǵnıy dáramatlar qanday dereklerden kelip túsiwine qaramastan olardan salıq óndiriledi;

- salıq óndiriwdiń ulıwma jámiyetlik principi; - salıq tólewge uqıplılıq principi;

- social ádalatlıq principi.