Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası

izertlew jumıslarınan siltemeler alıp ketken durıs boladı. ―Qaraqalpaqlardıń ótkendegi ómiri súwretlenetuǵın ―Súymegenge súykenbe‖ atlı 3 perdeli muzıkalı komediyasın S.Xojaniyazov 1945-jılı jazdı. Saxnaǵa sol jılı qoyıldı.

Pesa saxnaǵa qoyılıwdan -aq úlken jetiskenliklerge iye boldı. Xalıq jaqsı qabıl etti, pesaǵa tamashagóyler kóp keldi. S.Xojaniyazov bul pesanıń ústinde kóp jıllar isledi. Bul pesanıń burınǵı atı ―Ǵodalaq‖ edi, soń ―Súymegenge súykenbe‖ bolıp ózgertıldi.‖-dep pesanıń jazılıw tariyxı tuwralı maǵlıwmat beredi prof.Q.Ayımbetov oziniń miynetinde126.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında ádebiyat sabaqların durıs úyrenip shıǵıw, olardı baǵdarlamadaǵı berilgen materiallardı uyreniw maqsetinde orınlı paydalanıwda ádebiyatshı muǵallimlerden tereń metodikalıq sheberlik talap etedi. Bul másele boyınsha metodist alımlardan Q.Yuldoshev, B.Tuxliev, Á.Paxratdinov h.t.basqalardıń metodikalıq miynetlerinde bazıbir pikirler aytıladı. Demek, metodistlerdiń pikirlerinen sabaqqa qoyılatuǵın talap boyınsha tómendegi metodikalıq baǵdar kelip shıǵadı:

Ádebiyat sabaǵın shólkemlestiriwdiń tiykarǵi túri sıpatında oqıw mashqalalarında baslı waziypalardı iske asırıwdı támiyinleydi. Usı kózqarastan dramalıq shıǵarmalar boyınsha otiletuǵın sabaqtıń sapalı hám nátiyjeli bolıwı mına talaplardı saqlawǵa baylanıslı ámelge asadı.

-Ádebiyat sabaǵı mámleketlik bilimlendiriw standartı hám oqıw baǵdarlamasına muwapıq ótkerilip oqıwshılardı olarda kórsetilgen bilim, kónlikpeler menen qurallanǵanda ǵana talapqa juwap beredi.

-Dramalıq shıǵarmalar boyınsha ótiletuǵın sabaqtıń maqseti menen wazıypaları, ondaǵı baslı hám ekinshi dárejeli máseleler anıq belgileniwi kerek.

Sonday-aq oqıtıwdıń maǵlıwmatlıq, tárbiyalıq hám rawajlandırıwshılıq maqsetiniń birligi saqlanıwı tiyis. Baǵdarlamada berilgen dramalıq shıǵarmalar boyınsha oqıwshılardı ulıwma insaniylıq hám milliy qádiriyatlar ruwxında tárbiyalawǵa, olarǵa milliy ideya menen milliy ǵárezsizlik ideologiyasın sińdiriwge qaratıladı. Respublikamız turmısı, xalıqtıń ótmishi, baxıtlı búgingi

126Айымбетов. Қ Қарақалпақ драматургиясының тарийхынан очерклер. ''ҚМБ'', Нӛкис, 1963, 58-бет.

253

kúni menen baylanıstırıp, ózligimizdi hártárepleme tereń úyretip oqıwshılarda óz watanı, xalqı ushın maqtanısh sezimin qáliplestiredi. Sabaq barısında xalıq pedagogikasınıń altın ǵáziynesinen, dúnya ádebiyatlarındaǵı jańalıqlardan, aldıńǵı jańalıq tájiriybelerin dóretiwshilik penen paydalanıwı kerek.

Ádebiyat baǵdarlamasında berilgen dramalıq shıǵarmalardı oqıtıw barısında qollanılatuǵın metodlar, usıllar, kórsetpeli hám texnikalıq qurallar, aldıńǵı pedagogikalıq texnologiyalardan durıs paydalanıp sabaq ótiw

ádebiyatshı muǵallimlerden pedagogikalıq sheberlik talap etedi. Sabaq barısında hárbir oqıwshıǵa jeke qatnasta bolıwdı, uqıplı, talantlı hám tómen úlgeretuǵın oqıwshılar menen ayırım islesiwdi talap etedi. Sonda ǵana oqıwshılardı bilimdi óz betinshe iyelew ónerin úyretiwge ádetlendiriw múmkin. Jáne de áhmiyetli tárepi olar ozbetinshe erkin pikirlew, dóretiwshilik oylaw menen uqıplılıqtı rawajlandırıp baradı. Dramalıq shıǵarmalarǵa arnalǵan hárbir sabaq insanıylıq sıpatqa hám estetikalıq tárbiyaǵa iye bolıw kerek.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında dramalıq shıǵarmalar boyınsha ótiletuǵın sabaqtıń didakdikalıq maqseti, mazmunı, metodlarına qaray onı túrlerge ajıratıw tájiriybeleri bar. Ádebiyat baǵdarlamasındaǵı berilgen S.Majitovtıń ―Baǵdagúl‖, N.Dáwqaraevtıń ―Alpamıs‖, J.Aymurzaevtıń ―Aygúl-Abat‖, S.Xojaniyazovtıń ―Súymegenge súykenbe‖ dramaların sabaq barısında tallaw ótiw zárúr.

J.Aymurzaevtıń «Berdaq» draması ushın arnalǵan ádebiyat baǵdarlamasında orın alǵan. Dramada Berdaqtıń balalıq jılları, Berdaqtıń úyleniwi, bul toyǵa Kúnxojanıń qatnasıwı sıyaqlı waqıyalar berilgen. Bul dóretpede Kúnxoja hám Berdaq obrazı sátli jazılǵan. Pesada Ernazar

Kenegestiń obrazı durıs bayanlanıp, Ernazar Alakózdiń mártligi, eldiń azamatı, biyi sıpatında tásirli súwretlengen. Bulardan basqa Qutım suwpı, Gedeyniyaz jasawıl, Qumar analıq, Xiywa xanı, Taymasbek obrazları da orınlı berilgen.Tallaw barısında tómendegi metodikalıq máseleler ámelge asadı: a) J.Aymurzaevtıń «Berdaq» draması haqqında túsinik beriw;

b) Berdaq dramasınıń baslı qaharmanlarına sıpatlama beriw;

254

v) «Berdaq» pesasınıń tárbiyalıq áhmiyetin túsindiriw;

g) Usı shıǵarma arqalı oqıwshılardıń til baylıǵın, sóylew mádeniyatın qáliplestirip barıw.

Oqıwshılarǵa S. Xojaniyazovtıń «Súymegenge súykenbe» komediyasın túsindiriw júdá qızıqlı. Sabaq barısında shıǵarmanıń syujeti, obrazlarına tallaw islegen maqul boladı. Dáslep pesanıń jazılıwı haqqında túsinik beriledi. «Súymegenge súykenbe» draması - bul qaraqalpaqlardıń ótkendegi ómirin súwretleydi. Pesa tiykarınan 3 perdeli muzıkalı komediya. Bul dóretpede 1945-jılı Stanislavskiy atındaǵı mámleketlik teatrda saxnaǵa qoyıladı. Pesa saxnaǵa qoyılıwdan-aq úlken jetiskenlikke iye boldı. Xalıq jaqsı qabıl aldı. Teatrǵa tamashagóyler saxnalıq dóretpeni kóriw ushın kóp keldi. Bul pesanıń burınǵı atı «Ǵodalaq» edi, soń «Súymegenge súykenbe» bolıp ózgertildi. Bul pesa rus, ózbek, qırǵız tillerine awdarıldı. Pesanıń tiykarǵı tematikası haqqında keń túsinik beriledi.

Ádebiyatshı muǵallim S.Xojaniyazovtıń «Súymegenge súykenbe» draması boyınsha ótiletuǵın sabaqtı jobalastırıp, sabaqtıń hárbir basqıshına baylanıslı máselelerdi keltirip ótedi. Sabaq barısında qollanılatuǵın hárqıylı usıllardı, kórsetpeli qurallardı, metodlardı jobaǵa kirgizedi.

Pesanıń tiykarǵı waqıyası 1920-jıllarına shekemgi qaraqalpaq xalqınıń turmısı, jasaw jaǵdayı, jaslardıń ómirge umtılıwshılıǵı, Ǵodalaq usaǵan adamlardıń burın bolǵanlıǵı, onıń ersi ádetleri shıǵarmada yumorlıq hám satiralıq baǵıtta súwretlenedi. Ǵodalaq –burınǵı qaraqalpaq xalqınıń baydáwletli adamı bolǵan. Biraq onıń obrazında bay bolıw, mártebeli bolıw, kóp qatın alıw, kóknar ishiw, kóknarshılardı jıynap birge ház etiwden basqa ne kerek dep túsinedi. Onıń pámsizligi sonshelli aǵarǵan saqallarınıń ushların shırpısam jasaraman ba dep ersi ádetlerdi isleydi. Solay etip xalıq aldında ózin kúlki qıladı.

Oqıwshılarǵa «Súymegenge súykenbe» dramasınıń syujetin úyretiw barısında dóretpedegi kórkem obrazlarǵa sıpatlama beriw kerek. Drama boyınsha oqıwshılarǵa tómendegi sorawlar beriledi:

255

shıǵarmalarınıń baslı qaharmanlarına sıpatlama beriń.

3.Aysánem obrazın sıpatlap beriń.

4.Gúlsánem obrazında qanday is-háreketler bar?

5.Áwez obrazındaǵı eń jetiskenliklerdi kórsetip beriń. Bul sorawlarǵa

oqıwshılar jańa tema túsindirip bolǵannan keyin juwap beredi. Klass oqıwshıların toparlarǵa bólip, hárbir sorawdı topar aǵzalarına tapsırma etip berse, maqsetke muwapıq boladı. Sonlıqtan hárbir topar sorawlarǵa izbe-iz tómendegishe juwap beredi:

1-topardıń juwabı: Qaraqalpaq dramaturgiyasınıń rawajlanıwına S.Xojaniyazov salmaqlı úles qostı. Onıń «Biziń bahadır», «Perzent», «Súymegenge súykenbe» pesaları tabıslı jazılǵan. «Biziń bahadır» pesasında watanǵa súyiwshilik ideyaları tásirli hám kórkem súwretlengen.

Bul drama 3 perdeli muzıkalıq drama bolıp jazılıp, avtor pesada Ekinshi jer júzlik urıs dáwirindegi ǵaja-ǵaj bolıp atırǵan dáwirindegi kórinislerdi súwretlegen. Shıǵarmanıń waqıyası Ukrainada, Dnepr dáryasınıń boyında boladı. Urısta Sultan jaralanadı. Onı óldi degen xabar keledi. Biraq ol tiri edi. Aman-esen awılına keledi. Nurlıbek penen kórisedi. Awılda qaharmanǵa

úlken toy beredi. Dóretpe qızıqlı waqıyalarǵa qurılǵan.

2-topardan juwabı: S. Xojaniyazovtıń dramalıq shıǵarmaları júdá qızıqlı jazılǵan. Saxna ushın qolaylı islengen. Onıń «Súymegenge súykenbe» draması qaraqalpaq dramaturgiyasın janrlıq hám ideyalıq-tematikalıq jaqtan

ádewir rawajlandırdı. Dramanıń baslı qaharmanları sóz zergeri tárepinen sheber súwretlengen. Ondaǵı qaharmanlar Ǵodalaq, Aysánem, Gúlsánem, Áwez hám taǵı basqa obrazlar sátli shıqqan.

3-topardıń juwabı: Aysánem shıǵarmada oraylıq orındı ieleydi. Ol jarlı adamnıń qızı. Ǵodalaq degen bay kisi Aysánemdi hayallıqqa almaqshı boladı. Biraq qız onı qálemeydi. Óz baxtına qosılıwdı árman etedi. Biraq zamannıń shárayatınıń nızamı bunıń zarın tıńlamaydı.

256

Aysánem zaman teńsizligine nalıydı. Qız jalınsa da, malǵa qızıqqan atası Aysánemdi Ǵodalaqtıń atına mindirip berip jiberedi. Aǵayin-tuwısqanlarınan járdem bolmaydı. Onıń obrazı arqalı qaraqalpaq qızlarınıń XX ásirdiń 20-

jıllarına shekemgi ayanıshlı obrazın beredi.

4-topardıń juwabı: Gúlsánem - Aysánemniń anası. Bul obraz arqalı analardıń obrazın bergen. Ana qızın ayaydı, biraq qoldan keler járdemi bolmaydı. Gúlsánem Kóshkinbayǵa aqıl beredi. Kóshkinbayǵa: «Qızdıń malı qırıq kúnlik, miynet malı ómirlik dep aytpadım ba?»- deydi. Dóretpede ana obrazı sátli shıqqan. Onıń ullılıǵı hár tárepleme táriyiplengen. Bul

bolıp súwretlenedi. Túrli aqıllar menen Ǵodalaqtı kópshilik aldında áshkaralaydı. Soń Aysánem menen qosıladı. «Súymegenge súykenbe» dramasındaǵı «Ǵodalaq, seniń haqqıń suw qabaq» degen sózler xalıqtıń sóylew tilinde naqılǵa aylanıp keldi.

Ádebiyatshı muǵallim bul usıllardı jaqsı biliwi kerek. Demek, bul

arttırıw, «Súymegenge súykenbe» komediyası boyınsha jaslar sanasına adamgershilik, ata-ananıń qádir-qımbatın bahalaw, estetikalıq sezimlerdi qáliplestirip barıw talap etiledi.

Qaraqalpaq ádebiyatı muǵalliminiń dramalıq shıǵarmalar boyınsha tayarlanǵan lekciyası búgingi pedagogikalıq talaplarǵa tolıq juwap beriwi kerek. Solay eken, oqıwshılardıń dramalıq shıǵarmalarǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttırıw hám sol arqalı turmıstı tereń túsiniwge, hámme unamlı qásiyetlerge tárbiyalaytuǵın da ádebiyatshı muǵallim bolıp esaplanadı. Bunıń ushın muǵallim óz sabaǵı boyınsha metodikalıq sheberlikke iye bolıwı kerek. Dramalıq shıǵarmalar boyınsha tayarlaǵan hárbir sabaǵı metodikalıq talaplarǵa juwap beriwi zárúr. Sebebi, drama boyınsha ótiletuǵın sabaqlar basqa janrlarǵa

257

qaraǵanda ádewir metodikalıq ózgesheliklerge iye boladı. Onda kóbirek oqıwshılardı ádep ikramlıqqa, ulıwma insanıylıq pazıyletlerge tárbiyalaytuǵın kórkem estetikalıq talaplar bar. Dramalıq dóretpeler turmıstı saxnalıq kórinisler arqalı sáwlelendiretuǵın bolsa, onıń syujeti, mazmunı, kompoziciyalıq qurılısı, obrazlar dúnyası haqqında oqıwshılar sanasında teoriyalıq túsiniklerdi rawajlandırıw kerek. Sonlıqtan búgingi ádebiyatshı muǵallim dramalıq dóretpeler boyınsha sabaqtı qaysı usılda hám metodlar menen ótiw onıń metodikalıq sheberligine baylanıslı. Ádebiyatshı muǵallim dramalıq dóretpeler boyınsha ótiletuǵın sabaǵına tereń metodikalıq jaqtan qatnas jasap, biri ekinshisine uqsamaytuǵın metodikalıq talaplarǵa juwap beretuǵın shólkemlestirilgen sabaqlardı ótip barsa, oqıwshılardıń sol sabaqqa bolǵan qızıǵıwshılıǵı, shıǵarmalardıń mazmunına hám obrazlarına túsinigi artadı.

Bul ushın eń dáslep pedagogikalıq, psixologiyalıq, interaktiv oqıtıw usıllarınan paydalanıw jaqsı nátiyje beredi. Búgingi kúnde interaktiv usıllardıń ishinde eń keń tarqalǵan túrleri «Zig-zak», «Múyeshler», «Incert», «Úsh basqıshlı intervyu», «Oqıw diskussiyası» bolıp esaplanadı. Bul interaktiv usıllar ótiletuǵın materiallardıń mazmunına hám maqsetine baylanıslı qollanılıwı múmkin. Dramalıq shıǵarmalarǵa sabaqta belgili bir dramalıq shıǵarma talıqlansa maqsetke muwapıq boladı. Máselen, K.Raxmanovtıń «Kelin» draması boyınsha pikir alısıw bolsa, oqıwshılardıń dıqqatı, pikirleri bir jerge toplanadı. Sabaqqa qızıǵıwshılıǵı artadı. Oqıwshılarǵa ǵárezsizlik dáwirde qaraqalpaq dramaturgiyası boyınsha ótiletuǵın sabaq túri ushın pikirlesiw sabaǵı paydalansa, oqıwshılardıń dıqqatı, sabaqqa degen kózqarasın kúsheytiw mánisinde ortaǵa sorawlar taslanıwı múmkin:

1.Q.Mátmuratovtıń «Bir úyde eki ómir» dramasında syujet máselesi; 2.Q.Mátmuratovtıń «Ómirbek hám Tazsha» dramasınıń kórkemligi,

obrazlarına sıpatlama;

3. T.Qayıpbergenovtıń «Aydos baba» dramasında tariyxıy shınlıqtıń beriliwi;

4. M.Nızanovtıń «Eki dúnyanıń áweresi» dramasında turmıslıq máseleler;

258

5. K.Raxmanovtıń «Injıqtıń muhabbatı» komediyasında ómir shınlıǵı;

6.S.Jumaǵulovtıń dramalıq shıǵarmalarında qaharman obrazlarına sıpatlama. Bul sorawlar oqıwshılarǵa juwap beriw ushın tapsırıladı.

Oqıwshılardı altı toparǵa bólip, hárbir topar sorawlarǵa juwap berip, óz pikirlerin erkin túrde aytadı. Dramalıq shıǵarmalardı tallawdıń bul usılı oqıwshılarda qızıǵıwshılıq payda etedı.

Birinshi topar: Q.Mátmuratov kóp ǵana gúrriń, roman, dramalıq shıǵarmalardıń avtorı. Ol birneshe qaharman obrazların jasap, sol arqalı ómir shınlıǵın ashıp beriwge háreket islegen. Sol sıyaqlı «Bir úyde eki ómir» dramasında ápiwayı bir úydiń ómiri arqalı turmıstıń dramalıq tárepin ashıp beredi. Bul shıǵarma búgingi ómirden alıp jazılǵan. Onda jaslardıń xarakteri, adamgershiligi súwretlengen.

Ekinshi topar: I.Yusupov tárepinen jazılǵan «Ómirbek laqqı» komediyası uzaq jıllar dawamında qaraqalpaq saxnasında qoyılǵan edi. Ómirbektiń Tawasar bay menen básekige túsiwi hám onda jeńip shıǵıwı birneshe kúlkili epizodlar arqalı beriledi. Dramada Qulımbet qazı, Tazsha, Labaq, Tawasar baydıń kempiri usaǵan obrazlar kórkemlik jaqtan tásirli hám anıq ashılǵan.

Oqıwshılarǵa bul dóretpe úlken qızıǵıwshılıq oyatadı.

Úshinshi topar: Belgili jazıwshı T.Qayıpbergenov kóp ǵana romanlar jazadı. Onıń jazǵan kórkem dóretpeleri oqıwshılar tárepinen joqarı bahalandı. Jazıwshı «Baxıtsızlar» romanı syujeti tiykarında «Aydos baba» («Mıń tillaǵa bahalanǵan gelle») tragediyasın 1998-jılı jazǵan edi. Onda XVIII ásirdiń aqırı XIX ásirdiń basında ómir súrgen, xalıq qaharmanı, el ushın xızmet islegen insan, tariyxıy tulǵa Aydos biy tuwralı tariyxıy waqıyalar ómir shınlıǵı menen birge ashıp kórsetilgen. Bul dramada Aydos babanıń tuwısqanları bolǵan

Mırjıq hám Begislerdiń obrazları da tereńnen ashıp berilgen.

4-topardıń juwabı: Belgili jazıwshı M.Nızanov dramalıq shıǵarmalarında ómir shınlıǵın, qaharmanlardıń obrazın sheber súwretlegen. Onıń «Eki dúnyanıń áweresi» draması qızıqlı syujetke qurılǵan. Onda burınǵı sklad baslıǵı o dúnyada gúnası kóp bolǵannan keyin kóp sorawǵa tutıladı.

259

Komediyada súwretlengen waqıyalar biziń jasap turǵan turmısımızdan alınǵan. Shıǵarmada jaǵımpazlıq, dúnyaparazlıq, ashkózlik, paraxorlıq, jalaxorlıq usaǵan unamsız isler ótkir sınǵa alınadı. Jazıwshı Ótexan, Artıq, Asqar, Sárdar hám Nasırlardıń obrazların jaratıp bergen.

5-topardıń juwabı: K.Raxmanov belgili jazıwshı. Onıń birneshe prozalıq hám poeziyalıq dóretpeleri baspadan shıqtı. Dramaturgiya tarawında onıń «Ínjıqtıń muhabbatı» komediyası kórkemlik jaqtan tásirli jazıldı. Bul birneshe márte saxnalarǵa qoyıldı. Dóretpede muhabbat hám shańaraq qurıw máselesi ashıp berilgen. Onda Ǵarrıbay, Aysholpan obrazları arqalı jaslardıń pák muhabbat sezimleri sáwleleniwin tabadı.

6-topardıń juwabı: S.Jumaǵulov 1980-jıllardıń aqırı 1990-jıllardıń basında dramaturgiya tarawına ádewir úles qostı. Onıń «Qara shayan», «Adamlar qalay buzılǵan?», «Kúyewińdi berip tur» dóretpeleri kitap oqıwshılar tárepinen jaqsı kútip alındı. Onıń dramalıq shıǵarmaları jaslardı adamgershilikke, ádep-ikramlıqqa tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye.

Sabaq barısında dramalıq shıǵarmalar boyınsha sorawlar shama menen bılayınsha berilse maqsetke muwapıq boladı:

Dramalıq shıǵarmalardıń ideyalıq-tematikalıq hám rawajlanıw baǵdarı boyınsha sıpatlama beriń;

T.Qayıpbergenovtıń dramalıq shıǵarmaların tallap berin;

«Sahra búlbili» dramasınıń tárbiyalıq áhmiyeti;

«Mıń tillaǵa bahalanǵan gelle» dramasındaǵı qaharman obrazlarına tallaw;

T.Allanazarovtıń «Aydos baba» dramasınıń syujeti; «Aydos baba» dramasınıń kórkemligi;

A.Sultanovtıń dramalıq shıǵarmalarında qaharman obrazın jasaw sheberligi;

M.Nızanovtıń dramalıq shıǵarmaların tallań;

S.Jumaǵulovtıń dramalıq shıǵarmalarındaǵı ideyalıq-tematikalıq baǵdar.

260

Usı berilgen sorawlar boyınsha oqıwshılar óz-ara pikir alısadı. Birewiniń bilmegenin ekinshisi tolıqtıradı. Nátiyjede olardıń dramalıq shıǵarmalardı tallaw barısında erkin pikirlew qábileti rawajlanadı, túsinigi anıqlanadı.

Dramalıq shıǵarmalardı tallaw sabaq barısında ámelge asadı. Pikirlesiw sabaq barısında aldına qoyılǵan maqsetke jetiwge umtılıw, oqıw jumısında oqıwshınıń ózinshelik, erkin is-háreket, dramalıq shıǵarmalardı pikirlewge baylanıslı boladı. Durıs jobalastırılǵan sabaqta shólkemlestiriw, logikalıq hám psixologiyalıq tárepler bir-biri menen baylanısta boladı. Solay etip, dramalıq shıǵarmalardı tallawǵa arnalǵan pikirlesiw sabaǵı durıs jobalastırılsa, onda oqıwshılar teoriyalıq túsiniklerdi biliwge, ózlestiriwge háreket etedi. Sabaqta dramalıq shıǵarmalardı tallaw barısında shıǵarmanıń mazmunı, onı hár tárepleme úyreniwge baylanıslı dúzilgen sorawlar boladı.

Dramalıq shıǵarmalardı tallaw barısında oqıwshılar iyelegen bilim hám kónlikpelerin ámeliyatta qollanıwǵa úyrenedi. Bul hárqıylı ádebiy máselelerdi sheshiwde oqıwshılardıń belsendiligi, dóretiwshilik iskerligin qáliplestiredi. Sabaqta kórkem shıǵarmanı tallaw oqıwshılarda qızıǵıwshılıq payda etedı.

Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasında berilgen dramalıq shıǵarmalardı tallaw arqalı oqıwshılarda ǵárezsizlik kózqarastan ádep-ikramlıq, estetikalıq tárbiyanı qáliplestiriw, sabaqqa qızıǵıwshılıǵın, talantın hám uqıplılıǵın rawajlandırıw qusaǵan metodikalıq máseleler ámelge asırıladı. Sonlıqtan, bilim hám tárbiya barısı óziniń mazmunı hám dúzilisine, maqsetine iye. Sol sebepli oqıw hám tárbiyalıq islerdi bir-birinen ajıratıw múmkin emes. Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasına kirgen dramalıq shıǵarmalardı tallaw arqalı estetikalıq tárbiya beriledi hám onıń áhmiyetine dıqqat awdarıladı. Dramalıq shıǵarmalardı tallaw barısında mına wazıypalardı sheshiwge xızmet etedi: 1.Oqıwshılarda estetikalıq sezimdi, oylaw, isenim, kózqaras, unatıw, baha beriwdi hám estetikalıq ideyanı rawajlandırıw;

2.Sabaq barısında dramalıq shıǵarmalaradı úyreniwde oqıwshılarǵa jámiyetlik turmıs, tábiyat qubılısı, obrazlar xarakterindegi gózzallıqtı durıs túsindiriw;

261

3.Hárbir oqıwshınıń is-háreketin, miynetin, minez-qulqın sulıwlıq nızamına ılayıq qurıwǵa ádetlendiriw;

4.Jámiyetlik hám tábiyiy ortalıqtaǵı, oqıwshılar qaharman obrazındaǵı estetikalıq jaqtan unamsız is-háreketlerge durıs túsiniw. Sonday-aq dramalıq shıǵarmalardaǵı qaharman obrazındaǵı sulıwlıqtı, gózzallıqtı túsiniwge hám jaratıwǵa járdem beretuǵın basqa sıpatlardı rawajlandırıw usaǵan máseleler ámelge asırılıwı kerek.

Ádebiyat sabaqlarında dramalıq shıǵarmalardı oqıtıw barısında birqansha metodikalıq máselelerdi esapqa alıw kerek. Dramalıq shıǵarmalardı oqıtıw barısında mámleketlik bilimlendiriw standartı hám oqıw dástúrleri boyınsha tómendegi ádebiy bilim hám ámeliy islerdi iyelew zárúrligi talap etiledi:

Dramalıq shıǵarmalardı tusindiriw barısında ilimiy miynetlerdi basshılıqqa alıw, olardaǵı tiykarǵı ideyalardı tereńnen biliw;

Dramalıq tekstlerdi durıs, tez oqıw, monologlardı yadlaw, dialoglardı kórkemlep oqıw;

Dramalıq shıǵarmalardan úzindilerdi yadlap, onnan 6-7 kórkem tekstti yadqa aytıp beriw;

Qaraqalpaq ádebiyatı baǵdarlamasına kirgen dramalıq shıǵarmalardı oqıtıw barısında mámleketimiz ǵárezsizligi menen baylanıstırıw;

Dramalıq shıǵarmalardıń janrlıq ózgesheligin biliw, berilgen dramalıq shıǵarmalar boyınsha hárbir oqıwshı awızeki hám jazba túrde óz pikirlerin bildire alıw;

Dramalıq shıǵarmalar boyınsha estetikalıq kórkem ideyaları bayanlap beriw;

Dramalıq shıǵarmalardan alǵan tásirlerin erkin pikirlep beriw;

Dramalıq shıǵarmalardı oqıp shıǵıw, olardan alǵan tásirlerin erkin aytıp beriw, obrazlardaǵı is-háreketlerdi, qaharmanlardıń dramalıq keshirmelerin durıs pikirlew;

Dramalıq shıǵarmalar boyınsha erkin shıǵarma jaza biliw;

262