Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

dóretpeleri» sabaqlıǵı (2010-jıl), Q.Járimbetov hám Q.Orazımbetovlardıń kásip óner kolledji oqıwshıları ushın dúzilgen ―Qaraqalpaq ádebiyatı‖ sabaqlıǵı (2010-jıl) ádewir jańalıqlarǵa tolı miynet bolıp tabıladı. Sabaqlıqlar bilimlendiriw basqıshlarına arnalǵan bolıp, ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde, akademiyalıq licey hám kásip óner kolledjlerinde bul másele boyınsha wazıypalar kórsetildi. Ayırım baspadan shıqqan qollanbalarda hám sabaqlıqlarda joqarı, orta arnawlı hám ulıwma orta bilim beriw mektepleri ushın arnalǵan dep kórsetilgen. Bunday bolıp berilgeni sabaqlıqlarda ótiletuǵın materiallar qaytalanıp ketetuǵınday seziledi.

Oqıtıwshı baǵdarlamanı úyreniwde tiykarınan úsh máselege dıqqat awdarıwı kerek: 1.Baǵdarlama materiallarınıń sapası hám kórkemligi.

2.Baǵdarlamanı úyreniw tártibi. 3.Ádebiyat sabaqlıǵınıń izbe-izligi. Ádebiyat sabaqlıǵınıń mazmunı avtorlar tárepinen V-IX hám X-XI klaslarǵa arnalıp dúzilgen ádebiyat baǵdarlamasında tolıq bayan etiledi.

Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında tańlanǵan materiallar mekteptiń tálim-tárbiya islerine muwapıq bolıwı shárt. Ondaǵı materiallar mektep oqıwshılarınıń jas ózgesheliklerin esapqa alǵan halda, ańsat, oqıwshılardı qızıqtıratuǵın materiallar bolıwı kerek. Ideyalıq hám kórkemlik jaqtan saylandı shıǵarmalar baǵdarlamaǵa kiritiliwi shárt.

5- klass oqıwshıları ádebiyattıń sóz óneri ekenligi, xalıq awızeki dóretiwshiligi haqqında dáslepki túsinikke iye bolıp, olar naqıl-maqal, jumbaq, hádis, ráwiyat, xalıq ertekleri, ádebiy ertekler, ańız, qosıq sıyaqlı janrlar haqqında maǵlıwmat aladı.

6- klass oqıwshıları xalıq qosıqlarınıń úlgileri, salt-dástúr jırları, xalıq ápsanaları, dástanlar haqqında túsinik, «Alpamıs», «Sháryar» dástanları, XVIII ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı, Jiyen jıraw, XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatı, Ájiniyaz, Berdaq, XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı, I.Yusupov, A.Dabılov,

U.Pirjanov usaǵan shayırlardıń dóretpeleri arqalı watanǵa súyiwshilik, tábiyat kórinisi, joqarı adamgershilik taǵı da basqa jaqsı pazıyletlerdi úyrenedi.

31

7- klass oqıwshıları awızeki xalıq dóretpeleriniń túrleri haqqında túsinik, folklordıń jazba ádebiyat penen baylanısı, «Edige» dástanı, dástannıń teması, ózine tán kórkem ózgesheligi, dástanda qatnasıwshı qaharmanlar haqqında sıpatlama, «Qırıq qız» dástanı, dástanda tuwılǵan eldi qorǵaw ideyasınıń sheber jırlanıwı haqqında túsinikke iye boladı. Bulardan basqa erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı, ―Orxon-Enisey‖, ―Avesto‖, ―Kodeks-Kumaniks‖, ―Qorqıt ata‖ estelikleri hám onıń túrk tilles xalıqlar tariyxında tutqan ornı, Xoja

Axmet Yassawiydiń «Diywanı hikmet», Yusup Xas Hajibtiń «Baxıtqa baslawshı bilim», Maxmud Qashqariydiń «Túrk tilleriniń sózligi» toplamı, Axmet Yugnakiydiń «Haqıyqatlar sıylıǵı» dóretpesi, Noǵaylı zamanınıń qaraqalpaq ádebiyatınıń payda bolıwında tutqan ornı, Soppaslı Sıpıra jıraw

(XV ásir), Asan qayǵı (XVI ásir), Dospambet, Múyten jıraw, Jiyen jıraw Amanlıq ulınıń dóretpeleri, «Posqan el» poeması, XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı, Kúnxojanıń «El menen», «Nege kerek» qosıqları, Ájiniyazdıń «Ayrılsa», «Kerekti» qosıqları, Berdaqtıń «Qashan ráhátlenedursań», «Búlbil» qosıqları, Shıǵıs ádebiyat úlgileri, Saadıydiń «Gúlistan», Al Xorazmiy «Ilimler gilti» dóretpeleri, Abilqasım Ferdawsiy, Omar Hayyam dóretpeleri menen tanısadı hám bul materiallar arqalı tálim-tárbiya aladı.

8- klass oqıwshıları «Qoblan», «Máspatsha» dástanları, XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatına sıpatlama, Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh, Omar shayırdıń ómiri hám dóretpeleri, XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı, xalıq kitapları, «Ǵárip-ashıq» hám «Góruǵlı» dástanları, Gúlmurat, Sarıbay, Annaqul, Alisher Nawayı, Maqtumqulı, Abay shayırlardıń ómiri hám dóretiwshiligi menen tanısadı.

9- klass oqıwshıları XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı wákilleri, Qazı Máwlik

Bekmuxammed ulınıń ómiri hám dóretpeleri, A.Muwsaev, A.Ótepov, N.Dáwqaraev, A.Dabılov, S.Nurımbetov, Á.Shamuratov, B.Qayıpnazarov, K.Sultanov, J.Aymurzaevlardıń ómiri hám dóretpeleri, T.Seytjanov,

Ǵ.Seytnazarov, M.Seytniyazov, A.Bekimbetov, S.Xojaniyazov, T.Jumamuratov, K.Mámbetov, I.Yusupov, T.Qayıpbergenov, U.Pirjanov,

32

T.Matmuratov, K.Raxmanov, Sh.Seyitov, T.Qabulov, G.Esemuratova,

S.Bahadırova, S.Niyetullaevlardıń ómiri hám dóretiwshiligin úyrenedi.

Sonday-aq, dúnya ádebiyatınan S.Eseninniń «Parsı namaları» qosıqlar dúrkini, Sh.Aytmatovtıń «Jamila» povesti, tuwısqan xalıqlar ádebiyatınan M.Áwezovtıń «Abay jolı» romanı, Aybektiń «Nawayı» romanı, Rasul Gamzatovtıń lirikaları, A.Aripovtıń shıǵarmalarınıń ideyalıq mazmunı menen tanısadı hám oy-órisin rajawlandıradı.

X-XI klaslarda, kásip óner kolledjleri hám akademiyalıq liceylerde qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlaması tariyxıy-ádebiy principlerge tiykarlanıp dúziledi hám oǵan avtorlar tárepinen metodikalıq túsinikler beriliwi tiyis. Bul kurslarda ótiletuǵın qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlaması hám sabaqlıqlarınıń mazmunı tiykarınan qaraqalpaq folklorı, erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı, XVIII ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı, XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı, XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı, ǵárezsizlik dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatına tiyisli materiallardı óz ishine qamtıydı. Ondaǵı berilgen materiallar, shayırjazıwshılardıń dóretiwshiligi sholıw hám monografiyalıq usıllarda úyreniledi.

Sorawlar hám tapsırmalar

1.Ádebiyat baǵdarlamasınıń mazmunın túsindiriń.

2.Ádebiyat baǵdarlamasınıń dúzilisi haqqında maǵlıwmat beriń.

3.Ádebiyat baǵdarlamasına qanday talaplar qoyılatuǵının túsindirip beriń.

4.Ádebiyat baǵdarlamasında materiallardı úyreniw tártibin túsindirip beriń.

5.V-IX klaslardaǵı ádebiy materiallardı úyreniw principlerin túsindirip beriń.

6.V-IX klass ushın arnalǵan ádebiyat baǵdarlaması hám sabaqlıqları arasındaǵı baylanıstı túsindiriń.

7.Akademiyalıq licey hám kásip óner kolledjlerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen materiallardıń úyreniw tártibin túsindirip beriń.

8.Ádebiyattı oqıtıwda ádebiyat baǵdarlaması qanday áhmiyetke iye?

9.Ádebiyat baǵdarlamasında berilgen materiallardı úyreniw ózgesheligin túsindirip beriń.

33

§ 5. Kirisiw jumısları

Ulıwma orta bilim beriw mekteplerde, kásip óner kolledjleri hám akademiyalıq liceylerde ádebiyat baǵdarlamasındaǵı materiallardı, ádebiy shıǵarmalardı oqıw hám úyreniwge baylanıslı birqansha tayarlıq jumısları júrgiziledi. Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında bul - kirisiw jumısları dep ataladı. Kirisiw jumıslarınıń óz aldına qoyatuǵın maqseti: oqıwshılardı baǵdarlamada berilgen materiallardı úyreniwge tayarlaw, olardıń dıqqatın shıǵarmalardıń kórkemlik-ideyalıq sıpatın túsiniwine tolıq múmkinshilik tuwdırıwdan ibarat. Usı jumıs túrleri sapalı júrgizilgende ǵana ádebiy shıǵarma óziniń barlıq kórkemlik-estetikalıq qásiyeti menen oqıwshılarǵa tásir etedi. Jańa temanı ótiw ushın oqıwshılardıń dıqqatın temaǵa qaratıw. Jańa materialdı sapalı ózlestiriwiniń eń baslı kórsetkishleriniń biri. Korkem shıǵarmanı oqıwǵa tiyisli tayarlıq kórilmese, onda oqıwshılardıń shıǵarmanıń kórkemlik dárejesin, ideyalıq mazmunın tolıq ózlestirip túsiniwi múmkin emes.

Bul metodikalıq máseleler ádebiyatshı oqıtıwshılardıń is tájiriybelerinde álle qashan dálillengen. Kirisiw jumıslarınıń eń baslı wazıypası da jańa temanı baslaw aldında tiyisli sabaq basqıshı sıpatında qaralıwı kerek. Bul másele haqqında alımlar metodikalıq pikirlerin bildirgen.9 Kirisiw jumıslarınıń mazmunı hár túrli bolıwı múmkin. Hárbir temanıń ózine tán ózgesheligi bar, soǵan qaray onı oqıp úyreniwde hár túrli usıllar qollanıladı. Bunda shıǵarmanıń kólemi, janrlıq sıpatı, qıyın-jeńilligi, til-stillik ayırmashılıqları dıqqatqa miyasar boladı, muǵallim qaysı jumıs túrin qollanıwdı óz múmkinshiligine qaray tańlap aladı.

Kirisiw jumıslarınıń mazmunın onıń maqseti belgileydi, hárbir kirisiw jumısınıń mazmunı qalayınsha bolıw kerekligi usı pán oqıtıwshısı tárepinen anıqlanadı. Óytkeni, baǵdarlamada berilgen materiallardı oqıwshılardıń jas ózgeshiliklerin, jaǵdayın esapqa alıp jobalastırılıwı zárúr. Muǵallim hárbir

9 Ахмедов С., Пахратдинов Ә., Пирназаров Ә. Қарақалпақ әдебиятын оқытыў методикасы. Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1988.

34

kirisiw jumısın paydalaniwda hárbir sabaqtıń maqsetine qarap burın qanday usıl qollanǵanlıǵın, endi qanday usıldıń paydalı ekenligin anıq sezedi.

Muǵallimniń kirispe sózine qoyılatuǵın tiykarǵı talap - kólemi jaǵınan jıynaqlı, qısqa, mazmunlı hám til jaǵınan túsinikli bolıwı. Mazmunsız, uzaq shubalańqı sóz qaysı sabaqta da paydasız, ádebiyat sabaǵında da artıq sóz kórkem shıǵarmanıń estetikalıq, ideyalıq kúshin túsiniwge kesent keltiredi.

Sonday-aq ádebiyatshı muǵallimniń kirispe sózi ótiletuǵın shıǵarma menen baylanıslı bolıwı talap etiledi. Joqarı da aytqanımızday, muǵallimniń kirispe sóziniń mazmunı qanday bolıwın hárbir shıǵarmanıń mazmunı, xarakteri anıqlaydı. Usıǵan baylanıslı muǵallimniń kirispe sózinde tiykargı orındı ádebiy shıǵarmaǵa beriletuǵın túsinikler iyeleydi. Baǵdarlamada berilgen ádebiy materiallarǵa beriletuǵın túsinikler shıǵarmanıń teması menen ideyalıq mazmunına baylanıslı ádebiy-tariyxıy túsinik sıpatında da, teksttegi ayırım sózlerdi túsindiriwge hám jazıwshılardıń ómirin ótiwge baylanıslı da júrgizliwi múmkin. Túsindiriwdi talap etetuǵın temalar 5-9-klaslarǵa arnalǵan qaraqalpaq

ádebiyatınıń baǵdarlamasında kóp ushırasadı. Máselen, 5-klasta M.Dáribaevtıń «Altın gúzik» shıǵarmasın tallaw ushın XX ásirdiń 20-jıllarına shekemgi tariyx tuwralı túsinik beriliwi kerek. Berdaq shayırdıń «Aydos biy», «Ernazar biy»,

9-klass oqıwshılarına Q.Áwezovtıń «Tilek jolında» dramasın, I.Yusupovtıń «Joldas muǵallim» poemasın, T.Qayıpbergenovtıń «Muǵallimge raxmet» shıǵarmasın tallaw ushın sol dáwirdegi waqıyalar tuwralı túsinik beriw metodikalıq jaqtan talap etiledi. Egerde bul jaǵdaylar muǵallimniń kirispe sózi arqalı túsindirilip, anıqlama berilmese, shıǵarmalardıń ideyalıq-kórkemlik kúshi oqıwshıǵa jetpey qalıwı múmkin. Muǵallimniń kirispe sózine qoyılatuǵın talaplar, onıń bayanlaw usılınıń anıq kórkem hám obrazlı bolıwdan ibarat.

Demek, usı jaǵınan da oqıtıwshı óziniń sózi menen oqıwshılarǵa úlgi bolıwı kerek. Kirisiw gúrrińi - bul shıǵarmanı tallaw yamasa jazıwshılardıń ómirin ótiw aldınan júrgiziletuǵın jumıs túri. Gúrriń ótkeriw ushın oqıwshılardıń tema boyınsha azda bolsa túsinigi bolıwı kerek. Nátiyjede oqıwshılarda burınnan bar, biraq shashırandı túsiniklerin ulıwmalastıradı. Solay etip, oqıwshılar

35

shıǵarmanıń teması, mazmunı ózlestiriliwi tiyisli maǵlıwmatlardı, túsiniksiz sózlerdi, ayırım faktlerdi anıqlastıradı hám usı arqalı baǵdarlamadaǵı materiallardı ózlestiriwine tayarlıq jasaydı.

Kirispe sózden gúrrińniń ayırmashılıǵı bulardıń formasında. Egerde kirispe sózde shıǵarmanı oqıp úyreniwge baylanıslı máselelerdi xabarlaw, túsindiriw, tiykarınan muǵallimniń wazıypası bolsa, kirisiw gúrrińinde jumıstıń basım kópshiligi oqıwshılarǵa tiyisli. Kirisiw gúrrińiniń forması soraw-juwap túrinde boladı.Tártip penen qoyılǵan sorawlar arqalı muǵallim oqıwshılardı belgili bir juwmaqqa alıp keledi. Jumıstıń bul túri pútkilley soraw-juwapqa

ǵana aynalıp ketpew ushın oǵan muǵallimniń sózi, oqıwshılar kerekli orınlarda dápterlerine jazıp barıwdı, kitaptan oqıw sıyaqlı túrli usıllar qollanıp, jumıs hár túrli metodikalıq formaǵa ótip otırıwı paydalı.

Kirisiw gúrrińde oqıwshılarǵa beriletuǵın sorawlar olardıń ózlerinde bar bilim baylıǵına tiykarlanıp jasaladı. Oqıwshılar óz turmıs tájiriybelerinde kórip, bilip, esitip júrgen hádiyselerine súyenedi. Olar bunday bilimlerdi hár túrli kitaplar menen gazeta-jurnallardan, turmısta ózleriniń bayqaǵanlarınan aladı. Mısalı, 9-klasta T.Qayıpbergenovtıń «Maman biy ápsana» shıǵarması ótiledi.

Muǵallim sorawlar aqalı klass oqıwshılarınıń usı temaǵa jaqın qanday shıǵarmalardı oqıǵanlıǵın anıqlaydı hám bilip aladı. Jáne de, T.Jumamuratovtıń «Kiyiktiń eki ılaǵı», I.Yusupovtıń «Dala ármanları» shıǵarmaların óter aldında muǵallim kirisiw gúrrińi arqalı dáslep oqıwshılardıń qanday túsinikleri bar ekenligin anıqlaydı. Oqıwshılarǵa sorawlar beriw arqalı olardıń dóretpelerdiń mazmunına túsinigin, qızıǵıwshılıǵın oyatıp hám dıqqatın temaǵa awdaradı. Gúrriń ótkeriw tek ayırım shıǵarmalar boyınsha emes, ol jazıwshılardıń ómirin ótiw ústinde de qollanıwı múmkin. Ótiletuǵın temanıń mazmunına baylanıslı kirisiw jumıslarınan sayahat túri de qollanadı. Bunday sayahatlar oqıwshılardı ádebiy shıǵarmalarda sáwlelengen dáwirdiń tariyxıy jaǵdayları menen, hádiyseler menen, tábiyat kórinisleri menen tanıstıradı. Sayahat sabaqtan bólek jumıs forması emes, al sabaqtı jaqsı ózlestiriwge járdem beretuǵın áhmiyetli kórsetkish sıpatında xızmet etedi. Baǵdarlamadaǵı materiallarǵa baylanıslı kino

36

filmlerdi kóriw de kirisiw jumıslarınıń bir túrine kiredi. Bizde oqıw-tárbiya jumıslarına arnalıp shıqqan filmler az. Biraq saxnalıq dóretpeler bar. Máselen, S.Xojaniyazovtıń «Súymegenge súykenbe», K.Raxmanovtıń «Kelin», «O, dúnyaǵa mirát», K.Mátmuratovtıń, M.Nızanovtıń, S.Jumaǵulovtıń dramaları tiykarında kórsetiwler bar. T.Qayıpbergenovtıń «Qaysar qız», M.Nızanovtıń «Urı» sıyaqlı kinofilmleri bar. Demek, bunday kinofilmlerdi, saxnalıq dóretpelerdi kóriw kirisiw jumısı ushın úlken áhmiyetke iye.

Kirisiw jumıslarınıń bir túri sıpatında oqıwshılardan dóretiwshilik shıǵarmalar júrgiziledi. Biraq ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde jumıstıń bul túri siyrek ushırasadı. Dóretiwshilik shıǵarmalar jazdırıw jańa temanı ótiwdiń aldında ótkiziledi. Bul máselege muǵallim dıqqatlı bolıwı kerek. Barlıq temalardan shıǵarma alıw múmkin emes, sonlıqtan soǵan qolaylı temalardı tańlaw kerek. Dóretiwshilik shıǵarmanıń teması, mazmunı oqıwshılarǵa túsinikli hám az da bolsa tanıs materiallardan bolıwı shárt. Dóretiwshilik shıǵarmanıń aldına eki túrli maqset qoyıladı. Birinshiden, jazıwshınıń shıǵarmasında súwretlengen waqıyalarǵa jaqınlıǵı bar máseleni oqıwshılardıń ózleri jazıp shıǵadı. Muǵallim sol arqalı oqıwshılardıń uqıbın, sóz qollanıwın tekseredi hám baqlaydı. Keyin tema ótip bolǵannan soń jazıwshınıń shıǵarması menen oqıwshılardıń jazǵanların salıstıradı. Oqıwshılar ózleri sheshiwge talaplanǵan máseleni jazıwshınıń qalayınsha sheshkenligine kózi jetedi, onıń talantın durıs moyınlaydı, ádil bahalaydı. Ekinshiden, shıǵarma jazdırıw oqıwshılardıń óz betinshe shıǵarma jazıp úyreniwine jol ashadı. Olardıń dóretiwshilik uqıbı jetilisip baradı hám kórkem ádebiyaqa qızıǵıwshılıǵı artadı.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Kirisiw jumıslarınıń maqsetin túsindirip beriń.

2.Kirisiw jumıslarınıń mazmunın túsindiriń.

3.Muǵallimniń kirispe sózi haqqında túsinik beriń.

4.Kirisiw gúrrińi haqqında túsinik beriń.

5.Ekskurciya haqqında túsinik beriń.

6.Kinofilmlerdi kózden ótkeriw tártibin túsindiriń.

7.Oqıwshılardıń dóretiwshilik shıǵarmaları haqqında túsinik beriń.

8.Jazıwshınıń ómirbayanın úyreniwdegi tárbiyalıq áhmiyetin aytıp beriń.

37

§ 6. Kórkem oqıw

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında kórkem oqıw eń áhmiyetli metodikalıq máselelerdiń biri. Sonlıqtan ulıwma orta bilim beriw mektepleriniń

5-6-klaslarında ádebiy materiallardı oqıtıw barısında kórkem oqıw keńnen qollanadı. 7-8-9-klaslarda ádebiyattı oqıtıw barısında kórkem oqıw ózine tán ózgeshelikleri menen qollanıp barıladı.

Kórkem oqıw – bul kórkem shıǵarmanı tusinikli, oqıwshıǵa emociallıq qozǵaw salarlıqtay etip, babına keltirip oqıw. Bul másele boyınsha S.Axmetov, Á.Paxratdinov, Á.Pirnazarov, Q.Yuldoshev, S.Qazaqbaevlardıń metodikalıq miynetleri bar. Bul metodikalıq miynetlerde kórkem oqıwdıń qollanıw usılları, áhmiyeti, sabaq barısında paydalanıw ózgeshelikleri haqqında pikirler aytılǵan.

Kórkem oqıwdıń óz aldına qoyatuǵın maqseti - oqıwshılarǵa kórkem shıǵarmanıń sóz óneri ekenligin tanıstırıw, onıń barlıq ideyalıqkórkemlik sıpatın úyretiwden ibarat. Kórkem oqıwdıń túrleri: 1.Kitaptan oqıw; 2.Prozalıq shıǵarmanı kórkem túrde yadtan bayanlap beriw; 3.Poeziyalıq shıǵarmanı

yadqa deklomaciya formasında orınlaw. Oqıwshılardıń tekstti oqıw usılları:

Tekst bir oqıwshı tárepinen oqılıwı yamasa individual oqıw, bunda kólemi qısqa tekst alınadı.

Tekstti birneshe oqıwshınıń bólisip oqıwı, bunda tekst mazmunı bólimlerge ajıratılıp, hárbir bólegi bir oqıwshıǵa beriledi. Dramalıq hám tımsallıq shıǵarmalar qolaylı.

Yadqa oqıw. Tekst aldı burın yadlanǵan boladı. Sol teksttiń hárbir bólimin bir oqıwshı yadqa aytadı.

Qaraqalpaq tilinde oqıtatuǵın mekteplerde ádebiyat baǵdarlamasında klasta hám úyde oqıw ushın jetkilikli dárejede materiallar berilgen. Klasta kórkem shıǵarmalarda oqıǵanda muǵallim oqıwshılardıń óz betinshe oqıp úyreniwine kóp dıqqat awdaradı. Kólemi jaǵınan qısqa shıǵarmalardı klasta, uzaq kólemli shıǵarmalar úyde oqıladı. Oqıwshılardıń úyde tekstti qalay oqıǵanlıǵın muǵallim klasta tekseredi, olardıń kórkem oqıw usıllarına baha beredi. Oqıwshılardı kórkem oqıwǵa úyretiw usılları:

38

Muǵallim óz sózine úzliksiz dıqqat awdarıp barıwı kerek. Onıń sózi barlıq waqıtta oqıwshılar ushın eliklewge úlgi bolıwı tiyis.

Muǵallimnen anıq sóylewi, klass oqıwshılarına jeterli tusinikli sóylewi, stil hám orfografiyalıq jaqtan durıs sóylewi talap etiledi.

Sabaq barısında oqıwshılardıń sóylegen sózlerine dıqqat awdarıp, olardıń sózdi durıs aytıwına jol kórsetip, kemshiliklerin dúzetip barıwı tiyis.

Kórkem shıǵarmalardan úzindilerdi yadlaw, naqıl-maqallardı paydalanıw arqalı oqıwshılardıń sózligi hám frazeologiyasın bayıtıp barıwı kerek. Kórkem oqıwǵa arnawlı sabaqlar shólkemlestiriw tiyis.

Intonaciya - bul dawıstı kóteriw, páseytiw hám dawıstı kúsheytiw. Pauza hám onıń túrleri. Logikalıq irkilis, grammatikalıq irkilis, psixologiyalıq irkilis. Hárbir ádebiy janrdı kórkem oqıwdıń usılları bar. Máselen, janr sıpatında lirikanı ótiwdiń tiykarı, lirikalıq shıǵarmanı kórkem oqıw hám oǵan máni beriw, hár tárepleme tallaw jasawdan ibarat. Qosıqtı túsiniwge zárúr bolǵan túsindiriw ilajı barınsha muǵallimniń kiris sózinde beriledi. Qosıqtan alatuǵın zawıq pútin bolıwı ushın onı bólmey oqıw kerek. Sonlıqtan da ádebiy shıǵarmanı kórkem oqıw muǵallimniń oqıwshılarǵa úlgi bolarlıq túsinikli, tásirli oqıwınan baslanıwı kerek.

Lirikalıq shıǵarmalardı kórkem oqıwdıń maqsetiniń durıs túsiniliwioqıwdıń hár túrli usılların, olardıń belgili túrin qollanıwdı talap etedi. Úyrenilip atırǵan A.Dabılov S.Nurımbetov, T.Jumamuratov, I.Yusupov, K.Raxmanov,

T.Mátmuratov sıyaqlı shayırlardıń lirikalıq qosıqların dáslep muǵallimlerdiń ózi kórkem etip oqıp beriwi kerek. Ayırım jaǵdayda shıǵarmanı dáslep oqıwshı da oqıwı múmkin. Bul mınaday usıllarda ótkeriledi.

Klastaǵı oqıwshılardıń lirikalıq shıǵarmalardı kórkemlep oqıw dárejesi birdey bolmaydı. Jaqsı oqıp ádetlengen de, ádetlenbegen de oqıwshılar boladı. Sonlıqtan lirikalıq qosıqtı qálegen oqıwshıǵa oqıta beriw metodikalıq talaplarǵa juwap bermeydi. Muǵallim tárepinen lirikalıq shıǵarmalardı kórkemlep oqıwdıń túrleri bar.

Kitaptan lirikalıq qosıqtı kórkem oqıw;

39

Lirikalıq shıǵarmanı yadtan kórkem oqıw;

Lirikalıq qosıqlardı yadqa deklomaciya usılında kórkem oqıw. Oqıwshılarǵa yadlatıwǵa tiyisli lirikalıq shıǵarmalardıń dizimi muǵallim

tárepinen berilgen bolıwı zárúr. Bunıń oqıwshılar ushın tárbiyalıq áhmiyeti kúshli. Biraq ta muǵallimniń lirikalıq qosıqlardı kitaptan oqıp beriwge baslı dıqqat bóliw kerekligin kóp ǵana metodistler tastıyıqlaydı. Oqıwshılar lirikalıq qosıqlardı tásirlenip, oqıp úyreniwge ádetleniw maqsetinde de, ótilgen materialdı bekkemlew maqseti menen de kórkem oqıwı mumkin. Bulardan basqa da kóplegen maqsetler bar. Olardıń ishinen oqıǵanınan óz túsinigin sóylep beriw, lirikalıq qosıqlardıń til kórkemligin anıqlaw sıyaqlı talaplardı eskertiw kerek. Oqıwshılardıń lirikalıq qosıqlardı kórkem oqıw usılları mınaday túrlerge iye ekenligin kóriwge boladı.

Lirikalıq shıǵarmalardıń kórkem oqılıwı bir oqıwshı tárepinen iske asırılıwı múmkin. Bul lirikalıq shıǵarma qısqa bolıwı kerek.

Lirikalıq qosıqtı birneshe oqıwshınıń bólip oqıwı, bunda tekst mazmunı bóleklerge ajıratılıp yaki kupletlerge bólip oqıwshıǵa beriledi.

Yadqa oqıw. Lirikalıq shıǵarmanı burın yadlaǵan bolıwı zárúr. Oqıwshılarǵa lirikalıq qosıqlardı kórkem oqıwǵa tapsırma etip úyde orınlap

keliwge muǵallim tárepinen itibar qaratılıwı zárúr. Kólemi qısqa shıǵarmalar klasta oqıladı. Al kólemli lirikalıq shıǵarmalar úyde oqıwǵa beriledi.

Oqıwshılardıń úyde lirikalıq shıǵarmalardı qalay oqıǵanlıǵın klasta tekserip kóredi. Kórkem oqıw-lirikalıq shıǵarmalardı túsinikli, tásirli oqıwǵa

úyretetuǵın metodikanıń bir túri. Bul kórkem oqıw lirikalıq shıǵarmalardı oqıwshılarǵa úzliksiz úyretiwdiń bir usılı. Kórkem oqıwdı durıs jolǵa qoyıwdıń belgili shártleri bar. Muǵallim óz sózine úzliksiz dıqqat awdarıp barıwı kerek, onıń sóylegen sózi barlıq waqıtta da oqıwshılar ushın eliklewge úlgi bolıwı tiyis. Lirikalıq shıǵarmalardı úyreniw barısında oqıwshılardıń sóylegen sózlerine dıqqat awdarıp olardıń qosıqtı durıs oqıwına jol kórsetip kemshiliklerin dúzetip barıwı tiyis. Lirikalıq shıǵarmalardan úzindilerdi

40