Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

kitaplar, metodikalıq qollanbalar, N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, I.Saǵitov, M.Nurmuhammedov, S.Axmetov, Q.Maqsetov, Q.Sultanov, Z.Nasrullaeva,

A.Paxratdinov, K.Mámbetov, Q.Kamalov, S.Bahadırova, K.Allambergenov, Q.Orazımbetov sıyaqlı alımlardıń monografiyalıq miynetlerin, shayır hám jazıwshılardıń súwretleri, baǵdarlamadaǵı materiallar tiykarında kórsetpeli qurallar menen texnikalıq qurallar hám basqalar orın alıwı kerek.

Qaraqalpaq ádebiyatı bólmesinde metodikalıq hújjetler: qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha baǵdarlama, ―Bilimlendiriw‖ nızamı, ―Kadrlar tayarlawdıń milliy baǵdarlaması‖, sabaqqa baylanıslı talaplar, ashıq hám kórsetpeli sabaqlardıń jobaları, tekstleri, metodikalıq hám usıl birlespe keńesinde talıqlanıwı tiyisli temalardıń teksti, bayanat tekstleri, olardı talıqlap barǵan protokollar, baǵdarlamaǵa sáykes qaraqalpaq ádebiyatı sabaǵınıń metodikalıq kórsetpeleri, Bilimlendiriw ministrligi, rayonlıq hám qalalıq bólimleri tárepinen usınılǵan metodikalıq usınıslar bolıwı kerek. Aǵla muǵallimlerdiń tájiriybeleri, qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha dúzilgen jumıs hám tematikalıq jobalar, muǵallimlerdiń júrgizgen pedagogikalıq hám psixologiyalıq kúndelikleri hám taǵı basqalar saqlanadı. Bulardı reti menen muǵallimler paydalanıp, metodikalıq hám pedagogikalıq bilimlerin jetilistirip baradı. Qaraqalpaq ádebiyatınıń wákilleriniń súwreti anıq hám estetikalıq talaplarǵa say qıstırılıp turılıwı tiyis. Olardıń ádebiyat haqqında aytqan pikirlerinen úzindileri diywallardan orın alıwı kerek. Máselen,

Ádebiyat máselesi – bul mánawiyat máselesi. (I.A.Karimov)

“Gúmis tez sawılar hám pánt beredi,

Danalıq sóz gúmis alıp keledi”. (Yusup Hás Hájib)

Bilim menen túsin sózdiń mánisin,

Bilim menen baqla hár adam isin. (Yusup Hás Hájib)

Bilim menen baxıt jolı ashılar,

El ǵamın oylaǵan oǵan asıǵar. (Axmed Yugnakiy)

303

Bilimli dúnyanı kórkeyter taǵı,

Sonıń ushın bálent bolar ataǵı. (Axmed Yugnakiy)

Taza minsiz hasıl sóz,

Oy túbinde jatadı. (Asan qayǵı)

Jumıs isle tuwılǵan soń el ushın,

Janıńdı ayama elde er ushın,

Kindikten qan tamıp tuwılǵan jer ushın,

Ólip ketkenińshe xızmet jaqsıraq. (Berdaq shayır)

Pushkin – rus, Shevchenko – ukrain, Rustaveli – gruzin, Nawayı - ózbek,

Abay – qazaq, Maqtumqulı – túrkmen xalıqları ushın qanday bolsa, Berdaq ta

qaraqalpaq xalqı ushın sonday. Berdaq – qaraqalpaq klasikalıq ádebiyatınıń

shıńı. (Marat Nurmuhammedov)

Ibrayım aǵa ózbek xalqı hám ózbek ádebiyatınıń, Ǵafur Ǵulam, Aybek hám basqa ullı ustazlarımızdıń eń jaqın dostı, kóp ǵana ózbek shayırlarına ustaz dárejesindegi ullı insan edi. Ataqlı shayırımızdıń xalıqlıq motiv hám Shıǵıstıń danıshpanlıǵı menen suwǵarılǵan qosıqları qaraqalpaq hám ózbek xalıqlarınıń mánawiy múlki bolıp qalıwına gúman joq!

(Abdulla Aripov )

Bul trilogiya («Qaraqalpaq dástanı») úlken kórkem shıǵarma bolıp, ol haqıyqıy kórkem óner adamı-qolı gúl sheber tárepinenóz xalqın ayrıqsha mehir-muhabbet penen jaqsı kóretuǵın jazıwshınıń qálbinen jaratılǵan. Tólepbergen, sen orınlaǵan wazıypa qaraqalpaqlar ushın da, pútkil túrkiy xalıqlar ushın da, shın mánisinde, biybahadur. (Shıńǵıs Aytmatov)

Bul jazıwlardı waqtı-waqtı almastırıp, tárbiyalıq áhmiyeti kúshli danalıq

sózler, alımlardıń qaraqalpaq ádebiyatı tuwralı aytqan pikirleri menen ózgertip turǵan maqsetke muwapıq boladı. Ádebiyatı bólmesinde múmkinshiligi bolsa

texnikalıq qurallar taza hám maqsetke muwapıq saqlanıwı kerek. Búgingi

pedagogikalıq texnologiya jetiskenliklerine muwapıq kompyuter, onıń

304

proektorı, magnitofon túrleri, epidoskop sıyaqlı túrlerinen paydalanıw pán muǵalliminen texnikalıq hám metodikalıq sheberlikti talap etedi.

Magnitofon plyonkalarına ataqlı baqsı hám jırawlarınıń atqarǵan dástanları ―Alpamıs‖, ―Qırıq qız‖, ―Edige‖, ―Máspatsha‖, ―Ǵárip-ashıq‖, xalıq qosıqları, ertekler jazıp alınǵan bolıwı zárúr. Kerek jerinde yaǵnıy sabaq barısında ádebiyatshı muǵallimler paydalana aladı. Bulardan basqa Berdaq,

Ájiniyaz, I.Yusupov, J.Aymurzaev, T.Jumamuratov, B.Qayıpnazarov h.t. basqa shayırlardıń nama menen aytılatuǵın qosıqların magnitofon plyonkasına jazıp qoyǵan durıs boladı. Kórkem sózdiń tásirli oqılıwına dıqqatlı bolıwımız shárt. Sonlıqtan qosıqlardı, prozalıq hám dramalıq shıǵarmalardı artistler hám jazıwshılar tárepinen tásirli aytılǵan sózlerinde magnitofonǵa jazdırıp qoyǵan kóp nátiyjeler beredi. Bulardan basqa jazıwshı-shayırlardıń dóretiwshiligine arnap bukletler, mirátnamalar bolıwı kerek.

Qaraqalpaq ádebiyatı bólmesinde sabaqtan tıs jumıslardı waqtında ótkerip turıw – bul oqıwshılardıń dógerek jumıslarına, kórkem oqıwǵa, ádebiy keshe ótkerip turıwǵa, diywalı gazeta hám jurnallar shıǵarıwǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı arttıp baradı. Jáne de oqıwshılardıń pikirlew qábiletin hám oylaw

órisin rajawlandıradı.

dógerek jumıslardıń áhmiyetin túsindirip beriń.

5.Ádebiyat boyınsha klastan tıs jumıslardıń ózgesheligin túsindirip beriń.

6.Ádebiyattı sabaǵında kórgizbe múyeshtiń áhmiyetin túsindiriń.

7.Pán olimpiyadaların ótkeriw usılların túsindiriń.

8.Qaraqalpaq ádebiyatı bólmesin bezew usılların túsindiriń.

305

§ 19. Qánigelik hám pedagogikalıq ámeliyatlardı shólkemlestiriw hám

ótkeriw

Ózbekstan Respublikası ǵárezsizlikke eriskennen keyingi dáwirde jámiyettiń barlıq tarawları sıyaqlı bilimlendiriw salasında da úlken ózgerisler boldı. ―Bilimlendiriw haqqında‖ǵı nızam hám Kadrlar tayarlawdıń milliy baǵdarlaması qabıl etilgennen keyingi dáwirde bilimlendiriwdi basqıshpabasqısh ámelge asırıw, bunda pedagog kadrlardı tayarlaw máselesine ayrıqsha dıqqat kúsheytildi. Oqıtıwshılar aldına jańa áwladtı oqıtıw, tárbiyalaw, zamanǵa ılayıq ozıq oylı, joqarı mádeniyatlı, ruwxıy dúnyası bay, watanǵa xızmet etetuǵın insanlar etip tárbiyalaw wazıypası qoyıladı. Tálim-tárbiya procesin zaman talabına say shólkemlestiriw, oqıwshılarǵa zamanagóy pedagogikalıq texnologiya tiykarında bilim beriw usılların úyretiw pedagogikalıq ámeliyat dáwirinde ámelge asırıladı.

Joqarǵı oqıw orınları aldına qánigelerdiń kásipke tayarlıǵın hár tárepleme joqarılatıw, óz watanınıń jankúyeri, minnetin joqarı dárejede sezetuǵın miynet súygish, pák niyetli, óz qábiletinen tolıq paydalanatuǵın bilimli hám mádeniyatlı insanlardı tárbiyalaw wazıypasın qoyıp otır.

Pedagogikalıq ámeliyat tek ǵana bolajaq muǵallimlerdi kásipke tayarlawdıń áhmiyetli bólegi bolıp qalmay, sonıń menen birge ol studentlerdiń teoriyalıq, metodikalıq hám ruwxıy tárepten tayarlıǵın tekseriw quralı retinde de úlken áhmiyetke iye.

Pedagogikalıq ámeliyat pedagogikalıq kásipke qızıqtırıwdıń tásirsheń hám ámeliy quralı, joqarı oqıw orınları menen ulıwma orta bilim beriw mektepleri, akademiyalıq licey, kásip-óner kolledjleri ortasındaǵı baylanıslardıń tiykarı bolıp esaplanadı. Jas qánige oqıtıwshılardıń bilimlerin, tereń ózlestiriw qábiletin rawajlandıradı hám onı ámelde qollanıw kónlikpelerin qáliplestiredi.

Pedagogikalıq ámeliyattı ótiw barısında bolajaq qaraqalpaq tili hám ádebiyatı oqıtıwshısınıń pedagogikalıq iskerligi hám kónlikpeleri keń túrde qáliplesedi, dóretiwshilik qábileti rawajlanadı.

306

Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı – ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerinde oqıtılatuǵın tiykarǵı pánlerdiń biri. Onı ózlestiriw arqalı ǵana oqıwshılar adamzat jaratqan bilim

ǵáziynesin paydalanıw múmkinshiligine iye boladı. Studentler joqarı oqıw orınlarında qaraqalpaq tili hám ádebiyatı boyınsha teoriyalıq bilimge iye boladı. Usı teoriyalıq bilimin ámelde qollanıw ushın mekteplerge pedagogikalıq ámeliyatqa baradı. Ámeliyat dáwirinde studentler óz bilimlerin ámelde sınap kóredi.

Pedagogikalıq ámeliyattıń maqseti - studentlerge sabaq ótiw usılların úyretiw, óz betinshe jumıs islew qábiletlerin asırıw, oqıwshılar menen, ataanalar menen islesiwge úyretiw, aldıńǵı tájiriybeli muǵallimlerdiń is usılı menen tanıstırıw.

Studenttiń ámeliyat dáwirindegi waziypaları

Student ámeliyat dáwirindegi islewge tiyisli jumısları tómendegishe belgilenedi:

- student pedagogikalıq ámeliyattı ótkeriwge tayarlıq kóriwi, ámeliyattı ótkeriw boyınsha sol dáwirge is jobasın dúziw, ámeliyatqa kerekli bolǵan qosımsha materiallar menen qurallar tayarlawı;

-student belgili bir klasqa, muǵallimge bekitiliwi;

-ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjleriniń ishki rejimi, jumıs tártibi, jumıs alıp barıw usılları menen tanısıw, qaraqalpaq tili hám ádebiyatı muǵalliminiń kalendar, tematikalıq sabaq

jobaları menen tanısıw, muǵallimniń tárbiya isleri boyınsha jobasın úyreniw, muǵallimniń kúnlik is rejesi menen tanısıw;

-qaraqalpaq tili hám ádebiyatı muǵalliminiń sabaǵına is tájiriybesin úyreniw ushın qatnasıw;

-tájiriybeli muǵallimlerdiń ashıq sabaqlarına qatnasıw hám ózi de ashıq sabaqlar ótiw, sabaq beriwge tayarlanıw, sabaqtıń jobası hám konspektisin dúziw, onı muǵallimge, metodistke kórsetiw hám másláhátler alıw, kórsetpeli

307

qural, qosımsha didaktikalıq materiallar tayarlaw, texnikalıq qurallardan paydalanıw, slaydlar islew;

- ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerinde klastan tıs jumıslarǵa qatnasıw hám ózi de klastan tıs bir-eki jumıs ótkerip kórsetiw;

-ámeliyatshı studenttiń sabaqlarına qatnasıp, oqıtıwshı-metodisttiń qatnasıwı menen ótkerilgen sabaqtı talqılawǵa qatnasıw;

-ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerinde ózine bekitilgen klasta jobaǵa sáykes tárbiya islerin alıp barıw;

-oqıwshılardıń jazba jumısları, onı alıp barıw metodikası menen tanısıw, dápterlerin kóriw, tekseriw, talqılaw jumısların islew;

-úlgermewshi, tómen úlgeriwshi oqıwshılar menen islesiw usılların úyreniw menen birge, ózi de olar menen islesip kóriw;

-pedagogikalıq proceske baylanıslı bir tema boyınsha referat jazıw (temanı oqıtıwshı-metodist penen kelisip alıw);

-klasqa, ózine bekitilgen jeke oqıwshılarǵa qadaǵalaw jasaw hám oǵan

pedagogikalıq-psixologiyalıq minezleme jazıw;

-ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerindegi qaraqalpaq tili hám ádebiyatınıń oqıtılıwın, klastan tıs jumıslardıń alıp barılıwın qadaǵalaw menen, onıń iske asırıw jolların úyreniw;

-ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerindegi jaslar shólkemleriniń jumısları menen tanısıp, ol boyınsha

jobaǵa sáykes bir ret kórsetpeli tárbiya saatın ótkeriw;

- ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerinde ámeliyattıń juwmaǵına baylanıslı oqıw ornı direktorı, oqıw bóliminiń baslıǵı, qaraqalpaq tili hám ádebiyat muǵallimleri menen, metodistlerdiń qatnasıwında ótkeriletuǵın pedagogikalıq ámeliyattıń juwmaqlawshı konferenciyasına qatnasıw;

- ámeliyat hújjetleri, kúndelik is joba, sabaqqa dúzilgen konspekt, kórsetpeli qurallar, kalendarlıq-tematikalıq tárbiya jobaları, kúndelik dápteri,

308

sabaqlardı tallaw dápteri, ámeliyat boyınsha jumıs esabı, bir temaǵa jazǵan referatı, pedagogika-psixologiyalıq minezleme, ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjleriniń direktorı menen qaraqalpaq tili hám ádebiyatı muǵalliminiń pedagogikalıq ámeliyatqa qatnası, isi tuwralı juwmaǵın dúzip, ámeliyat basshısına tapsırıw;

Studenttiń ámeliyatqa qatnası, sabaq beriwi, klastan tıs jumısqa qatnası, tárbiya islerin alıp barıwı, oqıwshılar menen, ata-analar menen islesiwi, ózin ámeliyat dáwirinde uslap tutıwı esapqa alınıp, ulıwma baha shıǵarıladı.

Student ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-

óner kolledjleriniń ishki administraciyası tártibine hám ámeliyat jetekshisiniń talaplarına boysınadı. Bul talaplardı buzǵan yamasa boysınbaǵan student

ámeliyattan shetlestiriledi. Ámeliyatshı student hár kúni mektepte altı saat islewge májbúr hám tek ǵana metodisttiń ruxsatı menen kelmewi múmkin.

IV kurs studentleri hár klasqa bólistirilip, bir háptelik islenetuǵın jumıslar menen tanısıw ámeliyatınan soń, olar háptesine 4-6 sabaq ótiwi tiyis.

Ámeliyat dáwirinde student 40 sabaqqa kirip, onı talqılawǵa qatnasadı.

6-8 tárbiyalıq saatlar ótkeredi. Ámeliyatshı student klass basshısı bolıp bekitiledi. Ámeliyatshı studentlerdiń pedagogikalıq ámeliyatına universitet kafedralarınan 2-3 oqıtıwshı bekitiledi. Metodistler ámeliyatshı studentlerge metodikalıq kórsetpeler, másláhátler beredi.

Metodikalıq kórsetpelerde pedagogikalıq ámeliyattıń mazmunı ǵana emes, al onı shólkemlestiriw hám ótkeriw usılları kórsetiledi. Ámeliyat dawamında ámeliyatshı studentler tómendegilerdi jumıslardı orınlaydı:

Oqıwshılardı pedagogikalıq hám psixologiyalıq jaqtan baqlaydı hám olar menen islesiw jolların úyrenedi, hárqıylı tárbiyalıq jumıslar ótkeredi.

Ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerindegi oqıw-tárbiyalıq jumıslar menen tanısadı. Muǵallim studentlerdiń 20 ashıq sabaǵına qatnasadı hám olardı talqılaydı. Hárbir student 40 qa jaqın qaraqalpaq tili hám ádebiyatı boyınsha sabaq ótedi.

309

Pedagogikalıq ámeliyattıń juwmaǵında ámeliyatshı studentler

tómendegi bilim hám kónlikpelerge iye boladı

Student ámeliyat ótkerip atırǵan ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjleri, hárbir oqıtıwshı, klass jámááti menen hártárepleme tanısadı.

Barlıq pánlerin oqıtıwdı hám klasta alıp barılatuǵın jumıslardı úyrenedi. Barlıq pánlerden sabaqlarǵa hám aldıńǵı tájiriybeli oqıtıwshılardıń

sabaqlarına qatnasadı.

Ámeliyatshı studentler kórgizbeli qurallar tayarlawdı, texnikalıq qurallardan paydalanıw hám qollanıw usılların úyrenedi. Tómen hám jaqsı ózlestiriwshi oqıwshılar menen jumıs alıp barıwdı úyrenedi.

Ámeliyatshı óz joldaslarınıń sabaqlarına kiredi hám sabaqtı talqılawǵa belsene qatnasadı.

Tájiriybeli klass basshısınıń is tájiriybesin, mektepten tısqarı alıp barılatuǵın tárbiyalıq jumıslardı úyrenedi.

Pedagogikalıq ámeliyat studentlerge ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerinde pedagogikalıq procesti úyretedi hám ulıwma insanıylıq ideyalar ruwxın ózine sińdirgen bilimli, dóretiwshi, óz tájiriybesin jas áwladqa baǵıshlaytuǵın oqıtıwshılardı tárbiyalawǵa járdem beredi. Student ámeliyat dáwirinde oqıtıwshı kásibiniń qanshelli mashaqatlılıǵın, juwapkershiligin sezip, ushırasatuǵın qıyınshılıqlardı jumıs dawamında jeńiwge juwapker. Ámeliyat pedagogikalıq kásiptiń ózine tán eń áhmiyetli hám bahalı táreplerin ashıp beriwde úlken járdem beredi.

Ámeliyatshı student pedagogikalıq ámeliyattı ótkeriw dawamında haqıyqatında da, pedagogikalıq kásipti durıs túsinedi, aldıńǵı pedagogikalıq hám informaciyalıq texnologiyalardı paydalanıp oqıtıwdı hám basqa da jańa usıllardı oqıtıwshı retinde, klass basshısı retinde qollanıwdı úyrenedi. Ámeliyat mekteplerde, kásip-óner kolledji hám akademiyalıq liceylerde alıp barıladı.

310

Ámeliyatshı studentlerdiń pedagogikalıq ámeliyat boyınsha esabı

Pedagogikalıq ámeliyat esabı ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerinde ótilgen hám tallaw islengen sabaqlardıń ulıwmalastırılǵan juwmaǵı. Bunnan tısqarı ámeliyatshı student ámeliyat haqqında óz pikir hám oyların bildiredi. Onıń esabı qoljazba túrinde jazılıp, onda kúndelikke jazıp barılǵan oqıtıwshı hám studentlerdi baqlap barǵan sabaqları, mektepten hám klastan tısqarı orınlaǵan jumısları haqqında jazıladı.

Ámeliyatshı student pedagogikalıq ámeliyatta qaraqalpaq tili hám ádebiyatı páni boyınsha ámeliyattı jaqsılaw ushın óz pikir oyların, keleshekte qanday jumıslardı ámelge asırıw kerek ekenligi haqqında pikir júritedi. Studentler ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-

óner kolledjlerinde alıp barılǵan jumıslardı tallap, esabı menen tómendegi hújjetlerdi topar metodistine tapsıradı: pedagogikalıq ámeliyattıń juwmaǵı ushın dúzilgen esap, pedagogikalıq kúndelik, metodisttiń kórsetpesine muwapıq tayarlanǵan kórsetpeli qurallar menen birge 12-16 sabaqtıń is jobası hám onıń qararı, sabaq tallawı hám onıń qararı, ayrıqsha ótkerilgen tema boyınsha tayarlanǵan referat, klasta hám klastan tıs oqıwshılar menen alıp barılatuǵın tárbiyalıq is rejesi.

KÚNDELİK

Kúndelik – ámeliyatshı studenttiń ámeliyat dáwirindegi jumısların jazıp baratuǵın rásmiy hújjet. Kúndelikke tómendegiler jazıladı: hár kúngi oqıw jumısları, oqıwshılar jámááti hám jeke oqıwshılar menen alıp barılǵan jumıslar, islengen jumıslardıń juwmaǵı, pedagogikalıq kúndelikte ulıwma orta bilim beriw mektebi, akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerindegi muǵallimlerden úyrengen, házirgi dáwirde qaraqalpaq tili hám ádebiyatın oqıtıwda qollanılıp atırǵan zamanagóy pedagogikalıq texnologiyalar, oqıtıwdıń interaktiv metodları boyınsha úyrengenleri de jazılıp barıladı. Student tárepinen alıp barılǵan tárbiyalıq jumıslar jazıladı. Kúndelik hár kúni jazılıwı shárt.

311

P R O T O K O L

Qatnasqanlar:

Kún tártibindegi máseleler:

Tıńlandı:

Shıǵıp sóylewshiler:

Sabaqqa usınıs hám pikirler:

Jıynalıstıń qararı:

312