Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

71

Akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatı páni boyınsha lekciya hám seminar formasındaǵı ―I.Yusupovtıń dóretiwshiligine‖ arnalǵan sabaq

úlgilerinen mısallar keltirildi. Bul qatıp qalǵan úlgi emes, akademiyalıq liceyde I.Yusupov dóretiwshiligin oqıtıwda hárbir ádebiyatshı muǵallim dóretiwshilik penen qatnas jasap metodikalıq jaqtan ózgerisler kirgiziwi

72

múmkin. Solay etip, akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlaması tiykarında I.Yusupov dóretiwshiligine arnalǵan sabaqlarǵa

jańa pedagogikalıq texnologiyalar engiziw arqalı onıń sapasın arttırıw hám nátiyjeligin elede asırıw jaslardıń estetikalıq tárbiyasın bayıtıp, rawajlanıp barıwına óziniń unamlı tásirin jasaydı.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıwda sabaq túrlerinen paydalanıw oqıtıwshınıń pedagogikalıq sheberliginen hám izleniwshiliginen kelip shıǵadı. Demek, sabaq túrlerinen durıs paydalanıw arqalı oqıwshılardıń qaraqalpaq ádebiyatına bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttırıp baradı.

Sorawlar hám tapsırmalar

1.Ádebiyat sabaǵınıń mazmunı hám túrlerin túsindiriń.

2.Ádebiyat sabaǵınıń dúzilisi haqqında maǵlıwmat beriń.

3.Ádebiyat sabaǵınıń aldına qanday talaplar qoyılatuǵının túsindirip beriń.

5. Ádebiyat sabaǵınıń bir túri - konferenciya sabaǵın ótiw principlerin

túsindirip beriń.

6.Ádebiyat sabaǵınıń bir túri - pikirlesiw sabaǵı haqqında túsinik beriń.

7.Akademiyalıq liceylerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen materiallardı qanday sabaq túrleri menen úyreniw tártibin túsindirip beriń.

8.Kásip óner kolledjlerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı materiallardı sabaq

túrleri menen úyreniw tártibin túsindirip beriń.

9.Ádebiyattı oqıtıwda sabaq túrlerinen paydalanıwdıń áhmiyetin túsindiriń.

10.Sabaq túrlerinen paydalanıwdıń ózgesheliklerin túsindiriń.

73

§ 8. Ádebiyat sabaqlarınıń metod hám usılları

Qaraqalpaq ádebiyatın sabaq túrleri menen oqıtıwda oqıtıw metodların durıs paydalanıw kerek. Biraq oqıtıw metodların túrlerge bóliw haqqında pedagogikada birdey pikir joq. Máselen, rus pedagogları S.I.Petrovskiy, E.Y.Golant oqıtıw metodların awızeki, kórsetpeli hám ámeliy dep úsh túrge bóledi. M.A.Danilov, B.P.Esipov oqıtıw metodların didaktikalıq tiykarǵı wazıypalarǵa baylanıslı: kónlikpelerdi qáliplestiriw, ózlestirgen bilimdi qollanıw, bilim, kónlikpelerdi bekkemlew hám tekseriw metodları dep bóledi.

Oqıtıw formalarınıń xarakterine tiykarlanıp M.N.Skatkin, I.Lerner oqıtıw metodların túsindirip - kórsetip, reproduktivlik, mashqalalı bayan etiw, bilimdi izlep taptırıw hám izertlew túrlerine bólgendi maqul dep esaplaydı. Oqıtıw metodların túrlerge ajıratıwda bulardan basqa hár túrli pikirler ushırasadı.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasınıń ishinde eń áhmiyetli máselelerdiń biri - bul sabaq barısında interaktiv texnologiyalardan orınlı hám durıs paydalanıw bolıp esaplanadı. Biraq bul máselege baylanıslı qaraqalpaq

ádebiyatın oqıtıw metodikası boyınsha metodikalıq miynetlerde jeterli pikirler aytılmaǵan21. Tek ayırım miynetlerde ǵana pikirler bildirilgen22. Bulardan basqa zamanagóy pedagogikalıq texnologiya boyınsha belgili pedagoglar tárepinen usı másele boyınsha jeterli metodikalıq pikirler aytılǵan23. Usı kózqarastan ótilgen temanıń kólemi hám mazmunına qarap sabaq túrlerinen paydalanıwǵa boladı. Házirgi qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında kirisiw, oqıwshılardı jańa bilimler menen tanıstırıw, seminar formasındaǵı, konferenciya, test, tákirarlaw sıyaqlı sabaq túrlerinen, al, interaktiv

21Axmedov S., Paxratdinov Á., Pirnazarov Á. Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası. Nókis. «Qaraqalpaqstan», 1988. Paxratdinov Á. Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası. Nókis. «Bilim» ,2004. Ayjanova Z. Ádebiyat sabaǵında İ. Yusupovtıń shıǵarmaların u‘yreniw. Nókis. «Bilim»,1993. Pirniyazov J.Ádebiy oqıw. (5-klass ushın). Nókis. «Qaraqalpaqstan», 2003.

22Palımbetov K., Pirniyazov İ., Berdimuratov R. Ádebiyattı oqıtıw metodikası. Nókis, 2009. Turdıbaev Q., Yusupov Q. Pitkeriw qánigelik jumısların tayarlaw. Nókis. «Qaraqalpaqstan», 2011; Allaniyazova Sh., Turdıbaev Q., Yusupov Q. Pedagogikalıq praktika. Nókis. «Qaraqalpaqstan», 2011.

23Azizxujaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mah‘orat. Toshkent. 2003. Jwraev R.H., Tolipov U.K. Pedagogik faoliyat, texnologiyalar va mah‘orat. «Uzluksiz talim» jurnali. 2003, №2. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. Qarshi. «Nasaf», 2000. Klarin M. V. Pedagogicheskiya texnologiya v uchebnom protsess. Moskva. «Znaniya», 1989. Yuldoshev J.Ǵ., Usmanov S.A. Pedagogik texnologiya asoslari. Toshkent. «Uqituvchi», 2004. Sultonov B., Tilegenov A., Boynazarov F. Yangi pedagogik texnologiya asoslari. Toshkent. «Falsafa va h‘uquq instituti», 2007. Ǵulomova N. Adabiѐt darslarida ilǵor pedagogik texnologiyalaridan foydalanish. Toshkent. «RTM», 2003. Tolipov W. Q., Usmonboboeva M.X. Pedagogik texnologiya asoslari. Toshkent. «RTM», 2003.

74

metodlardan bolsa aqılıy hújim, múyeshler, klaster, zig-zag h.t.b. metodlar

háreketsheń qollanıladı. Qaraqalpaq ádebiyatında poeziyalıq

shıǵarmalardı oqıtıw házirgi zaman metodikasındaǵı eń áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp esaplanadı. Óytkeni, kórkem shıǵarmalardı oqıw, úyreniw arqalı oqıwshılar ádebiy bilim, ádep-ikramlılıq hám estetikalıq tárbiyaǵa iye boladı. Oqıwshılardıń oy-órisin ósiriwde, olardıń jazba hám awızsha sóz baylıǵın, sawatlılıǵın rawajlandırıwda ádebiyat pániniń wazıypaları úlken. Sonlıqtan da qaraqalpaq ádebiyatı páni muǵálliminen oqıwshılarǵa joqarı ideyalar beriw, estetikalıq jaqtan rawajlanǵan kámil insan etip tárbiyalaw talap etiledi.

Akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıwda interaktiv

metodlar keńnen qollanıladı. Interaktiv metodlardı jazıwshılar

dóretiwshiliginde qollanıw sabaqtıń nátiyjeliligin hám tásirsheńligin arttıradı. Bul metodlardı qollanıwdıń tiykarǵı maqseti tek bilim beriw emes, oqıwshılardıń ózinshe oqıw, izleniw sorawǵa juwap tabıw, qarar qabıl qılıw, sın pikirlew kónlikpesin qáliplestiriwden ibarat. Sabaq ótiwdiń oqıwshılar háreketsheńligin asırıwshı interaktiv metodlar ayırım ilimiy-pedagogikalıq ádebiyatlarda dástúriy emes metodlar depte ataladı. Házirgi waqıtta dúnya

muǵallimi de jáhán pedagogikası qolǵa kirgizgen jetiskenliklerinen paydalanıp, oqıw-tárbiya jumıslarınıń sapalılıǵın elede asırıwda bul metodlardan qollanıp baradı.

Baǵdarlamaǵa kirgizilgen shayır-jazıwshılardıń lirikasın, dramalıq hám prozalıq shıǵarmaların interaktiv metodlar menen oqıwshılarǵa úyretiw eń zárúrli metodlardan esaplanadı. Solardıń ishinde baǵdarlamaǵa kirgizilgen

I.Yusupovtıń poeziyalıq shıǵarmaların oqıtıw arqalı oqıwshılar lirikalıq shıǵarmalardı tallawdı hám bahalaw kónlikpelerin iyeleydi, olardıń til baylıǵın rawajlandırıw názerde tutıladı. Bunda biz interaktiv metodlardan biri

75

«Múyeshler» metodınan paydalansaq boladı. Bul metod ótilgen tema boyınsha oqıwshılarda hárqıylı pikirlerdi payda etiwshi usıllardıń biri bolıp, kóbinese, sabaq ótip bolǵannan keyin yaki ótiw barısında qollanıladı. Sabaq barısında shayırdıń qosıqlar toplamınan paydalanıp baramız24. «Múyeshler» metodı arqalı I.Yusupov poeziyasınıń tematikası boyınsha oqıwshılar birneshe toparlarǵa bólinip, sol ózleri tańlaǵan temada diskussiya shólkemlestiriwi múmkin. Máselen, I.Yusupov poeziyasın tematikası boyınsha tapsırmalardı oqıwshılarǵa tómendegishe bólip bersek boladı:

1.I.Yusupov poeziyasında watan teması;

2.I.Yusupov poeziyasında muhabbat teması;

3.I.Yusupov poeziyasında tuwılǵan jer teması;

4.I.Yusupov poeziyasında ekologiya teması.

Pán muǵállimi bul metodtı túsindirip bolǵan soń joqarıdaǵı berilgen temalardan hárbir topar ózlerine unaǵan temasın tańlap alıp, sol tańlaǵan teması boyınsha birneshe toparǵa bólinedi hám tómendegi tártipte dawam etedi:

Oqıwshılar usı berilgen temalar ústinde oylanıp, bir sheshimge keliwi tiyis. Olar óz pikirlerin ilimiy miynetlerge tayanǵan halda bayanlap hárqıylı kózqaraslardı bildiredi. Oqıwshılarǵa 5-7 minut waqıt berip, olardan óz pikirin bayanlawshı kishkene shıǵarma jazıwdı tapsırsa boladı;

Jazıp bolǵannan keyin qarama-qarsı pikirge iye bolǵanlar hárqıylı múyeshlerge bólistirilip, pikirge qosılmaytuǵınlar ortada turadı;

Topardıń aǵzaları 5 minut ishinde óz-ara pikir alısıp, eń jaqsi pikirlerdi tańlap aladı. Bunnan tısqarı topar pikirin bildiriwge bir yamasa eki dilwardı sóyletiw kerek;

24 Yusupov I. Tańlamalı shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1992.

76

Toparlar gezekpe-gezek óz pikirin bildiredi, bunda olar isenimli faktlerdi keltirip ótiwi tiyis. Bunday pikirlesiwdiń dáslepki basqıshın islegennen soń

pikir alısıwǵa topardıń basqa aǵzaları da qosılıwı múmkin;

Múmkin ayırım pikir bildirgen qatnasıwshılar aldıńǵı shıǵıp sóylewden soń óz pikirin ózgertken shıǵar. Bunday jaǵdayda olar qálegen waqıtta toparın ózgertiwi, basqa pikirles toparǵa barıp qosılıwı múmkin. Muǵállim bunday

kóshiwlerdi qollap-quwatlawı kerek;

Pikirlesiw juwmaqlanǵannan soń hárbir topar óziniń kózqarasların hám pikirin qosıp juwmaq jasaydı. Sońınan hárbir oqıwshıdan óz pikirlerin jazba jumıs formasında tayarlawdı soraw kerek. Sebebi hámme oqıwshı óz pikirin bayanlaw múmkinshiligine iye emes. Quramalıraq jazba jumıslarda qaramaqarsı táreptiń pikirleri hám oqıwshınıń óz kózqarasın qorǵaw ushın olardıń pikirlerin qollanıwı inabatqa alınadı. Bunnan soń pán muǵállimi oqıwshılarǵa tiyisli bahaların qoyıp, jiberilgen qáte-kemshilikler hám jetiskenliklerine birme-bir toqtap ótedi hám juwmaq jasaydı. Bul metod arqalı sabaq ótiwdegi tiykaǵı maqset – auditoriyadaǵı hámme oqıwshılardı I.Yusupov poeziyasın úyreniwge qızıqtırıw, ózleriniń jeke pikirin hám kózqarasların qorǵaw, diskussiyalar shólkemlestiriw menen birge awızeki sóylew mádeniyatın

rawajlandırıw bolıp tabıladı.

Kóp qollanılatuǵın metodlardıń biri sinkbeyn metodı. ―Sinkbeyn‖ sózi francuz tilinen alınıp, bizińshe ―bes qatarlı qosıq‖ degen maǵanaǵa jaqın keledi. I.Yusupov dóretiwshiligine arnalǵan sabaqlarda pán oqıtıwshısı tárepinen bul usıldan nátiyjeli paydalanıwına boladı. Bul metodta qaraqalpaq ádebiyatı muǵallimi shayır dóretiwshiligin oqıwshılarǵa

úyretiwde seminar yamasa ámeliy sabaqlarda oqıwshılardı kishi toparlarǵa

ajıratıp, olar menen isleskende qollanılsa maqsetke muwapıq keledi.

77

3.Jazıldı. Oqıdı. Sóyledi.

4.Kewil-kewilden suw isher.

5.Qaharmanlıq, batırlıq, er júreklik Jáne de I.Yusupov lirikasınan mısal keltireyik:

1.Ana tilime

2.Tıyanaqlı.Tásirli.

3.Yadladı. Aytadı. Túsindiredi.

4.Ana tilim, sen basqadan ayırman.

5.Zaman, dáwir, waqıt.

qollanǵanda oqıwshılardıń alǵan ádebiy bilim hám kónlikpe dóretpelerin

tezden anıqlap alıw menen birge olardıń sanasına jetkerip berilgen

quramalı informaciyalardı sintezlew hám ulıwmalastırıw arqalı qabıl etken túsinik hám oy pikirlerin basqaǵa bildirip, onı erkin dárejede qorǵay alıw uqıplılıǵın arttırıwǵa, sonday-aq dóretiwshilik oylaw qábiletin jetilistiriwge belgili dárejede múmkinshilik jaratıp bere aladı. Bunı ámelge asırıw ushın qaraqalpaq ádebiyatı muǵallimnen tereń metodikalıq bilimdi, kúshli sezimtallıqtı hám úlken pedagogikalıq sheberlikti talap etedi.

Akademiyalıq liceylerde I.Yusupov shıǵarmaların úyreniwge PSMJ

metodınan qaraqalpaq ádebiyatı páni muǵallimi nátiyjeli qollansa boladı.

Bul texnologiyanı muǵallim oqıwshılardıń oqıw baǵdarlaması tiykarında belgili temanı úyreniwge kirispe sıpatında yaki I.Yusupov lirikasın úyrenip bolǵannan keyin paydalanıw múmkin. Bul metodtıń maqseti oqıwshılardıń óz pikirin bayanlaw, sebebin kórsetiw, shayır lirikasınan mısal keltiriw, shayır lirikasına ulıwma juwmaq beriw sıyaqlı máselelerdi tereńnen úyretiw bolıp tabıladı.

78

I.Yusupov lirikasınıń tematikası boyınsha PSMJ texnologiyası paydalanıwǵa boladı. Bul texnologiyanıń shártlerine tiykarlanıp bul tapsırmanı 10 minut waqıt ishinde orınlaw kerekligi oqıwshılarǵa túsindiriledi. Topar aǵzaları óz pikirlerin qaǵazǵa túsiredi. Hár basqısh boyınsha jazılǵan maǵlıwmatlardı bólek-bólek oqıp esittiredi. Solardan topar aǵzalarınıń biri tómendegishe juwap beredi:

P-(pikir): I.Yusupov dóretiwshiligi menen qaraqalpaq ádebiyatına qaraqalpaq xalqınıń bay tilin, jeriniń tábiyat sulıwlıǵın, xalıqtıń úrp-ádetin, dástúrin, minez-qulqın, ózine tán psixologiyasın alıp keldi. Qaraqalpaq xalqınıń qaharmanlıq háreketleriniń kórkem obrazın alıp keldi. Sonlıqtan shayır poeziyasınıń tematikası júdá keń. Watan, tuwılǵan jer, paraxatshılıq, tınıshlıq haqqında kóp qosıqlar jazǵan.

S-(sebep): I.Yusupovtıń lirikası tematikalıq hám ideyalıq jaqtan qaraqalpaq poeziyasın bayıttı. Shayır poeziyası tematikalıq ráń - báráńlikke iye. Sebebi, shayır ómir tolǵanıslarınan, turmısınan temalardı tańlay bilgen. Búgingi hárbir jastı adamgershilik, watanǵa súyiwshilik ruwxlarında tárbiyalaw eń zárúrli máselelerden esaplanadı.

M-(mısal): Bilim quwıp men qalaǵa sapar shekkende,

Haq jol tilep alsam menen uzattıń sen de,

Suw boyında qaldı sóytip tentek balalıq,

Men erjettim sennen shıqqan buralıp.

Shayır ―Qara tal‖ qosıǵında qara taldı tek tal mánisinde emes, al Watan, tuwılǵan jer mánisinde aladı. Lirikalıq shıǵarma kúshli jazılıwı ushın shayır lirikalıq waqıya hám lirikalıq qaharman menen sóylese alıwı kerek.

J-(Juwmaq): Shayır qosıqlarınan biz adamda payda bolatuǵın lirikalıq sezimlerdi ańlaymız. Onda jaslardı adamgershilikke tárbiyalaw zárúrligi kórinedi. Birinshi topar aǵzaları I.Yusupovtıń ―Ana tilime‖ qosıǵına juwap beredi. Ekinshi topar aǵzaları I.Yusupovtıń ―Shógirme‖ qosıǵına

79

juwap beredi. Úshinshi topar I.Yusupovtıń ―Qobız‖ qosıǵına, tórtinshi topar

I.Yusupovtıń ―Bul jer ele zor boladı‖ qosıǵın tallaw degen temalarǵa juwap beredi.

Akademiyalıq liceydiń 2-kurs oqıwshılarına I.Yusupovtıń poemaları boyınsha ―PSMJ‖ metodın ótkeriw maqsetke muwapıq boladı.

1- toparǵa: I.Yusupovtıń ―Aktrisanıń ıǵbalı‖ poeması;

2- toparǵa: I.Yusupovtıń ―Dala ármanları‖ poeması;

3- toparǵa: I.Yusupovtıń ―Tumaris‖ poeması;

4- toparǵa: I.Yusupovtıń ―Paseydonnıń ǵázebi‖ poeması soraw etip beriledi.

Hárbir topar metodtıń maqseti hám wazıypaları boyınsha tapsırmalarǵa juwap beredi.

Birinshi topardıń aǵzaları I.Yusupovtıń ―Aktrisanıń ıǵbalı‖ poeması boyınsha tómendegi baǵdarda juwap beredi.

P-(Pikir): I.Yusupov ―Aktrisanıń ıǵbalı‖ poemasında dáwirdiń júgin kótere alǵanday qaharman talabı hám onı kórkem súwretleydi. Onda zaman, qaharman obrazı kórkem boyawın tawıp otıradı.

S-(Sebep): Qaraqalpaq ádebiyatında liro-dramalıq janr payda bolmaǵan máhálde I.Yusupov ―Aktrisanıń ıǵbalı‖ poemasın jazıp berdi. Shayırdıń bul poeması qaraqalpaq ádebiyatına jańa janrdı alıp kirdi. Bundaǵı berilgen syujet hám qaharman obrazları sheber jazılǵan.

M-(mısal): ―Aktrisanıń ıǵbalı‖ poemasında waqıyalar dáwirge ılayıq tásirli berilgen. Dáwir qaharmanları kórkem súwretlew quralları menen jaqsı súwretlengen. Mısalı, Arıwxan, Ábdiraxman obrazları tásirli hám obrazlı sózler menen ashılǵan.

Biraq awılımızda hesh qız, hesh qatın,

Aldına túspedi aqıl shıraydan,

Hám ashıq mineziń, shoq tábiyatıń,

80